PHẦN TỰA

Theo chú giải xưa, Lăng-già (Lanka) là tên núi, Trung Hoa dịch “Chẳng Thể Đến” (Bất Khả Vãng). Cũng gọi Lăng-già là tên thành, vì trên đỉnh núi có thành vua Dạ-xoa (Yaksha). Núi này nằm ở bờ biển phía Nam. A-bạt-đa-la (Avttara) dịch là Vô thượng. Bảo là nghĩa quý trọng. Dùng những nghĩa trên để dụ rằng kinh này là kinh quý báu vô thượng chẳng thể đạt đến. Không hẳn như vậy.

Thọ Công nói cảnh giới tự giác thánh trí không phải tà trí có thể đến được, nên nói chẳng thể đến; hạt châu ma-ni tùy sắc không có trân bảo thế gian nào sánh được nên nói Vô thượng, nghĩa là ở chỗ chẳng thể đến ấy có báu vô thượng này. Cũng chưa hết ý.

Luận Hoa Nghiêm nói: Thế Tôn thuyết pháp trong thành Lăng-già, đảnh núi Ma-la-đa, biển Nam. Núi ấy cao 500 do tuần, nhìn xuống biển lớn, không có đường lên.

Thành Lăng-già làm bằng các trân bảo, sáng chói như mặt trời mặt trăng, không cửa vào, người có thần thông mới có thể bay đến; biểu thị pháp môn tâm địa, vô tu vô chứng mới có thể đến. Lời này chắc chắn như thế.

Tôi (Đức Thanh) khi ở Ngũ Đài từng gặp một Phạm tăng người nước Vu Điền ¹, tóc dài hơn một trượng ², không nói tuổi, chỉ nói vào Trung Hoa hơn 30 năm.

Sư tinh thông thiền quán, gồm rành rõ giáo thừa, giỏi tiếng địa phương. Tôi thỉnh Sư đồng ngụ tại chùa khoảng 3 năm ³.

Mỗi lúc đàm luận tôi đưa ra những Phạn ngữ trong Kinh đã dịch mời Sư xem thử, lời Sư đều hợp với chỗ dịch xưa.

Nhân đó, tôi đề cập đến kinh Lăng Già, Sư kinh ngạc nói: “Nơi đây cũng có kinh này ư? Đây là pháp vô khả thuyết vô khả đắc, là quốc bảo của vua nước tôi”.

Sư hỏi có bao nhiêu quyển.

Tôi đáp: “Truyền sang 4 quyển”.

Sư cười nói: “Đem sang chưa hết, kinh này 40 quyển, đây mới một phần mười”.

Sư nói gọn chỉ thú trong Kinh, mỗi lời đều phát minh cảnh giới ly tâm ý ý thức. Đây không thể thuật đủ.

❔ Tôi hỏi núi Lăng-già ở chỗ nào?

⚡️ Sư bảo núi này ở trong biển Nam nước Thiên Trúc.

❔ Lại hỏi vì sao gọi tên Lăng-già?

⚡️ Sư đáp:

Lăng-già là tên ngọc, hình tám cạnh tròn đều, chất rất cứng chắc không thể xuyên thủng, thường phát ánh sáng, các loại ngọc báu thế gian không thứ nào hơn, nên chữ A-bạt-đa-la (Avatāra) dịch là Vô thượng, do núi toàn bằng ngọc báu này, nên núi lấy tên ngọc, gọi là “Núi báu Lăng-già A-bạt-đa-la”. Trên đỉnh núi có thành, thành trời báu này không cửa vào, là chỗ ở của vua quỷ Dạ-xoa (Yaksha). Phật ở trong thành trên đỉnh núi mà nói kinh này, nên kinh lấy tên của núi.

❔ Tôi hỏi người có thể đến núi này chăng?

⚡️ Sư đáp:

“Người không đến được vì núi này trên lớn dưới nhỏ. Mỗi lúc đêm tới mây mù, hoặc sóng lớn dồn dập thì hình núi càng hiển lộ rõ, ánh sáng chấp phát huy, bằng như biển lặng trời trong thì chẳng thấy núi đâu. Tăng tham thiền của nước ấy thường kinh hành ở mé biển, nhìn về núi để nhập quán”.

Như thế, theo Hoa Nghiêm Luận và căn cứ lời vị Phạm tăng, thì núi lấy tên của ngọc báu, và kinh lấy tên núi, ý thật sâu kín.

⚡️ Kinh Duyên Khởi nói:

“Khó vào trong hội Vị tằng hữu, giảng thuyết trí Đà-la-ni duyên khởi, gọi là thức Lăng-già vương”.

Mượn nơi chốn để tiêu biểu pháp, lại càng thấy thâm huyền. Bên Giáo dùng các từ trí hải, tánh hải, giác hải, tâm hải cho đến bảo minh không hải; Kinh đây nói tạng thức hải.

Rồi lại lấy biển để dụ sanh tử, biển cũng dụ cho Niết-bàn; cũng dùng núi để thí dụ ngũ uẩn.

Huống chi, Dạ-xoa dịch là quỷ Khả Úy, là loài bay trên không ăn thịt chúng sanh, song đức Thế Tôn đặc biệt ở trong thành vua Dạ-xoa tại núi này biến này mà nói kinh này, hiển thị cảnh giới tự giác thánh trí.

Chỗ kinh nói về 5 pháp 3 tự tánh 8 thức 2 vô ngã, ngay đó quán pháp, ý chỉ thật vi tế. Vì sao? Kinh nói: “Biển tạng thức thường trụ, gió cảnh giới lay động, sóng to vỗ biển rộng, không có lúc ngưng dứt”.

Đây tức là biển trí không tánh, nhân giác vọng mà thành phàm; biển tâm sâu lặng chuyển biến thành biển nghiệp sanh tử; tâm diệu bảo minh biến thành thân tâm huyễn vọng 8 thức 5 uẩn.

Vì vậy ngọc báu có 8 cạnh, núi cao 500 do tuần, là chỗ ở của Dạ-xoa sanh tử phiền não.

Rồi lúc đêm đến mây mù, hoặc nơi ba đào cuồn cuộn mà núi càng hiển lộ hình tướng, đó là vọng tưởng khởi mà Niết-bàn hiện.

Vua quỷ Dạ-xoa thỉnh Phật thuyết pháp là phiền não khởi mà Phật đạo thành. Lại càng thấy rõ diệu tánh bảo minh này tuy ở trong núi ngũ uẩn, biển lớn sanh tử mà không bị phiền não lấn đoạt, không bị sóng sanh tử cuốn trôi, không bị gió cảnh giới lay động, vô minh hắc ám không thể che mờ, đêm dài đen kịt mà linh quang riêng hiển lộ.

Trở lại nói biển lặng trời trong, núi không thấy, đó là khi biển trí tròn lặng, vạn tượng sum la in bóng rõ ràng, thân tâm thế giới ngay đó tiêu dung, sanh tử Niết-bàn đồng thời bình đẳng.

Đến chỗ này ma Phật đều không, cả hai bất khả đắc. Ôi! Tin đây thật là pháp môn tự giác thánh trí cao vời tột đỉnh.

Kinh này còn được dịch nghĩa là “Chẳng Thể Đến”, chỉ có bậc thần thông mới có thể đến được.

Ý nói pháp môn này chẳng phải chỗ tâm hành, chỉ có bậc thượng thượng căn một phen vào liền vào, không cho dò dẫm tìm kiếm.

Nếu chẳng vào được cũng không cho suy nghĩ phan duyên, chỉ cần ở trong chỗ sóng gió phiền não tối tăm mà quán sát, không quán sát thì không biết trong biển sanh tử có vật này.

Kinh này vì hàng căn cơ thuần thục nói thẳng chủng tự nghiệp thức là Như Lai tạng, gọi là Đại thừa đốn giáo.

Cổ đức nói: “Lăng-già nói 5 pháp 3 tự tánh đều không, 8 thức 2 vô ngã cũng dẹp, cho nên đại sư Đạt-ma chỉ kinh này làm tâm ấn.

Mã Tổ nói: “Lăng-già dùng Phật ngữ tâm làm tông, vô môn làm pháp môn.”

Thế nên bậc sư tượng trong tông môn dạy người, cần tham thẳng chỗ ly tâm ý ý thức, học ra khỏi đường phàm thánh.

Thế mà người giảng thuyết chỉ nêu danh lập pháp, chẳng biết “không khiển” ⁴ làm sao lợi ích kẻ hậu học.

Đoán mò tâm ấn Tổ sư cũng đến như thế thôi. Thật đáng buồn!

GHI CHÚ

NHẤT THIẾT PHẬT NGỮ TÂM

CHƯƠNG MỘT - PHẦN ĐẦU

Dùng Tâm đặt tên cho phẩm là dùng nhất tâm làm tông. Nghĩa là tịch diệt gọi là nhất tâm, tức là tánh tự tánh thanh tịnh đệ nhất nghĩa tâm. Tất cả chư Phật đều chứng tâm này, vì chúng sanh khai thị cũng chỉ thẳng tâm này, nên nói “Tất cả chư Phật dạy về tâm.” Chú giải xưa: Kinh này đại bộ có 150 phẩm, 10 vạn bài kệ, 40 vạn câu, 320 vạn lời, truyền sang Trung Hoa chỉ có một phẩm. Tuy văn rộng quyển nhiều, kỳ thật nói chung đều chỉ thẳng pháp Nhất tâm này.

Kinh này trong 12 bộ thuộc về bộ Vị Tằng Hữu, trong 5 giáo thuộc đốn giáo Đại thừa, lại gồm “đốn viên” nghĩa là đốn chí viên mãn nhất tâm, vì 5 tánh 3 thừa đều đồng chứng.

Nếu đem 5 nghĩa của Thiên Thai giải thích thì kinh này dùng đơn dụ làm danh, vì đem báu Lăng-già dụ cho thức tánh. Phật và ma đều ở chung trong thành báu núi báu, dụ cho thân tâm 5 uẩn là chỗ nương của tất cả phẩm thánh.

Dùng Như Lai tạng làm thể, nghĩa là Như Lai tạng là nhân của thiện và bất thiện, tự tánh thanh tịnh chuyển 32 tướng vào trong tất cả chúng sanh. Tánh tự tánh đệ nhất nghĩa tâm làm tông, vì tất cả phẩm thánh đồng chứng vậy.

Tôi tá hiển chánh đoan nghi sanh tín làm dụng, vì muốn chặt lưới nghi của hàng Nhị thừa ngoại đạo tà kiến, khiến họ sanh lòng tin quyết định vào pháp Nhất thừa. Dùng thực tỏ làm giáo tướng, nói 5 tánh 3 thừa đều có cơ hội thành Phật, chỉ trông mong thọ ký thì có thể một phen biến chuyển liền thấy đạo, như thực tổ một phen biến chuyển bên thành đệ hồ, ra sức rất dễ, nghĩa là lược chỉ bày cho hàng căn cơ khai quyền hiển thật, để làm tiền đạo cho Pháp Hoa.

Nếu nói về tông thú, thì lấy đệ nhất nghĩa tâm làm tông, tự giác thánh trí làm chỗ thú hướng, lại lấy tự giác thánh trí vô tướng pháp nghĩa tâm làm tông,quên lời thâm chứng làm chỗ thú hướng.

A. PHẦN TỰ

GIẢI

✅ Đây là trình bày nhân duyên khai pháp. Tôi nghe như vầy… nghĩa là pháp như thế, tôi đã nghe từ đức Phật. Một thời, là thời gian của căn cơ cảm đến và hợp hội, không nhất định là thời nào. Phật là vị chủ thuyết pháp. Núi là nơi thuyết pháp. Bồ-tát là thính chúng Lục chủng thành tựu. ¹ Lời kết tập này, nhân lời di chúc của đức Phật tất cả đầu kinh đều phải để, không cần nói việc khác.

Trên đỉnh núi dùng các thứ hoa báu để trang nghiêm, nghĩa là pháp tối đỉnh vô thượng Như Lai tạng tâm đầy là nhân địa của tất cả chư Phật. Phật cùng Bồ-tát đều từ cõi Phật khác đến, để biểu thị trong đây không lập thánh phàm. Đại Huệ là thượng thủ, vì pháp này chẳng phải tâm thức có thể đến được, chỉ có bậc đại trí mới có thể vào.

Từ câu “Tự tâm” trở xuống là tán thán đức. Cho đến câu “Các loài chúng sanh, các môn tâm sắc, vô lượng độ môn, 5 pháp, 3 tự tánh, 8 thức, 2 vô ngã…” Đều là cảnh tự tâm hiện mà chỉ riêng bậc đại trí huệ mới hiểu rành nghĩa ấy, thông suốt cùng tột.

Cả 2 bản dịch ² đều nói:

Đức Phật ở trong thành Lăng-già, trên đỉnh núi Ma-la-da nằm tại biển lớn, thành này là chỗ của vua Dạ-xoa Bà-la-na (Ravana). Nhân khi Phật thuyết pháp ở cung vua rồng biển, sau 7 ngày bèn từ biển lên, đưa mắt nhìn thành trì trên đỉnh núi mà tự nói:

Xưa các đức Như Lai Ứng Chánh đẳng giác ở đây nói chỗ sở đắc của mình. Lời thuyết của bậc thánh trí chẳng phải chỗ phỏng đoán tà kiến của ngoại đạo và cảnh giới tu hành của Nhị thừa. Hôm nay ta sẽ vì vua Bà-la-na khai thị pháp này.

Lúc ấy vua Dạ-xoa nương thần lực của Phật, nghe được ngôn âm của Phật, bèn cùng quyến thuộc thỉnh Phật về thành…

Cả hai bản dịch đều có nhân duyên hỏi pháp của vua Dạ-xoa, kinh này lược bớt, người xem dung hội được bản dịch kia, ắt chứng thấy được tông thú của kinh vậy.

GIẢI

✅ Đây là trình bày riêng về nghi thức của đương cơ gặp Phật. Đại Huệ là đương cơ, pháp môn vô thượng này không phải người đại trí huệ không thể đảm đường. Ở đây đưa ra việc Bồ-tát Ma-đế cùng đạo chơi đó, Ma-đế cũng dịch là Huệ, nghĩa là “Bậc đạt đạo cùng dạo chơi trên đường Niết-bàn”.

GIẢI

✅ Đây là chánh phát khởi tông thú của toàn kinh.

Nhị diệm là Phạn ngữ, dịch là sở tri, lại dịch là trí chướng. “Tất cả không Niết-bàn”.

(Ngụy dịch: Không và có, cái hai đều lìa. Chữ “tất cả” để chỉ cho chỗ sanh tử là pháp có, Niết-bàn là pháp không. )

Chữ “không” trong câu kệ để chỉ cho cả hai sanh tử và Niết-bàn đều không.

🔖 Cho nên Tạp Hoa ³ nói

“Có tranh chấp là sanh tử, không tranh chấp là Niết-bàn”.

Sanh tử và Niết-bàn cả hai đều bất khả đắc. Vì vậy kẻ đó giải thích “Không có Niết-bàn của Phật, không có Phật vào Niết-bàn, xa lìa năng giác sở giác, có không cả hai đều lìa”.

Thế nên biết hai cái này là vọng kiến phân biệt.

🔖 Trong bản dịch của ngài Thật-xoa Nan-đà nói:

❔ Vua Dạ-xoa thỉnh Phật vào thành Lăng-già, cúng dường xong rồi liền đem hai pháp ra hỏi Phật, nói rằng:

“Như Lai thường nói pháp còn phải xả huống gì phi pháp. Làm sao xả được hai thứ pháp này? Thế nào là pháp? Thế nào là phi pháp?”

⚡️ Đức Thế Tôn đáp:

“Tướng sai biệt giữa pháp và phi pháp là do phàm phu phân biệt, chẳng phải chỗ thấy của bậc thánh trí… Thế nào là pháp? Nghĩa là vì Nhị thừa và ngoại đạo phân biệt một cách hư vọng, nói rằng có “Thật” là nhân của các pháp. Những pháp như thế nên bỏ nên lìa, không nên ở trong ấy mà phân biệt chấp tướng. Thấy pháp tánh tự tâm ắt không chấp trước; các vị tu quán hạnh, dùng Tỳ-bà-xá-na quán sát như thật, gọi là xả các pháp. Thế nào là phi pháp? Nghĩa là các pháp vô tánh vô tướng lìa hẳn phân biệt. Người thấy như thật thì dầu có hay không, các cảnh giới như vậy họ đều không khởi chấp, gọi là xả phi pháp.”

