👤 GIỚI THIỆU
Tam Tổ đại sư Tăng Xán, chẳng rõ gốc gác, quê quán cùng tên họ thế tục. Đầu tiên ra mắt Nhị tổ trong hình dạng cư sĩ, sau khi được thọ giới, truyền pháp, Tổ lui về ở ẩn tại Thư Châu, núi Hoàn Công.
Thời Hậu Chu, vua Võ Đế hủy diệt Phật pháp, Tổ phải tới lui núi Tử Sơn, huyện Thái Hồ. Chẳng ở nơi nào cố định trong hơn 10 năm, mọi người bấy giờ đều không biết đến Tổ. Đến thời Tùy, niên hiệu Khai Hoàng năm thứ 12, Nhâm Tý, có sa-di Đạo Tín mới 14 tuổi, đến lễ Tổ nói:
- Nguyện Hòa thượng từ bi ban cho con pháp môn cởi mở.
Tổ hỏi:
- Ai trói buộc ông ?
Đáp:
-
Chẳng ai buộc cả.
-
Vậy cớ gì phải cởi mở.
Đạo Tín nghe vậy tức thì đại ngộ. Đoạn theo hầu cận Tổ trong 9 năm, sau đó thọ giới tại Cát Châu. Ngài càng tận tâm hầu thầy, Tổ thường nêu lẽ huyền vi để thử biết cơ duyên đã muồi, bèn truyền thụ y và pháp, sau đó đọc kệ:
Phiên âm:
Hoa chủng tuy nhân địa
Tùng địa chủng hoa sinh
Nhược vô nhân hạ chủng
Hoa địa tận vô sinh.
Tạm dịch:
Giống hoa tuy nhờ đất
Từ đất, giống hoa sinh
Nếu người không gieo giống
Hoa đất thảy không sinh.
Tổ căn dặn:
- Xưa, Khả Đại Sư truyền Pháp cho ta, sau đó đến Nghiệp Đô hành hóa 30 năm mới tịch. Nay ta được ông thì còn nấn ná lại đây chi nữa ?
Liền đến núi La Phù, ưu du trong 2 năm, đoạn trở về chỗ cũ chỉ hơn tháng, mọi người hay tin đã kéo nhau đến thiết đàn cúng dường. Tổ tuyên giảng tâm yếu Phật pháp cho bốn chúng xong đoạn chắp tay dưới cội cây lớn thị tịch.
Khi ấy nhằm thời Tùy Dạng Đế, niên hiệu Đại Nghiệp năm thứ hai, Bính Dần, ngày 15 tháng 10. Vua Đường Huyền Tông thụy phong ngài là Giám Trí Thiền sư, tháp hiệu Giác Tịch.
Tới năm đầu niên hiệu Cảnh Đức Hoàng Tống ta, nhằm năm Giáp Thìn là 400 năm. Đến đầu đời Đường, quan Lịnh doãn Hà Nam là Lý Thường vốn mộ đạo phong của Tổ, hiểu thâm sâu huyền chỉ. Vào năm Ất Dậu, Lý gặp đại sư Hà Trạch Thần Hội hỏi rằng:
Đại sư Tam Tổ Tăng Xán chôn ở nơi nào ? Có người nghe nói Tổ vào núi La Phù rồi không thấy trở ra. Có người nói Tổ qua đời trong chùa Sơn Cốc, chẳng biết cái nào là đúng ?
Thần Hội đáp:
- Đại sư Tăng Xán từ núi La Phù trở về chùa Sơn Cốc hơn tháng rồi mới thị diệt. Nay ở Thư Châu có mộ của Tam Tổ.
Lý Thường vẫn chưa tin hẳn. Lý Thường sau đó bị biếm trích làm biệt giá Thư Châu, nhân đó hỏi tăng chúng chùa Sơn Cốc rằng:
- Nghe nói phía sau chùa có mộ Tam Tổ phải không ?
Lúc ấy, thượng tọa Tuệ Quang đáp:
- Có đấy.