🔔 Ngài Bồ-đề-lưu-chi nói:

Người thấy như thật gọi là chánh kiến, nếu thấy khác gọi là tà kiến; nếu phân biệt hai bên gọi là nhị thủ, đều là hư vọng, không được tịch diệt. Tịch diệt gọi là Nhất tâm, Nhất tâm gọi là Như Lai tạng, bậc Như Lai tạng nhập cảnh giới trí huệ tự thân, được tam-muội Vô sanh pháp nhẫn, nên bài kệ này khen Phật “Có không cả hai đều lìa”, rất sâu xa.

Hai kiến chấp có - không là cái gai của pháp thân. Cảnh giới tự giác thánh trí không gì khác là chỉ biết đây, lìa đây (có không) mà thôi, lại không có thật pháp có thể được. Thật là tông thú chí cực của kinh này vậy.

Người tu hành biết chỗ này thì có thể gọi là hành vô hành, chứng vô chứng. Tâm còn một niệm về hành, chứng chưa quên thì lại rơi vào đây (có không). Huống gì đem ngôn ngữ văn tự phân biệt chỗ là được ư?

Người tu quán nếu quán được như vậy mới gọi là biết thật tướng các pháp. Như thế, các lời hỏi của Đại Huệ sau này, đều là hai pháp có - không, đức Thế Tôn đều khiến phải bỏ lìa mà thôi, nên đáp “Tất cả đều phi”. Lìa đây bỏ đây chẳng phải tự giác thánh trí là gì?

🔔 Bài kệ cuối, ngài Lưu-chi nói:

Nếu quán Phật như thế, tịch tịnh lìa sanh diệt.

🔔 Ngài Thật-xoa nói:

Người này, đời này đời sau, lìa chấp không chỗ nhiễu não giả. Ý chỉ toàn kinh, không ra ngoài câu hỏi của vua Dạ-xoa và lời khen tán Phật của Đại Huệ.

A₂ - PHẦN CHÁNH TÔNG

B₁ - Trực chỉ nhất tâm chân như để chỉ ba cõi duy tâm, có 2

C₁ - Hỏi 108 câu

GIẢI

Ban đầu ngài Đại Huệ dùng nghĩa của 108 câu hỏi Phật. Bởi vì nương nhất tâm chuyển biến năm pháp, ba tự tánh, tám thức, hai vô ngã, pháp nhân quả của mê và ngộ mà hỏi đó.

Xưa nói 108 câu tiêu biểu đối trị 108 phiền não, chẳng phải ý chỉ của Đại Huệ. Bởi nhất tâm là Phật ngữ tâm. Tịch diệt gọi là Nhất tâm, vốn không có tướng chánh báo, y báo của sắc tâm trong mười cõi, chỉ vì mê tâm này là sanh tử, cho nên biến nhất tâm thành tâm giới. Ngộ tâm này là Niết-bàn, cho nên chuyển tâm giới thành nhất tâm. Nhưng sanh tử là có pháp, Niết-bàn là không pháp, cả hai đều do ngu phu phân biệt vọng thấy, còn trong tâm tịch diệt vốn không việc này.

Thế nên câu hỏi của Đại Huệ là hỏi về các thứ tướng sai biệt của tâm hành, của nhân quả mê ngộ, sắc tâm, y báo chánh báo trong mười cõi, tóm lại không ra ngoài phàm thánh, có không. ✅ Đây là rắc rối pháp đối đãi vọng kiến phân biệt. Đâu không biết tịch diệt nhất tâm này tuyệt các đối đãi, nên kệ nói “Hoặc có hoặc không, cả hai đều lìa”. Phật sắp chỉ thẳng nguồn tâm tối cực, nên sau đây mỗi mỗi lập lại lời hỏi và bài xích đó, nói rằng phi. ✅ Đây là chính thật lìa tâm ý ý thức, ra khỏi con đường phàm thánh, chỉ có cảnh giới tự giác thánh trí của chư Phật. Tuy là bậc đại trí huệ cũng không khỏi rơi trong số câu, huống gì người khác.

Tôi cho rằng trăm lẻ tám câu này, căn cứ chung trên ba cõi rất mươi lăm loài, trên pháp có khởi cái thấy từ cú mà lập.

Nghĩa là phàm phu ngoại đạo thấy ba cõi thật là pháp có, là hữu cú; Nhị thừa thấy ba cõi là pháp không, là vô cú.

Bồ-tát thấy 3 cõi tức chân tục tục, là cũng hữu cú cũng vô cú, chỉ có Phật thấy ba cõi phi chân phi tục là phi hữu cú phi vô cú.

✅ Đây là điều chánh giáo thuyết minh, mà các tông phái ngoại đạo tự lập ra hữu vô, nhất di, câu bất câu, thường vô thường v.v… tự cú.

Mỗi tông phái chấp theo một kiến chấp, không ra ngoài phân biệt kế độ của thường tình.

Do kiến chấp của tà chánh có 8 ⁴, cảnh bị chấp có 100 ⁵, nên ngài Lưu-chi nói 108 kiến chấp ở trong chánh vị đều bị che.

Nếu tứ cú đã lìa thì bách phi tự trừ, lại có phiền não nào để bỏ, lại có Phật đạo nào để giữ?

Cho nên Tăng hỏi Mã đại sư: Lìa tự cú là tuyệt bách phi, xin Thầy nói thẳng cho con ý Tây lai.

Sư nói: Hôm nay ta nhức đầu, không thể nói cho ông nghe, hãy đi hỏi Trí Tạng.

Thế nào tịnh niệm kia?

Thế nào niệm tăng trưởng?

Thế nào thấy si hoặc?

Thế nào hoặc tăng trưởng? ⁶

✅ Đây y cứ chung trên nhất-tâm có ra hai nẻo sanh diệt - mê ngộ mà hỏi.

Đại Huệ thưa thỉnh về nghĩa trăm lẻ tám, lời đầu tiên liền hỏi bốn câu này, bởi nguồn chân nhất tâm, thánh phàm bình đẳng, trọn không có tướng sai biệt.

Nhưng theo sự phân chia mê ngộ thì có sai khác về các thứ tánh tướng, nhân quả, y chánh trong mười cõi.

Nay muốn gần cùng tột nguồn gốc của mười cõi, nên đầu tiên đưa ra kiến chấp mê ngộ.

Nghĩa là mê nhất tâm thì chánh trí biến thành vọng tưởng, như như đổi thành danh tướng; đây là chỗ hoặc niệm lớn mạnh.

Ngộ nhất tâm thì vọng tưởng tức thành chánh trí, danh tướng là như như, đây là chỗ niệm thanh tịnh thấy được si hoặc.

Bởi đều là việc bên mê ngộ, nên kinh nói: “Theo lưu chuyển thì vọng thấy sanh tử; chân lưu chuyển vọng thấy Niết-bàn”.

Đó là Đại Huệ y cứ theo đối đãi giữa mê ngộ trong cửa sanh diệt mà hỏi, nên trước đem tịnh niệm - không tịnh niệm, kiến hoặc - chẳng kiến hoặc để gãy đầu mối, mà chỗ chỉ ra về sau đều là tướng sai biệt ở trong mê ngộ.

Phật một bề y nhất tâm chân như mà đáp, cho nên sau đó, ban đầu lập lại lời hỏi, và liền bảo rằng: “Hoặc sanh hoặc chẳng sanh, Niết-bàn và không tướng, lưu chuyển không tự tánh”.

Tức hai câu sanh chẳng sanh, Niết-bàn không tướng, là lập lại hết những câu hỏi của Đại Huệ. Hai chữ “lưu chuyển” để quở hết những kiến chấp của Đại Huệ.

Nghĩa là sanh tử Niết-bàn đều là tướng hoa đốm nhọc nhằn cuồng si điên đảo, đều thuộc lưu chuyển. Và đem ba chữ “vô tự tánh” hiển bày trọn vẹn thật tướng các pháp, phá hết mọi nghi ngờ của Đại Huệ.

Song Thế Tôn tuy dùng mấy chữ này để đáp, cũng là sanh diệt đối đãi, chỗ nguồn tâm tịch diệt vốn không việc này, cho nên lặp lại câu hỏi rồi, mà mỗi mỗi nói thẳng rằng “Phi”. ✅ Đây chính là “Pháp còn phải bỏ huống gì phi pháp, hoặc có hoặc không, cả hai thảy đều lìa”. ⁷ Học giả hiểu rõ điều này mới có thể nhập Lăng-già.

Thế nào cõi hóa tướng?

Thế nào vô thọ thụ?

Vì sao tên Phật tử?

Ai buộc? Ai giải thoát?

Và các chúng ngoại đạo.

Giải thoát đến chỗ nào?

✅ Đây là hỏi chung về danh tướng và báo chánh báo trong mười cõi, nhân gì mà có.

Sát độ và Hóa tướng là chỉ hai cõi: Thật báo trang nghiêm độ và Phàm thánh đồng cư độ. Vì đứng về danh tướng nên không nói Tịch quang độ.

Các ngoại đạo là chỉ chung phàm phu trong ba cõi. Vô thọ thứ nghĩa là thứ lớp kế tiếp của vô thọ, để chỉ hàng tam thừa hữu học.

Vô thọ là chỉ chung tam thừa vô học. Phật tử riêng chỉ Bồ-tát. Giải thoát là Niết-bàn, buộc là sanh tử, nghĩa là ai bị trói trong sanh tử, ai giải thoát trong Niết-bàn. Niết-bàn chỉ cho Phật giới.

1. Những gì cảnh giới thiện?
2. Tại sao có ba thừa?
3. Cúi mong vì giải nói.
4. Duyên khởi chỗ nào sanh?
5. Thế nào tác, sở tác?
6. Thế nào đồng dị thuyết?
7. Thế nào là tăng trưởng? ⁸
8. Thế nào Vô sắc định?
9. Và cùng diệt chánh thọ?
10. Thế nào là tưởng diệt?
11. Vì sao từ định giác?
12. Thế nào là tạo các sanh?
13. Tiến đi và giữ thân?
14. Thế nào hiện phân biệt?
15. Thế nào sanh các địa?

15 câu này là hỏi riêng về tướng sai biệt trong 9 cõi.

3 câu đầu hỏi hành tướng ba thừa nhân đâu mà có. Duyên khởi (4) là hỏi chánh pháp. Hai câu sau (5,6) hỏi tà kiến của ngoại đạo nhân đâu mà khởi. 2 câu (7,8) hỏi nhân quả ba cõi nhân đâu mà có. 2 câu (9,10) hỏi Tiểu thừa nhân gì mà ưa trụ tịch tĩnh không ưa thuyết pháp. 4 câu (11,12,13,14) hỏi Bồ-tát Đại thừa nhân gì mà ưa thuyết pháp độ sanh. Câu (15) hỏi Bồ-tát nhân gì mà lập địa vị danh mục.

Phá ba cõi là ai?

Vãng sanh đến chỗ nào?

Chỗ nào, thân thế nào?

Thế nào tới thắng tứ,

Nhân gì được thần thông?

Và tam-muội tự tại?

Thế nào tâm tam-muội?

Tối thắng vì con nói?

Tám câu này đặc biệt hỏi hành tướng của Tam thừa.

Nghĩa là hàng Tam thừa làm sao ra khỏi ba cõi? Đã ra khỏi ba cõi lại sanh về chỗ nào? Đã bỏ thân này lại thọ thân nào? Rốt ráo trụ chỗ nào? Tại sao gọi Bồ-tát là đệ tử Phật? Có gì lại nói có việc thần thông tam-muội? Chẳng biết tâm Tam-muội là tướng trạng nào?

1. Thế nào tên là tạng?
2. Thế nào ý và thức?
3. Thế nào sanh và diệt?
4. Thế nào thấy rồi hoàn?
5. Thế nào là chứng tánh?
6. Phỉ chúng và tam tạng?
7. Thế nào kiến lập tướng?
8. Và cùng nghĩa phi ngã?
9. Thế nào không chúng sanh?
10. Thế nào thế tục nói?
11. Thế nào là đoạn kiến?
12. Và thường kiến chẳng sanh?
13. Thế nào Phật, ngoại đạo?
14. Tướng ấy không trái khác
15. Thế nào là đời vị lai?
16. Có các thứ dị bộ?

Mười sáu câu này hỏi tổng quát tâm tánh là một mà tại sao cái thấy của chúng sanh khác nhau nhiều thứ.

Bốn câu đầu, nghĩa là Như Lai tạng tâm là một, tại sao lại gọi tên tạng thức, lại gọi tên ý và ý thức? Tại sao lại nói vọng kiến sanh diệt, lại nói tâm chẳng sanh diệt?

Thấy rồi hoàn (kiến dĩ hoàn), Ngụy dịch là đoạn các kiến chấp (đoạn sở kiến), Đường dịch là rút lui các kiến chấp (thoái chư kiến), đều là nghĩa chăng sanh diệt.

Kế đến hai câu (5,6) nghĩa là phàm thánh đồng có một tâm đây, thế tại sao lại nói bậc Tam thừa là chủng tánh, còn ngoại đạo xiển-đề là phi chủng tánh?

Như vậy là nói tâm kia đều có hạn lượng ư? Kế đến ba câu (7,8,9) nghĩa là tâm đã vô tướng, nhân đâu mà lập tướng ngã nhân chúng sanh.

Vì đâu lại nói không có tướng ngã nhân chúng sanh? Kế đến năm câu (10,11,12,13,14) nghĩa là phàm phu ngoại đạo trong ba cõi vì đâu khởi hai kiến chấp đoạn thường?

Câu Thế tục nói tức là hai kiến chấp đoạn thường của phàm phu ngoại đạo. Lại như thế nào được chẳng sanh hai kiến?

Thế nào được Phật và chúng sanh bình đẳng không hai? Kế hai câu (15,16) nghĩa là Phật đã có giáo pháp, sau Phật diệt độ lại có các thứ lại khởi các kiến chấp khác (các bộ phái)?

Thế nào không, nhân gì?

Thế nào sát-na hoại?

Thế nào thai tạng sanh?

Thế nào thể bất động?

Nhân gì như huyễn mộng?

Và thành Căn-thất-bà?

Thế gian như sóng nắng.

Và như trăng trong nước.

Nhân gì nói Giác chi?

Cùng với Bồ-đề phần?

Thế nào quốc độ loạn?

Thế nào khỏi Hữu kiến?

Mười hai câu này là hỏi chung thế giới chúng sanh đều là pháp hữu tướng, nhân gì mà có sanh diệt, bất sanh diệt, thường với vô thường, chơn vọng chẳng đồng vậy. (Hai câu đầu, bản Ngụy dịch: Thế nào gọi là không, thế nào niệm chẳng dừng? ✅ Đây là hỏi thế giới y báo vì sao mà có thành, trụ, hoại, không; riêng đưa lên hoại, không mà gồm thành, trụ.)

Câu “Thế nào thai tạng sanh” hỏi chúng sanh, chánh báo thế nào mà có sanh tử trôi lăn; nếu sanh đẻ thâu nhiếp tử vậy.

Câu “Thế nào thể bất động” nghĩa bao quát ở trên là hiện thấy chúng sanh thế gian có biến đổi vô thường vì sao lại nói thường trụ bất động.

Chữ “thể” là chỉ thế gian hữu tình và vô tình.

Bốn câu kế tự “Nhân gì như huyễn mộng”, (bản Đường dịch: “Thế nào các thế gian, như huyễn lại như mộng…”) ý muốn nói rằng, chúng sanh thế giới, các pháp hữu vi hiện nay thật có, vì sao nói như huyễn… chẳng thật?

Hai câu “Nhân gì nói Giác chi cùng với Bồ-đề phần” nghĩa thế nào là giác ngộ các pháp thế gian chẳng thật thường thì thường trụ, ấy là chánh trí.

Giác chi, Bồ-đề chỉ chung chánh trí. Hai câu “Thế nào quốc độ loạn, thế nào khỏi hữu kiến”, nghĩa là thế nào thấy các pháp thế gian là thật có vô thường, gọi là hữu kiến.

Loạn là sanh diệt không dừng, hữu kiến là vọng tưởng phân biệt.

Trên đây hỏi chung về danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí.

Dưới hỏi “như như”.

Thế nào chẳng sanh diệt?

Thế nào hoa hư không?

Thế nào giác thế gian?

Thế nào lìa văn tự?

Lìa vọng tưởng là ai?

Thế nào thị hư không?

Sáu câu này hỏi về như như.

Bản Đường dịch:

Thế nào biết thế gian.

Thế nào lìa văn tự.

Thế nào như không hoa.

Chẳng sanh cũng chẳnh diệt.

Ý nói rằng thế nào ngộ được các pháp sanh diệt của thế gian đương thể là như như? Lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, như hoa đốm trong hư không, chẳng sanh chẳng diệt, xa lìa mọi vọng tưởng phân biệt, cùng như hư không, tức là chân như vậy.

Trên hỏi chung tướng sanh khởi của năm pháp, ba tự tánh.

Sau đây hỏi về tướng sai biệt.

Như thật có mấy thứ?

Mấy tánh Ba-la-mật?

Nhân gì qua các địa?

Ai đến vô sở thọ?

Những gì hai vô ngã?

Thế nào nhĩ diệm tịnh?

Các trí có mấy thứ?

Mấy giới chúng sanh tánh?

Tám câu này riêng hỏi tướng sai biệt của chánh trí như như.

Bốn câu đầu nói rằng mê thật chân như là một, vì sao lại có đốn tiệm tu chứng không đồng, nên nói: “Như thật có mấy thứ?” Mấy tánh Ba-la-mật là nhân hạnh sai khác. Các địa nghĩa là giai cấp địa vị. Độ là vượt qua; nghĩa là nhân gì được chóng vượt các địa. Đến vô sở thọ, là hỏi về Phật địa rốt ráo.

Bốn câu sau từ “Những gì…” là hỏi sai biệt của chánh trí. Hai ngã ⁹ là phiền não chướng, nhĩ diệm tức sở tri chướng.

Ngài Thật-xoa nói: “Thế nào sở tri được thanh tịnh,” bởi câu Hai vô ngã, Tịnh sở tri là dùng chánh trí phá hai chướng. Chánh trí đã là một, vì sao lại có theo căn cơ trao pháp, nên hỏi Trí có bao nhiêu thứ. Chúng sanh căn tánh chẳng phải một, có bao nhiêu cách dạy răn?

Từ câu hỏi đầu đến đây, căn cứ chung trên nguồn chân nhất tâm, đứng về mặt mê ngộ đối đãi mà có năm pháp: Danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí, như như, sai biệt không đồng; để hiển bày tướng nhân quả y báo chánh báo trong mười giới. Ý hiển bày không lìa nhất tâm mà đều trở về như như chánh trí.

Sau đây từ “Ai sanh các bảo tánh” trở xuống cho đến hết câu hỏi, chỉ hỏi các pháp: danh, tướng, vọng tưởng, duyên khởi, thành phẩm, y chánh, đại tiểu, nhiễm tịnh, tánh niệm tánh dục, âm thanh, sắc tướng, các thứ sai biệt chẳng đồng.

Ai sanh các bảo tánh?

Châu ma-ni

Ai sanh các ngôn ngữ?

Các thứ tánh chúng sanh.

Minh xứ và kỹ thuật

Ai là người hiển bày?

Minh xứ kỹ thuật là hỏi về Ngũ minh. Học thuật ở Ấn Độ, lấy đây làm tiêu chuẩn, cho nên có luận Ngũ minh:

1. Thanh minh: Học về ngôn ngữ, văn tự cổ kim.
2. Công xảo minh: Máy móc kỹ thuật, âm dương lịch số.
3. Y phương minh: Chú thuật tà, thuốc men, luyện đá, luyện kim, luyện ngải.
4. Nhân minh: Khảo định tà chánh, xét nghiệm chân nguy.
5. Nội minh: Nghiên cứu bàn luận diệu lý nhân quả của năm thừa.

Ba cái trước là học vấn kỹ thuật bên ngoài, hai cái sau là nội giáo.

Già-đà có mấy thứ?

Trường tụng và đoản cú.

Thành ra bao nhiêu thứ?

Thế nào gọi là luận? ¹⁰

Thế nào sanh ăn uống?

Và sanh các ái dục?

Thế nào gọi là vua?

Chuyển luân và Tiểu vương?

Thế nào gọi hủ quốc?

Chủ thiên có mấy loại?

Thế nào gọi là địa?

Tinh tú và trời trăng?

Bậc tu hành giải thoát

Là có bao nhiêu bậc?

Đệ tử có mấy loại?

Thế nào A-xà-lê?

Phật lại có bao nhiêu?

Lại có mấy loại sanh?

Ma và các dị học

Kia mỗi thứ bao nhiêu?

Tự tánh cùng với tâm

Kia mỗi thứ mấy loại?

Thế nào thì thiết lượng?

Xin bậc tới thẳng nói

Trên đây đều là danh, tướng, vọng tưởng.

Bởi ngôn ngữ, ăn uống, ái dục, tâm tánh thuộc vọng tưởng; những điều còn lại thuộc danh tướng. Và lại hỏi “Nhân gì mà khởi” là đều hỏi về duyên khởi.

A-xà-lê Trung Hoa dịch là Quỹ phạm sư. Phật thì có pháp thân, báo thân, hóa thân nên hỏi Phật có bao nhiêu đời sống.

Thế nào hư không, gió, mây? ¹¹ Thế nào niệm thông minh?²

Câu này nhân ở trước nói tâm tánh là một, vì sao có sự khác biệt giữa niệm và tuệ.

Thông minh tức là Huệ trong năm môn biệt cảnh. Cho nên bản dịch Ngụy “Nhân gì có điềm huệ”.

Bản dịch Đường nói “Niệm trí nhân gì mà có”.

✅ Đây cũng thuộc vọng tưởng.

Thế nào là rừng cây?

Thế nào là cỏ rậm?

Thế nào voi, ngựa, nai?

Thế nào mà bắt giữ?

Thế nào là nhỏ hẹp?

Nhân gì mà nhỏ hẹp?

Thế nào lục tiết nhiếp? ¹²

Thế nào Nhất xiển-đề? ¹³

Nam nữ và chặng nam?

Đây do thế nào sanh?

Thế nào tu hành thối?

Thế nào tu hành sanh? ¹⁴

Thiền sư dùng pháp gì?

Kiến lập những người nào? ¹⁵

Chúng sanh sanh các nẻo,

Tướng gì, tướng loại gì?

Thế nào là tài phủ?

Nhân gì đến tài phủ?

Thế nào là Thích chủng?

Nhân gì có Thích chúng?

Thế nào dòng Cam-giá?

Xin bậc Vô thượng nói.

Dòng Cam-giá là dòng Cồ-đàm. Bản chú xưa dẫn kinh Bổn Hạnh nói: Hồi kiếp ban sơ, vua Đại Mao Thảo tu thành vua tiên, bị thợ săn bắn nhầm, máu chảy trên đất sanh ra hai cây mía, hấp thụ ánh mặt trời bèn tách ra, một thành đồng nam một thành đồng nữ. Xem thấy tướng lập dòng nam tên Thiện Sanh, liền làm lễ quán lãnh làm vua dòng Cam-giá, đồng nữ tên Thiện Hiền là vương phi thứ nhất. Dòng họ Thích, Cồ-đàm tức là dòng dõi này. Đại Huệ hỏi dòng Cam-giá nhân gì mà có.

Thế nào là tiên Trường Khổ?

Kia dạy bảo thế nào? ¹⁶

Như Lai vì sao hiện,

Tất cả thời nơi chốn?

Các thứ danh sắc loại.

Tới thẳng tứ vây quanh.

Vì sao không ánh mặt trời?

Vì sao cầm ăn thịt?

Ẩn các thứ môn thịt.

Nhân gì mà ăn thịt?

Từ câu “Ai sanh các bảo tánh” đến đây là hỏi sự bất đồng của vạn vật trong trời đất; thánh phàm khác biệt, tâm hành dục không phải một, đây đều do nhân gì mà có?

Lời hỏi không thứ lớp, nhưng ý không ngoài việc này. Nếu xem phẩm Vấn Minh trong Hoa Nghiêm, ắt là biết quy thú trong đây vậy.

Thế nào hình nhật nguyệt?

Tu-di và Liên hoa?

Cõi thẳng tướng sú tứ

Thế giới nghiêng, đứng, úp

Như vòng trời Đế Thích

Hoặc các thứ trân bảo

Không hầu, trống lưng eo

Hình trạng các thứ hoa

Hoặc là sáng trời trăng

Như thế nhiều vô lượng

✅ Đây là hỏi cõi Phật an lập hình trạng chẳng đồng. Phẩm Hoa Tạng thế giới diễn tả điều này rất rộng, cho nên kết luận nói: “Như thế nhiều vô lượng.” Nhân-đà-la (Indra) Trung Hoa dịch là lưới, lúc lưới đế vương, nghĩa là cung điện Đế-thích có lưới bằng các trân bảo, tủy trăm ngàn lớp mà không chướng ngại nhau, dung nhiếp xen ẩn, ánh sáng giao thoa la liệt. Thế giới cũng như vậy.

Thế nào là Hóa Phật?

Thế nào là Báo Phật?

Thế nào Như như Phật?

Thế nào Trí huệ Phật?

✅ Đây hỏi Phật chỉ là Nhất chân, vì sao mà danh nghĩa chẳng đồng?

Tùy cơ ứng hiện khắp nơi là Hóa Phật. Báo đáp nhân xưa là Báo Phật. Thể tánh không hai là Chân như Phật. Bốn giác hiển chiếu là Trí huệ Phật, nhưng thể tánh như trí huệ là Pháp thân, danh nghĩa tuy bốn chủng đều bá thân.

Thế nào ở Dục giới,

Không thành Đẳng chánh giác?

Cớ sao Sắc cứu cánh,

Lìa dục được Bồ-đề?

Phật đã hiện thân cùng chịu khổ như dân chúng, vì sao không ở Dục giới thành Phật mà ở cõi trời Hữu đảnh, chỗ ly dục mà thành đạo Bồ-đề?

Thiện Thệ nhập Niết-bàn

Ai sẽ giữ chánh pháp?

Thiên sư trụ bao lâu?! ¹⁷

Chánh pháp trụ mấy năm?

✅ Đây hỏi bậc pháp chủ trụ thế lâu mau, và sau khi diệt độ ai sẽ giữ gìn chánh pháp. Giữ chánh pháp là lưu truyền chánh pháp nhân tạng.

Tát-đàm cùng với kiến.

Mỗi thứ lại có mấy?

Tỳ-ni, Phần Tỳ-kheo.

Thế nào? Nhân duyên gì?

✅ Đây là hỏi sự sai biệt của pháp.

Tát-đàm, Trung Hoa và Ấn Độ đều nêu, Tát là biện, Đàm Trung Hoa dịch là Thí, nghĩa là Phật dùng các pháp cho khắp chúng sanh, nên gọi là Tát-đàm. Bốn pháp là: Pháp nhân, đối trị, đệ nhất nghĩa, thế tục. Tông Chỉ Quán nói rõ. Kiến là căn cơ được rõ ràng. Mỗi căn cơ lại có mấy loại. Tỳ-ni, Trung Hoa dịch là Luật. Tỳ-kheo Phần là 250 giới Tỳ-kheo. Hỏi Tỳ-ni như thế nào. Vì sao lại nói Phần Tỳ-kheo?

Các Tối thẳng tứ kia.

Duyên giác và Thanh văn.

Nhân gì trăm biến dị;

Thế nào trăm vô thọ?

Thế nào thế tục thông?

Thế nào xuất thế gian?

Thế nào là Thất địa?

Cúi xin vì giảng nói.

✅ Đây hỏi về người và pháp trong ba thừa nhân gì mà sai biệt.

Đường dịch:

Tất cả các Phật tử

Độc giác và Thanh văn

thế nào chuyển sở y

Thế nào được thế thông

Thế nào được xuất thế

Lại do vì nhân gì

Tâm trụ trong Thất địa

Căn cứ theo đó thì biết hai câu ‘Trăm biến dị, trăm vô thọ’ nghĩa là Bồ-tát Sơ địa nhân gì có thể hiện thân ở trăm cõi Phật, được trăm món Tam muội. Vô thọ tức là Tam-muội vậy. Thế tục thông nghĩa là bậc thánh Ngũ địa nhân gì mà được thông đạt thế tục vào đời lợi sanh. Thất địa là Viễn hành địa, gọi là xuất thế gian.

Tăng-già có mấy thứ?

Thế nào là hoại Tăng?

Thế nào luận y phương?

Lại là nhân duyên gì?

✅ Đây là hỏi sự sai biệt của Tăng-già, và pháp ứng cơ không phải một.

Hoại Tăng là người không giữ đủ giới. Luận y phương chẳng phải y phương của thế tục, mà nói Phật là bậc y vương của ba cõi, lời thuyết pháp tùy cơ lập bày như tùy bệnh cho thuốc nên gọi là luận y phương. Kinh Đại Bát Niết Bàn có thầy thuốc cũ, thầy thuốc mới. Pháp Hoa có dụ về thầy thuốc. (Đường dịch: “Thuyết giảng rộng luận y phương” là biết đây nói về Phật pháp. ) Từ câu “Thế nào là Hóa Phật” đến đây là hỏi chung Tam bảo nhân gì mà có sai biệt.

Cớ sao Đại Mâu-ni

Ca-diếp, Câu-lưu-tôn

Xuống nói lời thế này

Câu-na-hàm là ta?

✅ Đây hỏi nhân trước nói Phật có tứ đẳng danh nghĩa không đồng, nhân gì lại nói Ca-diếp và các Phật là ta không khác?

Cớ gì nói đoạn, thường

Sao không ở mọi thời

Mà lại vì chúng sanh

Và cùng ngã vô ngã

Diễn nói nghĩa chân thật

Phân biệt nói tâm lượng?

✅ Đây là nhân trước nói về pháp sai biệt, nên lại hỏi về sự bất đồng giữa tà chánh, quyền thật. Doanh thường-ngã là tà tông ngoại đạo. Vô ngã là chánh pháp của Phật. Tâm lượng là tâm sở vọng tưởng phân biệt. Ý rằng vì sao nói đoạn, thường và ngã là tà tông, vì sao nói vô ngã là chánh pháp. Nhưng vô ngã đã là chân thật, vì sao không trước sau chi nói về pháp chân thật đó, mà lại vì chúng sanh nói pháp tâm sở vọng tưởng không thật?

Nhân gì rừng nam nữ

Ha-lê, A-ma-lặc?

✅ Đây hỏi về sự khác biệt của rừng rậm, cây trái.

Rừng nam nữ, cũng gọi rừng Thi-đà. Trái nó như hình người nam người nữ. Khi chín thì nhan sắc đẹp đẽ, chẳng bao lâu rụng, hình trạng như tử thi, hôi thối khó ngửi. Các đệ tử Phật hay vào rừng này để tu quán bất tịnh. Đại Huệ hỏi rừng này nhân đâu mà có. Ha-lê, A-ma-lặc là tên hai thứ quả đều có thể làm thuốc.

Xưa gọi là Ha-lê-lặc, nay gọi là Ha-lê-hăng-kê. Trung Hoa dịch “Từ trời đắc biệt đến”. A-ma-lặc, thật ra như hồ đào. Ý nói rằng cùng một loại trái cây, vì sao lại như hình nam nữ.

Kê-la và Thiết-vi

Vô lượng bảo trang nghiêm

Kim Cang thảy các núi

Tiên Đạt-bà sung mãn

✅ Đây hỏi về chúng Bát bộ vì sao không ở nhân gian thiên thượng mà ở trong núi Thiết-vi bảy lớp vàng.