Lý Thường cùng liêu thuộc vui mừng đến chiêm lễ. Sau đó khai quật phần mộ đem chân nghi hỏa thiêu, được xá-lợi năm màu 300 viên, bỏ tiền lương ra xây tháp cúng dường. Lấy 100 viên tặng tại sư Thần Hội để chứng minh lời Sư nói trước đó, còn 200 viên mang theo mình, về sau, nơi tư dinh ở Lạc Trung, Lý thiết trai để ăn mừng. Lúc đó, có Tam Tạng ở Tây Vực là Kiền Na ở trong hội. Thường hỏi Tam Tạng:
- Bên Thiên Trúc, Tổ sư Thiền môn nhiều ít ?
Kiền Na đáp:
- Từ Ca-diếp đến Bát nhã Đa-la có 27 Tổ. Nếu trưng tập bàng xuất của Tổ Sư Tử là Đạt Ma Đạt bốn đời 22 người thì tổng cộng là 49 Tổ. Nếu tính từ bảy Phật cho đến đại sư Xán, chẳng tính tổng quát bàng xuất thì có 37 Tổ.
Thường lại hỏi các lão túc trong hội rằng:
- Từng xem bản đồ các Tổ, thấy hoặc dẫn hơn 50 Tổ, hoặc nơi các chi phái khác nhau, Tông tộc chẳng ổn định, hoặc giả có người tên bỏ trống, lấy gì mà kiểm nghiệm…
Lúc đó, có Thiền sư Trí Bổn là môn nhân của Lục Tổ đáp rằng:
- Đó là buổi đầu đời Hậu Ngụy, Phật giáo suy vi. Có Sa-môn Đàm Diệu trong cảnh phân vân đó bèn lấy lụa trắng ghi chép ra tên tuổi các Tổ, hoặc các chỗ quên mất thứ tự, giấu vào trong tay áo, ẩn nơi hang núi, trải 35 năm. Đến khi Văn Thành Đế lên ngôi, pháp môn trung hưng, Đàm Diệu danh hạnh đều đáng tôn sùng liền được làm Tăng Thống, bèn tập hợp các Sa-môn, thông nghị lại việc kết tập, đặt tựa là Phó Pháp Tạng Truyện. Trong đó có chút sai trật là do Đàm Diệu lúc sao chép quá sợ hãi mà ra. Lại trải qua 13 năm nữa, Đế xuống lệnh cho Quốc Tử Bác Sĩ Hoàng Nguyên Chân cùng các Tam Tạng Bắc Thiên Trúc là Phật-đa-phiến-đà, Cát-phất-yên nghiên cứu lại Phạn văn, làm sáng tỏ Tông chỉ, kế đó kết tập sư thừa, khiến không còn lầm lẫn lộn xộn nữa.
Vào đời nhà Tùy, Thiền sư Xán ở núi Tư Không Thư Châu, kế thế Thiền sư Huệ Khả. Không rõ Thiền sư Xán này họ gì ? Chẳng biết được nơi sinh của ngài. Xét Tục Cao Tăng truyện, người nối pháp của Huệ Khả là Thiền sư Tăng Xán, ẩn cư ở núi Tư Không. An nhiên ngồi tịnh nơi thanh vắng, chẳng viết sách vở, bí mật chẳng truyền Pháp. Chỉ có tăng Đạo Tín phụng thờ ngài suốt 12 năm thành tựu mọi điều kiện pháp khí truyền đăng.
Tăng Xán ấn chứng chỗ Đạo Tín thấy rõ Phật tánh, bèn nói với Đạo Tín rằng:
Kinh Pháp Hoa nói: “Chỉ một việc này, thật không có hai, cũng không có ba”. Cho nên mới biết Đạo Thánh u thông, chỗ nói giải chẳng theo kịp. Pháp thân không tịch, chỗ thấy nghe chẳng nắm bắt kịp, tức văn tự ngữ ngôn, chỉ là toan tính thi thiết, lao nhọc vô ích mà thôi. Đại sư nói: “Người đời đều quỳ ngồi mà qua đời, khen là kỳ lạ. Nay ta đứng mà hóa, sống chết tự do”.
Nói xong ngài bèn đưa tay vịn cành cây an nhiên thị tịch ở chùa Nghệ Công.