(Đường dịch: “Tiên nhân Càn-thát-bà, tất cả đều sung mãn. Đây đều nhân duyên gì. Nguyện Phật vì con nói”.)

Những câu hỏi trên đây của Đại Huệ trừ chỗ chấp, chỉ lấy những chữ vân hà, hà nhân, hà cố, hà đẳng, thuyết làm nghĩa thì có 130 câu hơn. Ý nghĩa trong đó không ra ngoài mười cõi bốn môn ¹⁸. Mà lời đáp của Phật, chỉ nhất tâm chân như thôi một pháp chẳng lập cho nên mỗi mỗi đều nói “phi”. Nếu y sanh diệt môn duy thức kiến lập thời y chí toàn kinh đều là câu đáp riêng cho lời hỏi này thôi.

Tuy kinh truyền sang chữ Hán, nhưng lời văn trong 4 quyển này nói về năm pháp, 3 tự tánh, tâm thiện thức, 2 vô ngã, chỉ thú khai hợp danh nghĩa của 4 môn này đã đủ. Người đọc xem văn hiểu ý, tự sẽ chứng đắc.

• Sau đây Thế Tôn lập lại mà đáp. Trước lập lại sau đáp.

C₂ - Đáp

D₁ - Lặp lại

Vô Thượng Thế gian giải

Các độ môn Đại thừa

Hỏi rất tốt, lành thay!

Nay ta sẽ thứ lớp

Nghe lời kệ kia nói

Chư Phật tâm đệ nhất

Đại Huệ khéo lắng nghe

Đáp theo như lời nói

✅ Đây là lời người kết tập trình bày và lời hứa khả khen ngợi của đức Phật.

Một bài kệ đầu, bản dịch Đường nói: “Lúc bấy giờ đức Thế Tôn nghe chỗ thưa thỉnh về pháp môn tối thượng Đại thừa Phật tâm vi diệu”.

Về chỗ hỏi của Đại Huệ là tướng sai biệt y báo chánh báo trong mười cõi, chính là cảnh giới phân biệt vọng kiến của hàng Tam thừa, phàm phu, ngoại đạo. Thật là Bồ-tát Đại Huệ nhân đó mà khởi nghi. Bởi không biết các pháp như thế nhân gì mà có, cho nên đưa ra những câu hỏi này. Song người kết tập liên chỉ là pháp môn tối thượng Phật tâm vi diệu.

Vì sao? Kinh Kim Cang Bát-Nhã nói: Tất cả thiện tâm đều do pháp vô vi mà có sai biệt, huống chi chúng sanh mười giới. Nghĩa là tất cả phân biệt đều là phân biệt tự tâm, nếu phân biệt chẳng sanh ngay đó tức là tự giác thánh trí của chư Phật. Cho nên những câu hỏi nhân quả tà chánh, y báo chánh báo của thánh phàm, tự tánh thường trụ, đều tức là Phật tâm vi diệu, chẳng phải con mắt trí thầy rõ thì làm sao nêu được chỗ này? Thế nên đặt vào phần mở đầu như vậy.

GIẢI

✅ Đây là Thế Tôn nắm tổng quát ý nghĩa các câu hỏi của Đại Huệ.

Nghĩa là tuy hỏi nhiều thứ, không ra ngoài sanh và vô sanh, Niết-bàn, không tướng vậy. Sát-na là sanh diệt lưu chuyển.

Tiến đến là cứu cánh.

Đường dịch:

GIẢI

Nghĩa là thế gian, xuất thế gian này đều là pháp vọng kiến lưu chuyển sanh diệt, mỗi mỗi rốt ráo vốn không tự tánh.

✅ Đây là lặp lại tổng quát cương lãnh của ý ấy mà thầm đáp rồi vậy. Có thể thấy nghĩa này ở lời chú trước. Vì sao sau đây lại mỗi mỗi đều tóm thuật lời hỏi của Đại Huệ?

Do lời hỏi trước hoặc so lược hoặc thiếu sót. Thế Tôn bổ túc mà nêu ra, cũng là xen nhau phát minh. Nhưng lời đức Phật tuy tiện nên lẫn lộn không theo loại, mà ý ấy tự trọn vẹn.

GIẢI

✅ Đây là tóm gọn những câu hỏi của Đại Huệ.

Nghĩa là tuy hỏi nhiều không ngoài nhân quả của nhân pháp trong mười cõi. Phật, Phật tử, Thanh văn, Duyên giác là tự thánh. Vô sắc gồm sáu trời thiền đạo.

Ngoại đạo là gồm hết người và tam đồ, vì tà hạnh của ngoại đạo là nhân của tam đồ, đây đều là người. Ba-la-mật là pháp của tự thánh. Vô sắc hạnh là gồm cả pháp của ngoại đạo và lục phàm. Nhân quả, y báo, chánh báo đều đầy đủ cho nên nói “Các thứ việc như thế”. Ý rằng chỗ hỏi của Đại Huệ không ngoài đây. Phần sau mỗi mỗi thuật lại lời kia.

GIẢI

✅ Đây là thuộc về câu hỏi chư thiên có mấy thứ, thể nào gọi là địa, tinh tú và trăng sao, lặp lại ý chỉ 3 cõi 6 phàm.

GIẢI

✅ Đây thuộc về câu hỏi Thế nào nói Giác chi với Bồ-đề phần. Xen vào rộng thêm ba mươi bảy phẩm trợ đạo thuộc pháp tự thánh.

GIẢI

Thuộc câu Và cùng diệt chánh thọ hai câu.

Tam-muội khởi tâm nói

Thuộc câu Nhân gì từ định giác bốn câu.

GIẢI

Thuộc về câu Thế nào gọi là tạng đến nghĩa phi ngã, 8 câu tổng hợp lại 4 môn.

Vàng bạc, ma-ni, v.v… Thuộc về câu Ai sanh các bảo tánh.

Nhất-xiển-đề đại chúng

Thuộc về câu Thế nào nhất- xiển-đề. Song, đại chúng là chỗ không hỏi, bởi ý Thế Tôn chỉ cho xiển-đề ngoại đạo chấp đại chúng là sanh nhân, không phải đặc biệt nói về tứ đại.

Hoang loạn và nhất Phật. Trí, nhĩ diệm, đắc, hướng.

Hoang loạn thuộc về câu Thế nào quốc độ loạn. Nhất Phật thuộc về câu Ca-diếp… là ta. Trí, nhĩ diệm thuộc hai câu là Nhĩ diệm tịnh. Đắc, hướng thuộc câu Giải thoát tu hành.

Chúng sanh có không có Thuộc câu Và cùng ngã vô ngã.

Voi ngựa các cầm thú, Làm sao mà bắt lấy.

Thuộc câu Thế nào voi ngựa nai, làm sao mà bắt giữ.

Thí, nhân thành Tất-đàn, Và cùng tác sở tác.

Thuộc câu Tất-đàn và kiến chấp, Đường dịch là “Thế nào nhân, thí dụ, tương ưng thành Tất-đàn”.

Nghĩa là tứ Tất-đàn đều nhân thí dụ mà thành cho nên gồm ý mà nói lược; Tác, sở tác đều thuộc vọng kiến.

Tòng lâm, mê hoặc, thông, Tâm lượng chẳng hiện hữu.

Câu trên thuộc câu Thế nào thế tục thông nghĩa là tâm tướng tà kiến của chúng sanh dày đặc như rừng. Câu sau thuộc về hỏi Thế nào xuất thế gian. Bản dịch…

Bản Đường: “Các rừng cùng với mê hoặc, lý chân thật như thế, chỉ có tâm không cảnh giới”. Bản dịch Ngụy: “Tưởng mê hoặc như thật, chỉ là tâm, không có cảnh giới”.

✅ Đây là trùng lặp để nêu ra ý nghĩa vậy.

Các địa không đến nhau Thuộc câu Nhân gì qua các địa.

GIẢI

Sau đây từ Các núi Tu-di, đất cho đến mao không mi mao… là chỗ Đại Huệ hỏi không tới, đức Thế Tôn chỉ ra để nêu lên.

GIẢI

7 cực vi trần thành một song trần ¹⁹, 7 song trần thành một thố mao đầu trần ²⁰, thố mao đầu trần thành một dương mao đầu trần ²¹, 7 dương mao đầu trần thành một ngưu mao đầu trần ²².

7 ngưu mao đầu trần thành một con rận, 7 con rận thành 1 con chí, 7 con chí thành một hạt cải, 7 hạt cải thành đại mạch, 7 đại mạch thành một lóng tay, bảy lóng tay thành nửa thước, 2 nửa thước thành một thước, 2 thước thành một khuỷu tay, 4 khuỷu tay thành một cung, năm cung thành một trượng, 20 trượng thành một tức, 80 tức thành một câu-lư-xá (Krosa), 80 câu-lư-xá thành một đo tuần, do diên là do tuần.

✅ Đây căn cứ lời chú xưa theo Phạn ngữ.

GIẢI

Bát-tha (Prastha) là một thăng, a-la là một đấu, độc long (Drona) là một hộc (10 đấu = 1 hộc), na-giả-lợi (Khsa) là 10 hộc, lặc-xoa (Laksh) là một vạn, cử lợi (Koti) là 1 ức, tần-bà-la (Vinivana) là một triệu, nghĩa là bao nhiêu khoáng mạch thành một thăng, bao nhiêu khoáng mạch thành một đấu, mấy thứ kia cũng vậy.

GIẢI

A-nậu cũng là trần (bụi), xá-lê-sa-bà là hạt cải, lại-đề là hạt cỏ, ma-sa là hạt đậu, đà-na (Dharan) là thù (24 thù = 1 lạng), ca-lê-sa-na (Karska) là lạng, ba-la (Pala) là cân, di-lậu là núi Tu-di. Nghĩa là bao nhiêu ký-lô hạt bụi thành núi Tu-di. Bản Đường: “Bao nhiêu ký-lô thành Tu-di”. Những điều này căn cứ chú xưa.

GIẢI

Từ Các núi Tu-di, đất đai đến đây cộng có 38 câu, so sánh ra 32 việc đều là chỗ Đại Huệ hỏi chưa tới.

Cho nên Thế Tôn đặc biệt tiêu biểu để nêu ra, và trách tại sao không hỏi đó. Vì sao? Như các phẩm Hoa Nghiêm đều là do sức Phật gia bị cho Bồ-tát nói ra.

Đến như phẩm A-tăng-kỳ, là Phật đích thân nói. Vì đó là việc rất vi tế, chẳng phải bậc Nhất thể chúng trí thì không thể biết hết thấy hết, chẳng phải chỗ biết của Bồ-tát, không biết nên hỏi không tới. Nếu như không hỏi tới thì ngoài tâm có pháp du. Nên phải nêu riêng để hiển bày tự giác thánh trí, thấu triệt các pháp không sót.

Tin chắc rằng chỗ thấy biết của Phật, biết hết số giọt mưa trong cõi Diêm-phù-đề. Hiện tiện từng hạng gà công, hạc trắng qua đen đều biết rõ nguyên nhân. Nhưng núi Tu-di là chỉ sổ lược tướng chung của y báo, còn cung bộ, vị trần là tướng riêng. Hàng thánh nhân trong ba thừa thân có lớn nhỏ, thân là tướng chung của chánh báo, nhưng số lượng vị trần mao không là tướng riêng. Ý trách Đại Huệ chỉ biết tướng tổng quát của các pháp, không biết tướng riêng. Thế là chỉ biết tướng chung mà không đạt tứ tướng, đó là mê tự tâm hiện lượng lắm vậy. Cho nên dùng trí sâu xa vi tế để phát minh việc này.

Văn sau lại nêu câu hỏi Đại Huệ.

GIẢI

Chỗ xưa, 4 nhân đây thuộc về thế nào câu dị thuyết ở trên.

GIẢI

Thuộc về câu Thế nào tịnh niệm kia, thế nào niệm tạng trưởng.

Thuộc về thế nào thấy rồi hoàn.

Thế nào các giác chuyển

Thế nào đoạn các tưởng

Phá ba cõi là ai.

Thế nào không chúng sanh

Thế nào thể tục nói.

Thế nào Tam-muội dậy,

Chỗ nào, thân thế nào,

Mà nói có tôi, ta.

Thuộc 4 câu thế nào kiến lập…

Cuối xin rộng phân biệt.

2 bản dịch đều không có câu này.

Chỗ hỏi tướng thế nào,

Và chỗ hỏi phi ngã.

✅ Đây cũng còn thuộc nghĩa 4 câu kiến lập.

Thế nào là thai tạng,

Và các thứ thân khác

Thuộc câu Các thứ tướng sắc thân.

Thế nào đoạn thường kiến

Thế nào tâm được định

Thuộc câu Thế nào tâm tam-muội.

Ngôn thuyết và các trí,

Giới, chúng tánh, Phật tử

Thuộc 2 câu Ai sanh các ngôn ngữ, và 2 câu

Các trí có mấy thứ, bao nhiêu giới, tánh chúng sanh.

Thế nào thành và luận?

Thuộc câu Thành có mấy thứ, thế nào gọi là luận.

Thế nào thấy đệ tử

Mỗi mỗi các chúng sanh

Đầy lại như thế nào

Thế nào là ăn uống

Thuộc 2 câu Đệ tử có mấy thứ, thế nào A-xà-lê. 3 câu sau đều thuộc về ý của các câu nam nữ và bất nam, và ý 4 câu chúng sanh sanh các đường.

Thông minh, ma, thi thiết

Thuộc 6 câu Ma và các dị học trở xuống, và câu:

Thế nào niệm thông minh.

Thế nào cây cất dựng (dây leo)

Thuộc 2 câu Thế nào là rừng cây, thế nào là cỏ rậm.

Chỗ hỏi Tối thắng tử

Thế nào các cõi nước?

Thuộc câu Hình tướng các cõi nước, đây cũng thuộc về ý của câu:

Cớ gì sát độ hóa

Tiên nhân trường khổ hạnh

✅ Đây thuộc 2 câu:

Thế nào trường khổ tiên

Thế nào là tộc tánh?

Đây thuộc 4 câu Thế nào là Thích chúng.

Theo thầy nào thọ học

Thuộc 2 câu Thiên sư dùng pháp gì.

Thế nào là nhỏ hẹp?

Thế nào người tu hành

2 câu này thuộc câu:

Thế nào tu hành thoái

Dục giới sao không giác

A-ca-ni-tra thành

Đây thuộc 4 câu:

Thế nào ở Dục giới không thành Đẳng chánh giác, A-ca-ni-tra Trung Hoa dịch là trời Sắc cứu cánh.

Thế nào tục thần thông?

Thuộc câu:

Thế nào thế tục thông

Thế nào là Tỳ-kheo?

Thuộc 2 câu:

Chỗ xưa, 4 nhân đây thuộc về thế nào câu dị thuyết ở trên.

GIẢI

Thuộc câu:

Tăng-già có mấy bậc

Phật tử hỏi như thế

Đàn, trống eo lưng, hoa

Cõi nước lịa ánh sáng.

Thuộc mười câu Thế nào hình nhật nguyệt trở xuống.

Tám địa đó có bảy

Thuộc câu Thế nào là Thất địa.

Chỗ hỏi đều như thật

Câu này và nhiều câu kia¹

Phật tử chớ cẩn hỏi

Mỗi mỗi tướng tương ưng

Xa lìa các lỗi chấp.

Năm câu này là khen lời hỏi của Đại Huệ xứng lý và không lỗi.

Nhưng ý hỏi của Đại Huệ có thứ lớp có chủ định, mà Thế Tôn lập lại, đại khái tổng quát những lời ấy, không theo thứ tự, và lập lại cũng không hết.

Nên kết luận rằng “Đây và các câu khác”, ý nói rằng chỗ hỏi của Phật tử mỗi mỗi đều cùng thật lý tương ưng, xa lìa các lỗi kiến chấp. Nhưng tuy thế mà pháp ly ngôn thuyết, nay ở chỗ không lời bày lời cho nên câu kết sau đây nói:

Tất-đàn lìa ngôn thuyết

Ta nay sẽ hiển bày

Thứ lớp dựng lập câu

Phật tử khéo lóng nghe

Trăm lẻ tám câu trên

Như chỗ chư Phật nói.

Sáu câu này là kết luận lập lại nghĩa câu hỏi, hứa sẽ nói và dặn lóng nghe, mở đường cho ý đáp ở sau.

Nghĩa là chỗ hỏi của Đại Huệ tuy xứng lý không lỗi, nhưng pháp vốn ly ngôn, nay ở chỗ không ngôn thuyết chỉ bày ngôn thuyết cho nên thứ lớp dựng lập lại. Và lại nghĩa của trăm lẻ tám câu vừa rồi, nếu như chỗ Phật nói thì mỗi mỗi đều phi. Cho nên hai câu này là kết luận phần trên, mở đầu phần dưới mà nghĩa đi suốt tới về sau để tiếp tục.

Song 108 câu, bản Ngụy gọi là 108 kiến. Bản đầu Đại Huệ nói: “Nay dùng nghĩa 108 ngưỡng khải bậc Thượng tối tôn”.

Và khảo xét chỗ hỏi có hơn 190 câu, nếu chỉ lấy các câu văn hà, hà nhân, hà cố, hà đẳng, thủy, các loại câu như vậy mà làm nghĩa hỏi, ắt có hơn 130 câu.

Thế Tôn thêm vào chỗ Đại Huệ hỏi thiếu, là 32 câu, đến đó cũng còn nói “108 câu trên như lời nói của Phật” thì quả là nhất định cuộc hạn 108 câu ư?

Mà người giảng thuyết căn cứ chỗ sau này đức Thế Tôn tự phân số câu chỉ có 104, thiếu bốn câu. Nếu chắc chắn dùng 108 câu làm định kiến há chẳng bị lỗi Khắc thuyền tìm kiếm sao? Đó là bị một chữ “câu” làm ngại vậy. Đâu không xem Đại Huệ nói 108 nghĩa, Lưu Chi nói 108 kiến, nếu xem hai chữ nghĩa, kiến thì có thể gọi rằng đầy đủ mạch thông suốt vậy.

Nếu như số câu khó hợp với số 108 thì theo ngụ ý của tôi căn cứ vào các pháp trong ba cõi khởi lên hữu vô từ cứ làm chuẩn, về mặt Phật giáo chỉ dạy không ra ngoài tứ cú, phía ngoại đạo chấp cứng không ra khỏi tứ cú, như vậy chánh tà cộng lại có tám. Kiến chấp phân biệt có tám, cảnh bị chấp có 100¹, cho nên nói 108 kiến chấp. Văn sau kinh nói: Như Lai nói pháp lìa bốn cái như thế, nghĩa là một, khác, có, không… lại nói “Vì sạch hai thứ chướng, thí như thương chủ, thứ lớp dựng lập 108 câu vô sở hữu”.

Thế nên Thế Tôn đáp rằng tất cả đều phi. Vì khéo phân biệt các thừa và tướng các địa, cho nên sau đây căn cứ trên phần sanh diệt mà dựng lập có ngôn thuyết, vì vậy mỗi mỗi đáp riêng. Chỗ nói ra cũng không ngoài phá bốn két chấp này.

• Trên đã tóm lập lại chỗ hỏi.

• Sau đây là trước đứng về Chân như môn mà đáp.

D₂ - Đáp

Câu bất sanh câu sanh¹

Câu thường câu vô thường

Câu tướng câu vô tướng²

✅ Đây là đứng về phương diện tâm chân như mà đáp.

Đại Huệ hỏi nghĩa tuy nhiều nhưng không ngoài pháp sanh và vô sanh, thường và vô thường, tướng và vô tướng.

Cho nên Thế Tôn đã lặp lại lời hỏi rồi lại tổng kết các nghĩa này mà phá rằng: 108 câu như trên, nếu theo chư Phật nói về nghĩa bất sanh tức ở đây nói là pháp sanh, vì sanh vốn vô sanh.

Chư Phật nói nghĩa chân thường tức ở đây nói là vô thường, vì các pháp dương thể chân thường. Nói về tướng là các pháp vốn không tự tướng.

✅ Đây là thuận theo hai bản dịch, dùng câu sanh làm đầu để giải thích.

Nếu căn cứ vào kinh này thì đem câu bất sanh làm đầu để giải, ý rằng chư Phật nói chân thường vô sanh không cho khởi kiến chấp, nên văn sau nói: “Tất cả pháp chẳng sanh, không nên lập tông” ý rằng ông vừa khởi kiến chấp bất sanh, đã sớm rơi vào pháp sanh, vừa khởi kiến chấp thường, sớm rơi vào vô thường.

Vì sao? Vì trong cảnh giới chân như không cho nghĩ nghị, đấy tâm tức lỗi, động niệm tức trái.

Vì tướng vốn vô tướng, cho nên nói câu bất sanh câu sanh… Từ đây trở đi, phàm chỗ phân biệt, đều chẳng tương ưng với lý chân như thật tướng, cho nên mỗi mỗi Phật đều bác bỏ mà nói phi.

Vĩnh Gia nói: “Tất cả câu số, câu chẳng phải số, cũng Linh giác tạ nào dính dáng, chẳng như tam giới thấy tam giới, chẳng thật chẳng hư, chẳng như chẳng dị”.

✅ Đây chính là cảnh giới tự giác thánh trí của Phật chứng, nên chẳng phải chỗ vọng tưởng phân biệt có thể đến.

Trong tông môn nói: “Ba câu rõ một câu, một câu rõ ba câu, ba một không quan hệ nhau, rõ ràng hướng đường trước”. Hiểu rõ điều này mới cho phép xem Lăng-già.

Câu trụ dị, câu chẳng trụ dị. Câu sát-na, câu chẳng sát-na. Câu tự tánh, câu tự tánh chẳng tự tánh. Câu không, câu bất không¹.

✅ Đây cùng 3 câu trước là lời Phật tự dẹp bỏ.

Do ở trước, phần đầu đoạn văn lặp lại nói: “Sanh với bất sanh; Niết-bàn, không, sát-na; tiến đến vô tự tánh”. Ý Thế Tôn rằng: Trước nhân Đại Huệ chấp có thế gian, xuất thế gian; sanh trụ dị diệt mới hỏi, cho nên ta đem cú nghĩa này phá tình chấp kia, chẳng phải thật pháp. Vì trong lý chân như vốn vô ngôn thuyết, nên đáp: “Đây cũng đều phi”. Nghĩa là chẳng những không có sanh, mà trụ dị diệt đều bất khả đắc.

Sát-na là sanh diệt. Ở trên câu thường tức chỉ Niết-bàn¹. Trước nói tiến đến vô tự tánh, song nói “tiến đến” cũng như nói “rốt ráo”. Bởi pháp thế xuất thế rốt ráo đều vô tự tánh. Đây nói “Câu lìa tự tánh cũng trọn bất khả đắc” cho nên đều nói phi.

✅ Đây là lời tự dẹp của Phật, sau đây là lời phá dẹp chỗ chấp của Đại Huệ.

Câu đoạn câu bất đoạn. Câu biên câu phi biên. Câu trung câu phi trung. Câu thường câu phi thường.

Đây quả trách chung pháp tà chánh của thế và xuất thế.

Câu thường vô thường ở trước là Niết-bàn chân thường và sanh tử vô thường. Câu thường ô đoạn này là hai kiến chấp đoạn thường của ngoại đạo, nghĩa là xác định câu “chết là thường, chẳng thường” đều bị khiến trách.

Trung là pháp trung đạo Nhất thừa xuất thế. Biên là không hữu nhị biên, là pháp xuất thế Tam thừa. Đoạn thường là pháp tà kiến của thế gian ngoại đạo. Trong lý chân như phàm thánh chẳng lập, mê ngộ đều không, nên đều nói phi.

Câu duyên, câu phi duyên. Câu nhân, câu phi nhân. Câu phiền não, câu phi phiền não. Câu ái, câu phi ái. Câu phương tiện, câu phi phương tiện. Câu xảo, câu phi xảo². Câu tịnh, câu phi tịnh. Câu thành, câu phi thành. Câu thí, câu phi thí. Câu đệ tử, câu phi đệ tử. Câu sự, câu phi sự. Câu chúng tánh, câu phi chúng tánh. Câu Tam thừa, câu phi Tam thừa. Câu sở hữu, câu phi sở hữu¹. Câu nguyện, câu phi nguyện. Câu tam luân, câu phi tam luân. Câu tướng, câu phi tướng². Câu hữu phẩm, câu phi hữu phẩm³. Câu cấu, câu phi cấu. Câu duyên tự thánh tri hiện pháp lạc, câu phi hiện pháp lạc. Câu hiện pháp lạc, câu phi hiện pháp lạc. Câu sát độ, câu phi sát độ. Câu a-nậu, câu phi a-nậu⁴. Câu thủy, câu phi thủy. Câu cụng, câu phi cụng. Câu thật, câu phi thật⁵. Câu số, câu phi số.

Hai bản dịch đều không có câu này. Bản chú xưa dùng chữ “số” này thêm vào thượng thanh, chẳng phải vậy. Bởi câu số trên là lặp lại A-nậu. Sau đây Thế Tôn thêm vào 32 câu, đều là toản số. Câu số sau, là trong lý chân như vốn không có những số lượng này, chính là Tất cả câu số, câu chẳng phải số.

Câu minh, câu phi minh⁸. Câu hư không, câu phi hư không. Câu văn, câu phi văn. Câu công xảo kỹ thuật minh xứ, câu phi công xảo kỹ thuật minh xứ. Câu phong, câu phi phong. Câu địa, câu phi địa. Câu tâm, câu phi tâm. Câu thi thiết, câu phi thi thiết. Câu tự tánh, câu phi tự tánh. phi tự tánh¹. Câu ấm, câu phi ấm. Câu chúng sanh, câu phi chúng sanh. Câu huệ, câu phi huệ. Câu Niết-bàn, câu phi Niết-bàn. Câu nhĩ diệm, câu phi nhĩ diệm². Câu ngoại đạo, câu phi ngoại đạo. Câu hoang loạn, câu phi hoang loạn. Câu huyễn, câu phi huyễn. Câu mộng, câu phi mộng. Câu diệm, câu phi diệm³. Câu tướng, câu phi tướng. Câu luân, câu phi luân⁴. Câu Càn-thát-bà, câu phi Càn-thát-bà. Câu thiện, câu phi thiện. Câu ấm thực, câu phi ấm thực. Câu dâm dục, câu phi dâm dục. Câu kiến, câu phi kiến. Câu Ba-la-mật, câu phi Ba-la-mật. Câu giới, câu phi giới. Câu nhất nguyệt tinh tú, câu phi nhất nguyệt tinh tú. Câu đế, câu phi đế. Câu quả, câu phi quả. Câu diệt khởi, câu phi diệt khởi⁵. Câu trị, câu phi trị⁶.

Lời đáp có ba câu “tướng”. Cựu chú cho rằng tướng trước là tướng của danh tướng, kế là tướng của tiểu tướng, đây là tướng của chiêm tướng vì có ý phương minh trùm ở văn trước, như vậy không đúng. Vì chiêm tướng là nằm chung trong ngũ minh, mà câu y phương này để đáp riêng câu hỏi trước về y phương, dụ cho pháp ứng cơ của Phật, chẳng phải y phương của thế tục. Phần giải thích trước đây đủ rõ ràng, đây ắt không phải tướng của chiêm tướng.

Bởi nghĩa hỏi của Đại Huệ có ba loại câu về tướng, nên ở đây đáp theo thứ lớp. Ban đầu hỏi: Có sao sát độ, hóa tướng và ngoại đạo… là hỏi chung việc danh tướng của phàm thánh, y chánh trong muội cõi nhân gì mà có. Cho nên ban đầu đáp Câu tướng câu vô tướng, ý nói rằng tướng y chánh phàm thánh ấy vốn tự vô tướng.

Kế hỏi: Thế nào kiến lập tướng? Nghĩa là tâm đã vô tướng, tại sao lại dựng lập ra tướng ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng? Cho nên đây đáp Câu tướng nêu bày là câu chẳng phải tướng nêu bày, nếu tức là nghĩa kiến lập; nơi kiến lập ấy cũng vốn không có tướng kiến lập.

Sau lại hỏi chúng sanh sanh các nẻo, tướng thể nào, loại tượng nào. Tướng là hình trạng của chúng sanh; tượng là vẻ mặt, dáng người. Ở đây đáp ý rằng: Chúng sanh vốn không có tướng chúng sanh, làm gì có chi phần? Cho nên đáp Câu tướng câu chẳng phải tướng chi phần.

Đoạn sau đây tức chỉ cho chi phần vậy:

Câu chi, câu phi chi¹. Câu công xảo minh xứ, câu phi công xảo minh xứ². Câu thiên, câu phi thiên. Câu mê, câu phi mê. Câu hiện, câu phi hiện. Câu hộ, câu phi hộ. Câu tộc, câu phi tộc³. Câu tiên, câu phi tiên. Câu vương, câu phi vương. Câu nhiếp thọ, câu phi nhiếp thọ. Câu thật, câu phi thật. Câu ký, câu phi ký. Câu nhất xiển-đề, câu phi nhất xiển-đề. Câu nữ nam bất nam, câu phi nữ nam bất nam. Câu vi, câu phi vi. Câu sụ, câu phi sụ. Câu thân, câu phi thân. Câu giác, câu phi giác. Câu động, câu phi động. Câu căn, câu phi căn. Câu hữu vi, câu phi hữu vi. Câu vô vi, câu phi vô vi. Câu nhân quả, câu phi nhân quả. Câu sắc cứu cánh, câu phi sắc cứu cánh. Câu tiết, câu phi tiết¹. Câu tùng thọ cát đẳng, câu phi tùng thọ cát đẳng. Câu tạp, câu phi tạp². Câu thuyết, câu phi thuyết. Câu Tỳ-ni, câu phi Tỳ-ni. Câu xử, câu phi xử. Câu tự, câu phi tự³.

Trên đây đứng về mặt nhất tâm chân như để đáp 108 câu đã xong.

Song sợ dì đều đáp rằng phi, nghĩa là trong tánh chân như vốn không có các sở câu này.

Luận Khởi Tín nói rằng:

Nên biết tự tánh chân như chẳng phải tướng hữu chẳng phải tướng vô, chẳng phải hữu tướng chẳng phải vô tướng, chẳng phải cả tướng hữu tướng vô, chẳng phải tướng một tướng khác, chẳng phải phi tướng một tướng khác, chẳng phải cả hai tướng một tướng khác. Từ xưa đến nay tất cả pháp nhiễm và tất cả vọng tâm phân biệt của chúng sanh đều chẳng tương ưng. Tức là chân tâm này thường hằng bất biến đầy đủ pháp tịnh, cũng không tưởng có để chấp thủ, vì cảnh giới ly niệm chỉ có chứng mới tương ưng.

Cho nên ở đây đáp rằng:

“Tất cả đều phi”, mà đoạn văn trước đã mỗi mỗi đều lặp lại lời ấy, rồi ở đây lại mỗi mỗi ghép thêm câu hỏi và bác bỏ kia là phi. Bởi văn thể Tây vực như vậy, phàm có hỏi thì phải lặp lại lời hỏi và đáp đó. Lời tuy dường như phiền phức nhưng nghĩa thật ngắn gọn, đều chỉ trở về chỗ đệ nhất nghĩa để lý ngôn thuyết. Bởi vậy trên đây một câu liền lặp lại câu hỏi, kế đó một câu có chữ phi để bác bỏ. Bồ-tát Mã Minh lấy yếu chỉ 100 bộ kinh Đại thừa như Lăng-già… để làm Luận Khởi Tín. Chỗ lập nghĩa trong luận, chia một tâm thành hai phương diện. Nay cũng theo tôn chỉ của luận, sau đây dẫn rất nhiều.

Đại Huệ! 108 câu này các Phật trước đã nói, ông và các Đại bồ-tát cần phải tu học.

✅ Đây là kết luận khuyên tu học. Trước nói: Trên đây 108 câu, như chư Phật đã nói, ắt tất cả đều phi. Nên câu kết này nói: 108 câu này là chư Phật quá khứ đã nói, ông và các Bồ-tát nên cần tu học.

• Phần đầu trực chỉ nhất tâm chân như để hiển bày cõi duy tâm đã xong. ²⁴

B₂. Chỉ bày nhất tâm sanh diệt để hiển vạn pháp duy thức, có 8

C₁. Nói rõ nhân căn cứ của chân vọng chỉ rộng tâm thức để hiển tướng nhân duyên sanh diệt, có 2

D₁. Lược nói duy thức để phân biệt tà chánh, có 2

E₁. Rõ chân duy thức để biện biệt tông tà, có 3

G₁. Hiển chân duy thức

GHI CHÚ

Cảnh bị chấp là chỉ cho 10 cõi thánh phàm, mỗi cõi có đủ 10; 10×10 = 100.

Bản Đường: Đây và nghĩa các câu khác.

Bản Ngụy: Ly tự tánh kiến, chẳng ly tự tánh kiến. Không kiến, bất không kiến. Bản Đường: Câu tự tánh, câu phi tự tánh.

Bản Đường dịch: Câu sanh câu bất sanh. Bản Ngụy dịch: Sanh kiến bất sanh kiến, thường kiến vô thường kiến, tướng kiến vô tướng kiến.

Bản Ngụy nói: Ly tự tánh kiến, chẳng ly tự tánh kiến.

Bản Đường: Câu thiện xảo, câu phi thiện xảo.

Bản Đường: Câu chi phần.

Bản Đường không có câu này.

Bản Đường: Câu chúng tộc.

Bản Ngụy: Câu tiêu tướng, câu phi tiêu tướng.

Bản Đường: Câu hữu câu phi hữu. Câu vô câu phi vô.

Bản Đường dịch: Câu tự chứng thánh trí, câu phi tự chứng thánh trí.

Bản Đường: Câu phi trần.

Bản Đường: Câu đại chúng, câu phi đại chúng.

Bản Đường: Câu toán số, câu phi toán số.

Bản Đường: Câu thần thông, câu phi thần thông.

Bản Ngụy: Tịch tịnh kiến phi tịch tịnh kiến.

Bản Đường dịch: Câu thể tánh, câu phi thể tánh.

Bản Đường dịch: Câu sơ trí, câu phi sơ trí.

2 bản dịch đều nói: Câu đường diệm.

Bản Đường dịch: Câu hòa luân, câu phi hòa luân.

Bản Đường: Câu diệt, câu phi diệt. Câu khởi, câu phi khởi.

Bản Đường: Câu y phương câu tướng, câu phi tướng.

Chỗ khác nói là: Biến kế, Y tha, Viên thành.

Chữ Luận trong hầu hết bản này là chỉ cho Luận Đại Thừa Khởi Tín.

Bốn tướng: Sanh, trụ, diệt, lưu chú.

⏯️ (tiếp theo)

GIẢI

Từ đây đến hết bộ kinh là đứng về phương diện tâm sanh diệt để hiển bày vạn pháp duy thức. Song, đầu tiên dùng pháp để hiển chân duy thức lượng.

❔ HỎI: Bồ-tát Đại Huệ nhân Phật đáp 108 câu tất cả đều phi, bèn khởi lên hỏi các thức có mấy thứ sanh trụ diệt đó là sao?

📣 ĐÁP: Căn cứ ngài Mã Minh, lấy yếu chỉ kinh này tạo Luận Khởi Tín, nương một pháp tâm lập ra 2 phương diện, là phương diện tâm chân như và phương diện tâm sanh diệt. Y cứ vào phương diện thứ 2 lại có nghĩa giác và bất giác; y cứ vào nghĩa bất giác khởi lên ba tế sáu thô… gồm nhiếp hết pháp thế và xuất thế, chỉ thẳng nhất tâm là cội nguồn của mê ngộ. Cho nên kinh này nói 5 pháp ba tự tánh đều không, tám thức 2 vô ngã đều trừ. 5 pháp là danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí, như như; 3 tự tánh là vọng tưởng, duyên khởi, viên thành. Vì y cứ nhất tâm mà có sự sai khác giữa mê ngộ, cho nên có 8 thức. Do mê nhất tâm mà chuyển chánh trí, như như thành danh, tướng, vọng tưởng, thế là tất cả pháp đều là vọng tưởng duyên khởi. Ngộ nhất tâm mà chuyển danh, tướng, vọng tưởng làm Chánh Trí, Như Như, gọi là Viên Thành. ²⁵

Phẩm này tên là “Phật ngự tâm” nghĩa là tịch diệt nhất tâm gọi là chân như.

Luận² nói:

Tâm chân như ấy tức là nhất pháp giới đại tổng tướng pháp môn thể, nghĩa là tâm tánh bất sanh bất diệt, tất cả các pháp chỉ nương vọng niệm có sai biệt, nếu lìa tâm niệm thì không có tất cả tướng cảnh giới

Thế mới biết từ trước các câu hỏi của Đại Huệ là căn cứ trên việc trong cảnh giới danh, tướng, vọng tưởng… cho nên mới có các thứ pháp thế và xuất thế, thành 108 kiến chấp. Mà Thế Tôn chỉ thẳng nguồn chân nhất tâm, lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, nên lập lại lời hỏi rồi bác bỏ rằng “Tất cả đều phi”. Thế là tất cả các lời kinh ở đoạn trước chính là đứng về phương diện nhất tâm chân như. Nếu đứng về phương diện chân như, ắt là lìa tướng ngôn thuyết, ba cõi duy tâm.

Chỗ hiện lượng chứng thì không cho có nói năng. Chỗ có lời nói đó, đều là việc của vọng tưởng duyên khởi trong phương diện sanh diệt, hễ rơi vào nói năng tức thuộc tỷ lượng. Cho nên từ đây về sau, đều đứng về phương diện sanh diệt để chỉ bày rằng các pháp duyên khởi sai biệt đều là duy thức hiện, nên nói vạn pháp duy thức.

Song thức như huyễn mộng, chỉ là nhất tâm. Tâm tịch mà tri, chân vọng đều lìa, tức gọi là tự giác thánh trí. Do đây thành lập lượng chân duy thức.

Đại Huệ đã lãnh hội yếu chỉ nhất tâm ly ngôn, kế đó mới hỏi các thức có mấy thứ sanh trụ diệt. Bởi do bất sanh diệt cùng với sanh diệt hòa hợp thành thức A-lại-da (thức thứ 8). Cho nên trong môn sanh diệt trước hỏi các thức có mấy thứ sanh trụ diệt. Phật đáp có 2 thứ sanh trụ diệt. Vì sanh tức vô sanh, trụ vốn vô trụ, diệt mà bất diệt, cho nên nói: Chẳng phải suy nghĩ có thể biết.

Các thức có 2 thứ sanh: Lưu chú sanh và tướng sanh. Có 2 thứ trụ: Lưu chú trụ và Tướng trụ. Có 2 thứ diệt: Lưu chú diệt và Tướng diệt.

✅ Đây là chỉ chung tám thức đều có 4 tướng¹ thuộc 2 món thô tế.

Có người giải thích rằng lưu chú sanh trụ diệt thuộc riêng về A-lại-da. Tướng sanh trụ diệt thuộc bảy thức trước.

Nay xét rõ ý kinh về chữ “chư thức”, đó là trong 8 thức đều có bốn tướng thô tế. Do 8 thức đều có dụng tự lượng và liễu biệt, tùy theo vừa thấy liền phân biệt nếu hành tướng phân biệt này hiện lộ rõ ràng, thì gọi rằng tướng sanh trụ diệt. Còn cứu xét tận cùng nguồn gốc của sự phân biệt này đều là nghiệp dụng tịnh duyên của thức đệ bát, tới chỗ này thì ba tướng ẩn kín một cách vi tế chỉ còn một thứ tiếp nối nên gọi là lưu chú. Tuy có phân chia ra vi trí 8 thức mà kỳ thật gồm lại đều là một loại vị tế lưu chú, ở thức vị hiện hành, cùng xen nhau huân và phát, sâu xa vi tế, không thể tư nghị. Cho nên kinh nói: “Thức đã-na vi tế, tập khí thanh bộc lưu”, vì vậy nói “Các thức có 2 thứ sanh trụ diệt”.

Kinh Mật Nghiêm nói:

“8 thứ tâm lưu chú, tuy không có nhiều thứ, hoặc tùy duyên chóng khởi, hoặc lúc khởi dần dần, như sóng mỗi nương nước”, sóng mỗi là dụ về tướng, nước là dụ cho lưu chú, không lìa nhau. Cho nên văn sau nói: “Phi nhất phi dị”.

GIẢI

✅ Đây là giải thích thế tướng của 8 thức, để nói rõ y cứ môn sanh diệt có 2 nghĩa Giác và Bất giác. Chân tướng tức bổn giác chân tâm; Chuyển tướng, Nghiệp tướng tức là Vô minh bất giác.

❔ HỎI:

Luận đưa ra Tam tế, là Nghiệp tướng, Chuyển tướng và Hiện tướng. Kinh đây nói 3 tướng, đưa Chuyển làm đầu, kế là Nghiệp, rốt sau mới là Chân. Vả nói các thức đều có ba thứ tướng, đó là sao?

📣 ĐÁP: ✅ Đây nói trong tám thức đều đủ 3 tướng, không giống như luận nói Tam tế thuộc riêng phần Đệ bát thức. Vì sao? Luận nói:

• Một là Vô minh nghiệp tướng, do y bất giác nên tâm động, gọi là nghiệp. ✅ Đây là chỉ riêng vô minh.
• Hai là Năng kiến tướng do nương nơi động nên năng kiến tức gọi chuyển tướng.
• Ba là Cảnh giới tướng do nương nơi năng kiến nên cảnh giới vọng hiện, nghĩa là hay hiện tất cả cảnh giới, như gương hiện hình tượng gọi là hiện tướng.

Ý của luận như vậy, mà kinh này không đồng ý với luận, đưa Chuyển tướng đặt trước, Chuyển tướng này không phải là Chuyển tướng trong Tam tế, là để giải thích nghĩa câu trước:

Các thức mỗi thức đều có 2 thứ sanh trụ diệt. Nghĩa là căn cứ vào nghĩa sanh diệt sát-na sát-na niệm niệm lưu chuyển thì Chuyển tướng nói ở đây tức là lưu chú sanh diệt đã nói ở trước. Tam tế của luận Khởi Tín gồm đủ trong chuyển tướng ấy. Còn Nghiệp tướng là nghiệp của nghiệp tạo tác, tức là tướng sanh trụ diệt trước, sau tướng thô (của luận) gồm đủ trong nghiệp tướng này. Người không biết niệm niệm sanh diệt, khởi hoặc tạo nghiệp đều là chấp tâm, nên trước đưa ra Chuyển, Nghiệp, về sau mới nói Chân tướng cốt yếu ở chỗ trừ vọng rõ chân.

Chính là trong luận nói: “Y môn sanh diệt có giác bất giác vậy”.

Văn sau nói:

Các thứ sóng thức áo at mà chuyển sanh, cũng như sóng biển cả, đây ắt không sai khác. Các thứ tâm như thế. Khác cũng chẳng thể được

Lại nói: “Tạng thức như biển cả, nghiệp tướng cũng như sóng”.

(Bản Đường dịch: “Chuyển thức giống như sóng”. Cho nên biết Chuyển, Nghiệp là giải thích nghĩa của 2 thức Sanh - Diệt.)

Nếu đứng về mặt tam tánh mà giải thích thì Chuyển tướng là y tha khởi, như sóng nổi y nơi nước biển khởi lên. Nghiệp tướng là biến kế chấp, như chỉ thấy sóng mòi dấy động không biết là nước. Chân tướng tức là viên thành thật, chỉ một nước biển thôi. Chân tướng này tức bổn giác chân như tuỳ duyên bất biến.

❔ HỎI:

Ngài Mã Minh y kinh Lăng-già… tạo luận Khởi Tín mà tam tế là cương yếu của sự sanh khởi trong luận, vì sao nói không giống ư?

📣 ĐÁP: Vì ở đây nói chung tướng của tám thức, do kinh nói các thức có ba thứ tướng, nếu là tam tế lục thô, sau đây chỗ bất tư nghì huân biến, tự có văn đề rõ.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích tên các thức ở trước.

Trước nói các thức, chẳng biết thức có mấy thứ, cho nên ✅ Đây giải thích rằng: Sơ lược có 3:

(Ngụy dịch: Lược nói có 2, là Liễu biệt thức và Phân biệt sự thức. Đường dịch: Lược ắt chỉ có 2, là Hiện thức và Phân biệt sự thức. Cả hai đều thiếu Chân thức).

Nói đầy đủ có 8.

Chân thức trong đoạn này tức là Như Lai tạng Chân tâm bất sanh diệt, cũng tức là Chân như. Chân như cũng nói là thức, vì có cái dụng chiếu cảnh.

Còn Hiện thức tức là thức thứ 8, cho nên luận nói:

“Do ý thức A-lai-da nói có vô minh, bất giác mà khởi, năng kiến năng hiện, năng thủ cảnh giới, cũng gọi là trí thức”.

Trong đây Phân biệt sự thức là tiền thất thức¹. Nếu đứng về mặt thí dụ gương và tượng, thì 8 thức một thể không hai không khác.

Cho nên luận nói:

“Hiện thức là hay hiện tất cả cảnh giới, cũng như gương sáng hiện các sắc tượng. Hiện thức cũng vậy, tuỳ ngũ trần đối diện tới liền hiện, không có trước sau, vì tất cả thời hỗn nhiên mà khởi, thường ở hiện tiền”.

Từ đây mà nhìn thì 3 thứ thức của kinh này là chân vọng thành lập có tính cách đối đãi, cốt yếu hiển bày thức tướng chân như. Cho nên văn sau nói “Như Lai tạng tên là thức tạng”. Hai bản Đường và Ngụy, chỉ đưa ra Liễu biệt và Hiện thức, là nói chung chân vọng.

Sở dĩ nói chung lại vì sanh diệt và bất sanh diệt hòa hợp thành thức A-lại-da. Cho nên kinh nói: “Phật nói Như Lai tạng tức là A-lại-da”. Tông Cảnh nói: “Kinh đây chỉ thẳng tám thức là chân, không thể so sánh với kinh khác riêng lập chín thức”, gọi là chân vọng nói chung.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích tướng sanh khởi của 8 thức để hiển bày vốn không 2 thể.

Lần lượt làm nhân cho nhau là tiền thất chuyển thức cùng đệ bát thức xen nhau làm nhân; do hiện hành của tiền thất huân thành chủng tử, rồi chủng tử của đệ bát lại huân khởi ra hiện hành (của tiền thất).

Cho nên Thức Luận nói: “Các pháp ở tàng thức, thức ở nơi pháp cũng vậy, lại xen nhau làm tánh nhân, cũng thường làm tánh quả”.

Song có thể hoại là Vọng thức; không thể hoại là Chân thức

(Ngụy dịch: Hai thứ thức ấy không sai biệt, lần lượt chung làm nhân. Đường dịch: Hai thức này tướng không khác nhau, xen nhau làm nhân).

💥 GIẢI

✅ Đây đặc biệt nói rõ nhân sanh khởi của thức thứ tám để làm sáng tỏ nghĩa lưu chú sanh trong 2 thứ sanh ở đoạn trước, hiển bày tướng của Tam tế.

Bất tư nghì huân biến là nhân của Hiện thức, là vô minh huân chân như làm nhân của thức thứ tám, gọi là lưu chú sanh.

Luận nói: Do y pháp chân như nên có vô minh làm nhân cho các nhiễm ô, đây là Nghiệp tướng. Do có vô minh làm nhân nhiễm pháp, tức huân tập lại Chân như. Do vì huân tập ắt có vọng tâm, do có vọng tâm tức huân tập vô minh, đây là Chuyển tướng. Vì không rõ pháp chân như nên bất giác khởi niệm, hiện ra vọng cảnh giới, đây là Hiện tướng. Thế là nhân nơi sức vô minh huân tập nên khiến chân như biến làm Hiện thức, đây chính là vô minh bất giác sanh Tam tế vậy.

Nói bất tư nghì huân biến ấy, nghĩa là chân như vốn bất khả huân mà huân cho nên gọi là bất tư nghì huân. Thể của chân như vốn tự bất biến mà nay tùy duyên vô minh thành một thành pháp, cho nên nói bất tư nghì biến

(Bản Ngụy dịch: Liễu biệt thức, bất khả tư nghì huân biến làm nhân. Bản Đường: Hiện thức dùng bất khả tư nghì huân biến làm nhân).

Chỉ vì ba tướng ẩn mật vi diệu, nên dùng bất tư nghì huân biến để giải thích cho lưu chú sanh vậy.

💥 GIẢI

✅ Đây nói rõ nhân sanh khởi của tiền thất thức, để làm sáng tỏ tướng sanh, hiển bày tướng Lục thô.

Luận viết: “Do vì duyên nhiễm pháp, vọng cảnh liền huân tập vọng tâm, khiến niệm kia đắm trước tạo các nghiệp, chịu tất cả khổ về thân tâm”.

✅ Đây chính là tướng Lục thô. Chấp giữ các món trần và vọng tưởng vô thủy huân ấy là chủng tử tập khí vọng tưởng. Đó là chủng tử chứa trong thức thứ tám, nhân đó huân khởi ra căn cảnh hiện hành của tiền thất, lại chấp đó làm thật ngã thật pháp.

Cho nên nói: “Chấp giữ các món trần và vọng tưởng vô thủy huân”. ✅ Đây là thức thứ tám làm nhân cho tiền thất, gọi rằng Tướng sanh. Song vọng tưởng huân, lại là Lưu chú sanh trong tướng.

Cho nên luận nói: “Nghĩa vô minh huân tập có 2 thứ: Một là Căn bổn huân tập, vì hay thành tựu nghĩa nghiệp thức. Hai là Sở khởi kiến ái huân tập, vì hay thành tựu nghĩa Phân biệt sự thức”. Bất tư nghì huân ở đoạn trước là căn bổn huân, ở đoạn này là Kiến ái huân.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích tướng diệt trong hai món diệt ở đoạn trước.

Phục là trở lại, tức ngược dòng trở về một, thuận khế hợp chân như, ắt tất cả trần cấu ngay đó tiêu vong, mà căn trần thức tâm đồng thời rơi mất. ✅ Đây gọi là tướng diệt (Bản Đường: Các thứ tập khí phân biệt hư vọng trong A-lại-da thức diệt, tức là tất cả căn thức diệt, gọi là tướng diệt). Bởi sanh thì từ tế đến thô nên nói lưu chú sanh trước, nay diệt thì từ thô đến tế cho nên nói tướng diệt trước.

Đại Huệ! Tương tục diệt ấy, bởi sở nhân của tương tục diệt nên tương tục diệt. Sở từng diệt và sở duyên diệt, ắt tương tục diệt.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích lưu chú diệt trong hai thứ diệt ở trước.

Tương tục tức là nghĩa lưu chú. Thức thứ tám lặng lẽ sâu kín vốn không sanh diệt, chỉ nhân gió tiền thất thức thổi động tập khí thành chủng tử cho nên mới có (sanh diệt) vậy. Song cái sanh diệt này đã nhân nơi tiền thất chuyển thức mà sanh, nay cái nhân (tiền thất) đã diệt, thì cái lưu chú tương tục tự diệt, cho nên nói nhân của tương tục diệt thì tương tục diệt.

✅ Đây là giải thích lưu chú diệt trong phần lưu chú sanh diệt vậy.

Sở từng diệt và sở duyên diệt thì tương tục diệt ấy, là giải thích lưu chú diệt trong phần tướng sanh diệt. Nghĩa là đệ thất chuyển thức vốn không sanh diệt, chỉ vì theo tập khí vô minh căn bản vô thủy huân bên trong, bên ngoài có gió cảnh giới lục trần thổi động biến tướng, trong ngoài giao nhau cho nên khởi lên sóng tiền thất.

Nay bên trong vô minh sở từng đã diệt, gió cảnh giới bên ngoài dừng, tâm thể lặng lẽ, sóng mồi tự dứt, thế là tiền thất ngay đó vô sanh. Nay sở từng sở duyên đã diệt thì tương tục ắt diệt, vì tất cả động tướng đều y nơi vô minh mà khởi, nên giải thích rằng “là chỗ y của kia”. Chỗ y đó là vọng tưởng huân tập từ vô thủy. Vọng tưởng vô thủy là căn bản vô minh, tức nay gọi là “Thất thức kết sanh tương tục”. Nhân bị vọng tưởng vô thủy này huân mà tám thức kia không được thành trí, thường ở trong triền phược.

Duyên đó là tự tâm thấy… cảnh thức vọng tưởng, ấy là căn thân khí giới, vốn là tướng phần sở biến của tám thức rồi trở lại làm cảnh bị duyên của kiến phần 8 thức.

✅ Đây chính là chỗ Thức Luận nói rõ nhân duyên y.

Nay nơi chỗ nhân tương tục diệt thì sanh diệt tinh tịnh vong; sở duyên diệt thời cảnh trần tự biến mất. Như thế thì vô minh sở tác thức rõ ràng là chánh trí bất sanh bất diệt như như tịch diệt. Cho nên luận nói: “Chỉ có tứ thức diệt nên tâm tương theo đó diệt.” Trước sanh thì lẫn nhau sanh, nay diệt cùng lẫn nhau diệt.

Trên dùng pháp để hiển bày chân Duy thức lượng xong.

Sau đây dùng thí dụ để phá nhị kiến.

G₂ - Dụ phá nhị kiến

💥 GIẢI

✅ Đây là dùng thí dụ để thành lập chân Duy thức lượng ở trước, sắp gián tiếp phá kiến chấp về nhất dị, đoạn thường của ngoại đạo vậy.

Thí như đất và vi trần, chính là chỉ bất sanh bất diệt cùng sanh diệt hòa hợp thành thức thứ tám A-lại-da, để hiển chân vọng chẳng một chẳng khác, để chỉ tướng thánh phàm cũng như thế. Cho nên lại đưa ra thí dụ vàng và các đồ trang sức. Vì phía ngoại đạo thành lập riêng dị nhân¹, sắp phá kiến chấp của họ nên dùng thí dụ này chỉ dạy.

GIẢI

✅ Đây chính là giải thích mặt chẳng khác (bất dị), để phá vọng chấp của ngoại đạo cho rằng riêng có một pháp sanh làm sanh nhân².

Ý rằng nếu tiền thất thức cũng để bát thức khác nhau, ắt đệ bát không làm nhân sanh khởi cho tiền thất, nay đã làm nhân cho kia, thì biết là không khác. Vì chân tướng của tiền thất nguyên là thể tịnh minh của đệ bát, chân tướng của đệ bát nguyên là chân như. Nên hai bản dịch Ngụy Đường chỉ có Chuyển thức, Tạng thức, không có hai chữ chân tướng. Bên kia chỉ đứng về mặt không khác của thức đệ bát, mà bản dịch này thêm 2 chữ chân tướng, cốt yếu nói rõ chân vọng không khác, sắp sửa bày tỏ vấn đề, vọng tức là chân, nghĩa này tự đủ. Chân tướng là tự thể của đệ bát thức, là 4 giác chân như. Nay nói tạng thức làm nhân đó, nghĩa là Như Lai tạng không những là nhân của sanh tử mà cũng là nhân của Niết-bàn. Văn sau nói: Như Lai tạng là nhân thiện và bất thiện, có thể tạo khắp tất cả nẻo sanh.

GIẢI

✅ Đây giải thích chẳng phải một, để phá kiến chấp đoạn diệt của ngoại đạo.

Nghĩa là nếu 8 thức là một thì khi tiền thất diệt, đệ bát tạng thức lẽ ra cũng diệt. Tạng thức nếu diệt thì ai chứng vô sanh, cho nên đệ bát chỉ diệt tập khí hí luận hư vọng, gọi là diệt vậy, kỳ thật tự thể bản giác chân như của đệ bát không diệt. Cho nên nói Chẳng phải tự chân tướng thức diệt.

Luận nói rằng: “Nói diệt đó, chỉ có tâm tướng diệt, chẳng phải tâm thể diệt”. Lại nói: “Chỉ có sở diệt nên tâm tướng tùy diệt, chẳng phải trí diệt”.

Nghiệp tướng đây tức Nghiệp tướng trong ba tướng ở đoạn trước, chỉ chung cho vô minh hoặc nghiệp tên là Nghiệp tướng. Ý nói rằng chỗ có thể diệt được đó chỉ là hoặc nghiệp tập khí hư vọng thôi, còn chân tướng há có thể diệt ư.

Cho nên kinh nói Tự chân tướng nếu diệt, tạng thức ắt diệt. Tạng thức nếu diệt thì điều đó không khác luận nghị đoạn kiến của ngoại đạo

(Đường dịch: Chân tướng của thức không diệt, chỉ có nghiệp tướng diệt. Nếu chân tướng diệt, tạng thức phải diệt, tạng thức nếu diệt tức không khác luận đoạn diệt của ngoại đạo).

Trên gián tiếp phá nhị kiến xong.

Kế chánh thức gián biện tông tà.

G₃ - Biện tà tông

💥 GIẢI

✅ Đây đưa ra luận đoạn diệt của ngoại đạo để gián biện tà tông.

(Bản Đường dịch: Phía ngoại đạo lập thuyết như vậy “Thức tương tục chấp thủ cảnh giới diệt, ắt là thức tương tục vô thủy diệt.”)

Thức tương tục chấp giữ cảnh giới tức tiền lục thức và tương thô của thức thứ bảy. Lưu chú là tự thể của đệ bát và tướng tế của thức thứ bảy. Ngoại đạo chỉ thấy tiền lục thức và thô tướng của thức thứ bảy diệt liền cho rằng đệ bát cũng diệt. ✅ Đây là lý do dứt mất chúng tánh Phật, cho nên Phật phải lập luận này mà nói: Nếu thức lưu chú diệt thì lưu chú tú vô thủy phải đoạn diệt.

✅ Đây chính là làm sáng tỏ trở lại đoạn văn trước nói về Nghiệp tướng diệt, Chân tướng không diệt. Cái bất diệt này, Bảo Cảnh gọi rằng Chân thường lưu chú.

Ngoại đạo nói 8 thức diệt một lần, vì không biết đệ bát A-lại-da là sanh nhân, lại đưa ra riêng có một pháp làm sanh nhân. Nên sau đây Phật chỉ ra cái chấp lầm ấy.

💥 GIẢI

✅ Đây nêu vọng chấp “sanh nhân” của ngoại đạo.

Bản Đường: Các ngoại đạo kia nói thức tương tục từ ức tác giả sanh. Họ không nói nhân thức y sắc, ánh sáng ấy duyên… hòa hợp mà sanh, nơi đó trái với tắc giả là sanh nhân. Tắc giả là gì? Họ chấp Thắng tánh, Trượng phu, Tự tại, Thời và Vi trần là tác giả năng tạo.

✅ Đây chính là ngoại đạo không biết Duy thức là nhân sanh khởi các pháp, bên ngoài lập riêng thành Thắng tánh… làm nhân sanh khởi. Đó là dị nhân vậy. Ngoại đạo Ấn Độ chấp tuy nhiều thứ, tóm lại không ra ngoài hai kiến chấp đoạn, thường. Căn cứ vào chỗ bác phá của Thức Luận có 7 lỗi chấp, mà trong đây Thế Tôn chỉ đưa ra 5 lỗi chấp.

7 lỗi chấp trong luận là:

1. Số luận sư chấp 25 Minh đế. Nghĩa là từ Thần ngã làm Minh sở chủ tể, từ Minh sanh Giác, từ Giác sanh Ngã tâm, từ Ngã tâm sanh Ngũ trần, từ Ngũ trần sanh Ngũ đại, từ Ngũ đại sanh 11 căn, cộng lại 25 pháp, dùng Thần ngã làm Thắng tánh. Chữ Thắng diệu trong đây tức là Thần ngã của họ.

2. Thắng luận sư chấp Lục cú làm nhân sanh, nghĩa là Thật, Đức, Nghiệp, Đại hữu, Hòa hợp, Đồng dị. Vọng chấp 6 thứ này đều có thật tánh, rồi tất cả pháp đều từ Lục cú này sanh. Lại từ trong Thật chấp có 9 pháp là địa, thủy, hỏa, phong, không, thời, phương… hòa hợp. Lại chấp Cực vi (nguyên tử) lập thành cõi thế gian, cho nên chấp Cực vi thường trụ bất diệt. Chữ Thời cùng Vi trần trong đoạn này tức là kiến chấp của phái Thắng luận.

3. Có ngoại đạo chấp trời Đại tự tại, thể thật, trùm khắp, thường, hay sanh ra các pháp. Chữ Tự tại trong đoạn này tức là chỗ chấp của phái ngoại đạo ấy.

4. Có 7 giáo phái ngoại đạo chấp Đại phạm, Thời, Phương, Bản tế, Tự nhiên, Hư không, Ngã… 7 pháp như vậy thường trụ thật hữu, đầy đủ các công năng, sanh tất cả pháp. Chữ Trượng phu trong đoạn này tức Đại phạm kia, nghĩa là Đại phạm thiên hay sanh tất cả. Chữ Thời trong đây cũng là Thời trong chín pháp của Thật cú.

5. & 6. Có hai Thanh luận sư chấp âm thanh là thường, có thể làm định lượng, trình bày biểu hiện cho các pháp. Một, Đợi duyên sanh; hai, Đợi duyên hiện. Nghĩa là âm thanh là thường, nhờ định có thể tiêu biểu tất cả các pháp.

6. Thuận thế ngoại đạo chấp Tứ đại là thật, là thường hay sanh hữu tình. Nghĩa là Cực vi là có thật, là thường trụ, có thể sanh các vật chất lớn. Chữ Vi trần trong đoạn này cũng là chấp Cực vi.

Chuẩn theo 7 phái này mà Thế Tôn chỉ đưa ra năm phái còn thiếu hai phái Thanh luận sư. Phần sau sẽ thêm vào ở đoạn nói về nhân duyên hai tự tánh. Song các phẩm loại của ngoại đạo tuy nhiều lối chấp về pháp “Có” không qua 4 thứ: Quyết định là một như Số luận…; quyết định là khác như Thắng luận; cũng một cũng khác như Vô tâm ngoại đạo…; chẳng một chẳng khác như Tà mạng ngoại đạo…

✅ Đây đều không đạt được đạo lý Duy thức chánh vọng chẳng khác chẳng một mà vọng chấp nhất định một nhất định khác, rồi tạo thành những nghị luận rối ren, ngang ngạnh khởi lên nhị kiến chấp Đoạn, Thường.

Trong đây nêu riêng hai tà kiến nhất định một, khác mà Phật đã dụ trù dùng thí dụ khối đất và vi trần chẳng một chẳng khác để phá dẹp. Vì hai thứ này đều là Đoạn kiến. Tại sao? Nếu bảo quyết định là một, ắt khi bày thức diệt thì thức thứ tám cũng diệt theo, thế là rơi vào Đoạn kiến.

Nếu bảo quyết định là khác, thì đã lập tương tục diệt riêng còn dị nhân (nhân khác), đã lập nhân khác át là tám thức vô nhân, cũng là Đoạn kiến. Song Thế Tôn đã chỉ như Thắng tánh… năm thứ, ở đây cho là Đoạn kiến, ở trong luận đều cho là Thường kiến.

Vì sao? Bên kia chấp thường, tức trong đây là đoạn. Vì sao? Vì ngoại đạo không biết đạo lý duy thức chân thường, bên cho tám thức đều là đoạn diệt, rồi riêng chấp có dị pháp sẽ làm chân thường.

Như thế, phía họ đã chấp dị pháp là thường, thì thức tánh chân thường bốn hữu trở lại là đoạn diệt. Đó là lý do ở chỗ họ chấp thường mà ở đây lại rơi vào đoạn diệt. Chính là dùng vô thường làm thường, đem thường làm vô thường, thật là kiến chấp điên đảo. Nghĩa này sâu huyền ít người biết.

💥 GIẢI

✅ Đoạn này đưa ra các luận chấp hư vọng mà ngoại đạo dùng làm tôn chỉ.

Bản Ngụy nói: Ngoại đạo chấp có 7 loại tự tánh. Xét trong bản ấy có hai chữ ngoại đạo, thế là do đoạn trước nói: “Ngoại đạo cho rằng các pháp không từ Thức sanh, mà từ nguyên nhân khác, nên họ vọng lập Thắng diệu… hết thảy 5 nguyên nhân. Các nguyên nhân này có thật, thường trụ, từ đó phát sanh các pháp”. Xem như vậy thì 5 Nguyên Nhân Đầu Tiên ở đoạn trước là chỉ cho pháp được công nhận, còn 7 loại tự tánh này là đưa ra 7 giáo nghĩa để thành lập 5 pháp trên. Nhưng 7 thứ này đều là vọng chấp, vì đứng ngoài thức mà riêng có tự tánh.

Theo bộ Thức Luận giải nghĩa:

1. Tập tánh tự tánh: Tập là nhóm hợp chung lại, chỉ cho phái Số luận lập nên 25 pháp. Thức luận nói: Bởi vì pháp Đại… là do ba việc hợp thành. Lại nói thêm: Các pháp như Đại… do nhiều việc hợp thành, như quân lính, rừng cây… Phái ấy chấp Năm đại, Mười một căn là do ba yếu tố: Mình sở, Giác tâm và Năm trần, hợp lại để sanh khởi, nên nói Tập tánh tự tánh.

2. Tánh tự tánh: Luận chấp này lập Thắng tánh làm tự tánh.

3. Tướng tánh tự tánh: Tướng là sắc chất ngăn ngại. Chỉ cho phái Thắng luận lập nên Lục cú. Phái này cho rằng sáu yếu tố là Thật, Đức, Nghiệp, Đại hữu, Hòa hợp, Đồng dị và các sắc chất Cực vi của tự thể là nguyên nhân đầu tiên sanh khởi vạn vật.

4. Đại chúng tánh tự tánh: Chỉ cho phái Thuận thế thành lập Tứ đại là Thường trụ, hay sanh khởi vạn vật. Tức là đoạn trên nói “Vi trần sanh khởi sắc thọ”.

5. và 6. Nhân tánh tự tánh và Duyên tánh tự tánh là hai lập thuyết của phái Thanh luận sư. Một thuyết nói: “Đợi duyên sanh”, cho âm thanh là nguyên nhân sanh pháp, chỉ dùng một mình âm thanh làm nhân, nên gọi là Nhân tánh làm tự tánh. Thuyết thứ hai nói: “Đợi duyên hiển”, cho Duyên (điều kiện) phát ra âm thanh là nguyên nhân sanh pháp, nên gọi là Duyên tánh làm tự tánh.

6. Thành tánh tự tánh: Chỉ cho lối chấp “Hòa hợp cú” trong Lục cú, chấp các pháp hòa hợp mà thành, nên gọi là Thành tánh tự tánh.

7 loại tự tánh này trọn không ra ngoài Tứ cú, cho các pháp là Tự sanh, Tha sanh, Cộng sanh, Vô nhân sanh. Bởi vì nếu chấp Nhân tánh làm tự tánh là chấp Tự sanh; chấp Đại chúng tánh làm tự tánh, Duyên tánh làm tự tánh là chấp Tha sanh; chấp Tập tánh làm tự tánh, Tướng tánh làm tự tánh, Thành tánh làm tự tánh là chấp Cộng sanh; chấp Tánh làm tự tánh là chấp Vô nhân sanh.

Tóm lại không ngoài hai kiến chấp Đoạn và Thường, đều là vọng tưởng tà chấp, chẳng phải là Đệ nhất nghĩa của ta. Cho nên đoạn văn tiếp theo đây nói: “Ta có bảy loại Đệ nhất nghĩa”.

Phần trên trình bày về các tôn chỉ tà chấp đã xong.

Phần tiếp sau đây nêu lên 7 loại thánh nghĩa để phân biệt với tà kiến, có 2 phần. Phần đầu: Nêu chánh nghĩa.

E₂ - Nêu bảy thứ thánh nghĩa để biện biệt tà kiến, có 2

G₁ - Nêu chánh nghĩa

GIẢI

✅ Đoạn này đưa ra chánh giáo lượng của Như Lai, dùng Đệ nhất nghĩa làm tông, khác với luận chấp ác kiến của ngoại đạo.

(Bản Ngụy dịch: Ta có 7 loại Đệ nhất nghĩa… 7 loại cảnh giới ta nêu lên đây, là cảnh giới Đệ nhất nghĩa Tâm làm Tự tánh, mà chư Phật Ứng cúng Đẳng chánh giác trong 3 đời, dùng Tự tánh đệ nhất nghĩa Tâm này mà thành tựu pháp thế gian, pháp xuất thế tối thượng của Như Lai. Đó cũng chính là chỗ kiến lập Như của các Thánh huệ nhân, đã chứng Tự tướng Cộng tướng.)

Chữ Như nghĩa là xứng hợp. Nghĩa là chỗ kiến lập của ta là kiến lập xứng tánh, khác với luận ác kiến của ngoại đạo. Chữ Nhập nghĩa là chứng. Tự tướng là Nhất tâm chân như. Cộng tướng là Nhân duyên của tám thức. Nghĩa là ta đã chứng nhập Duy tâm Duy thức, dùng đây kiến lập nên pháp môn tối thượng của thế gian và xuất thế gian. Không thể so sánh ta với các ngoại đạo vọng lập các Nguyên nhân khác làm căn nguyên sanh các pháp, nên nói khác với lập luận ác kiến của ngoại đạo.

G₂. Trách lỗi ngoại đạo

GIẢI

✅ Đoạn này giải thích lại vì sao trên kia nói là ngoại đạo ác kiến.

Phật dạy: 7 thứ cảnh giới Đệ nhất nghĩa của ta, là do sức quán sát của bậc Thánh huệ nhân, do sức trí kiến chân thật. Còn ác kiến của ngoại đạo kia, là cái thấy tùy thuộc vào cảnh giới vọng tưởng của họ, do không hiểu giới hạn của vọng tưởng tự tâm hiện, nên tạo ra 7 loại tà chấp đoạn biên cho đó là nhất định Một, nhất định Khác, mà chẳng thông suốt.

GIẢI

✅ Đây tổng kết thành ngoại đạo ác kiến, ở trong đệ nhất nghĩa làm luận nhị kiến.

(Ngụy dịch: Các phàm phu ngu si dùng cái không thật thế cho đó là Đệ nhất nghĩa, làm luận nhị kiến. Nghĩa là do không thấu đạt các pháp vô tánh mà vọng lập tự tánh, theo vọng kiến điên đảo ngu si, nên ở trong Đệ nhất nghĩa làm luận nhị kiến.)

Đoạn trước từ câu “Các ngoại đạo làm luận như thế”, đến đoạn này là nêu chung nhị kiến về một khác đoạn thường không chân thật để lập chánh Duy thức lượng đã xong.

Sau đây quy trách lỗi chấp nhị kiến của ngoại đạo, cả nhân lẫn quả đều “không chân thật. Do họ không biết duy tâm sở hiện nên vọng chấp là có là không, thành lỗi hí luận đoạn diệt.

Sau đó chỉ dạy đầy đủ về Duy tâm quán môn, muốn người tu y cứ tâm bất sanh diệt, thấu rõ cảnh giới duy tâm như huyễn mà tu quán, ắt sẽ được hai quả chuyển y thường trụ.

• Phần trên nêu ra bảy loại thánh nghĩa để phân biệt với tà kiến xong.

• Phần dưới trình bày nhân tà để nêu nhân chánh, chia 2 phần.

E₃ - Chánh thức trình bày nhân tà để nêu nhân chánh, có 2

G₁ - Trình bày nhân tà

GIẢI

✅ Đây tiếp theo đoạn trên nói ngoại đạo không thấu đạt cảnh giới duy tâm như huyễn, vọng tạo nhị kiến nên đối với khổ trong ba cõi không thể diệt trừ. Nay sắp chỉ cho người tu hành về pháp môn duy tâm như huyễn để làm đường tu chánh, nên nêu lên việc này trước tiên.

(Đường dịch: Nếu biết rõ cảnh như huyễn tự tâm hiện thì diệt trừ vọng tưởng khổ của ba cõi và vô tri ái nghiệp duyên diệt.)

Khổ ba cõi tức quả khổ trong ba cõi. Các quả khổ này đều từ vọng tưởng mà có cho nên nói vọng tưởng quả khổ ba cõi. Vô tri tức căn bản vô minh, là động cơ phát nghiệp. Ái tức tham ái, là nuôi lớn vô minh. Hai cái này là nghiệp nhân của ba cõi 25 loài, gọi là Hoặc. Nghiệp duyên tức là từ hai vọng hoặc Vô tri và Ái mà kết nghiệp sanh tử, ràng buộc không thể xuất ly, nên nói Nghiệp duyên. Bởi vì nghiệp nhân khổ quả này chẳng thể tiêu diệt, đều do không thấu đạt tất cả cảnh giới duy tâm sở hiện, chỉ theo vọng kiến lưu chuyển.

Ngoại đạo tuy có tâm xuất khổ, mà không biết bí yếu xuất khổ, và chỗ tu hành chỉ nương hai kiến chấp đoạn thường mà thôi, duy tâm chiếu kiến làm tâm nương tựa lộn xộn. Họ căn cứ vào các kiến chấp này, chấp sau pháp hư vọng, vì nhân địa đó không chân thật nên kết quả lầm lạc, uổng công tu cực khổ mà không thật chứng.

Ý Phật nói rằng nếu người tu hành hiểu được cảnh như huyễn duy tâm hiện, thì nhân quả trong ba cõi ngay đó tiêu diệt. Cho nên từ đây về sau đến câu Dời xưng lời của bậc Nhất thế trí, là trách chung nhị kiến ngoại đạo không chân thật. Từ Nếu các Sa-môn khác về sau đến Tự tất-đàn là thiện căn nên học chỉ chung về duy tâm quán môn.

GIẢI

✅ Đây nêu ra ngoại đạo căn cứ hai kiến chấp có, không mà vọng lập dị nhân.

Bản Đường: Vọng chấp phi hữu và hữu, ở ngoài nhân quả hiển hiện các vật, nương thời gian mà trụ, hoặc chấp uẩn xứ giới nương vào duyên mà sanh trụ, có rồi liền diệt.

Chính thức chỉ ngoại đạo căn cứ vào hai kiến chấp đoạn thường, ở ngoài chân nhân của Duy thức lượng, vọng lập dị nhân. Họ cho rằng Có nhân từ Có sanh, Không nhân từ Không sanh. Dùng hai thứ Có Không này làm sanh nhân, hiển hiện tất cả sự nghiệp thế gian làm sanh quả, nên nói: “Muốn khiến nhân quả hữu chủng vô chủng hiện”.

Họ không biết tất cả thế gian là do sức tồn tại của vọng tưởng, hoặc vọng chấp rằng nương thời gian mà trụ; hoặc lại chấp rằng uẩn xứ giới nương tứ đại, thời, phương… các duyên mà trụ; hoặc lại vọng chấp tất cả các pháp uẩn, giới… có rồi liền diệt không sanh trở lại. ✅ Đây đều là vọng kiến đoạn diệt, đều chẳng phải chân nhân, nên sau đây bác bỏ. Song ngoại đạo có hai nhóm nội và ngoại: Nội là những Sa-môn trong Phật pháp lại căn cứ vào Phật pháp khởi vọng chấp; ngoại là hàng Bà-la-môn.

GIẢI

✅ Đây là trách chung hàng ngoại đạo nhân địa chẳng chân cho nên kết quả thành hư hoại.

Kia tức chỉ hai hạng ngoại đạo nơi ngoại nói trên. Nghĩa là ngoại đạo kia do nương hai kiến chấp có - không, không đạt duy tâm, cho nên thiết lập nhân quả đều thành đoạn diệt.

Tṅg t c nghĩa là sanh tử tương tục, do họ không biết kết sanh tương tục, bèn vọng chấp Minh sơ và Tứ đại làm sanh nhân. Như ở Trung Hoa, cho hai khí âm dương, ngũ hành sanh ra người.

Hoặc Sự, hoặc Sanh, hoặc Hữu (Đường dịch: Hoặc tác dụng, hoặc sanh diệt, hoặc sanh tử; hoặc tác dụng là chỗ tạo tác; hoặc sanh diệt, tức sanh tử; hoặc các hữu tức chỉ các pháp trong ba cõi).

Do ngoại đạo kia chấp rằng sanh có dị nhân, chết trở về đoạn diệt, các pháp hữu vi rốt ráo vô thường.

Hoặc Niết-bàn, họ chấp Ngũ hiện¹ là Niết-bàn.

Hoặc Đạo, do các ngoại đạo hành khổ hạnh như nằm gai, bới tro, để râu tóc, giữ giới như chó như trâu… cho đó là sự xuất khổ.

Hoặc Nghiệp là nghiệp nhân, họ vọng chấp viên thường… làm nghiệp nhân.

Hoặc Quả, họ vọng dùng đoạn diệt… làm chân quả.

Hoặc Đế, họ vọng chỉ Minh sơ làm chủ đế.

Những kiến chấp tương tự như thế, đều không hiểu duy thức, đều thành luận đoạn diệt hư hoại. Vì sao là đoạn diệt? Vì những điều này đối với lý do tâm tạo tác chẳng chân thật, và đối với Kiến Thủy không có phần¹ (Đường dịch: Hoặc tác dụng, hoặc sanh diệt, hoặc các hữu).

Nghĩa là vì đối với đạo lý duy tâm duy thức chân thật căn bổn, họ không được dự phần nên tạo tác những thứ hư luận như vậy, rốt cuộc không có lợi ích. Cũng như bình bể không thể chứa đựng, lại như mầm cháy giống hư không thể nảy mầm. Bình bể dụ cho không quả, mầm cháy dụ cho không nhân, sự nghiệp ngoại đạo cũng như thế.

GIẢI

✅ Đây hợp chung 2 thí dụ bình bể và giống hư ở trên để chứng tỏ thuyết của ngoại đạo là không nhân, không quả.

Nghĩa là ngoại đạo nói pháp ấm giới nhập này không sanh khởi từ hành nghiệp tạo ra ở đời trước, mà sanh khởi từ nguyên nhân khác, như thế là phủ định đời trước.

Lại lập thuyết rằng đời này đang chịu báo, nếu chết đi, không chịu quả báo tiếp sau, thế là hiện tại cũng thành phủ định. Nếu phủ định hiện tại thì vị lai sau cũng phủ định. Các kiến chấp tương tự đều là những hiểu biết theo vọng tưởng, vọng lập nên các nguyên nhân khác ngoài tâm. Tất cả là Vô nhân. Đã vô nhân thì vô quả nên không thể sanh khởi theo thứ lớp.

GIẢI

✅ Đây giải thích ngoại đạo thay đổi lối chấp.

Ý Phật so ngoại đạo nghe Phật nói lý duy thức nên lại chuyển sang chấp khác. Họ nói: “Uẩn, xứ, giới theo hữu chúng, vô chúng, thức ba duyên hòa hợp sanh, há lại là Vô nhân?” Song ngoại đạo tuy nói thức, rốt ráo là vọng chấp nhị kiến Có - Không và chấp thân ngã làm chủ.

Cho nên Phật lập lại một thí dụ để cho rõ, nói: Nếu lại lập luận rằng Có, Không và Thức là ba duyên hòa hợp sanh các pháp, thì rùa phải có lông, cát ép ra dầu. Điều này cũng vô lý. Rùa vốn không lông, là vô nhân. Cát vốn không có dầu, là vô quả.

Nếu lập luận như vậy, tông chỉ của các ông sẽ hoại, vì rõ ràng là vô nhân vô quả, đều thành đoạn diệt, trái với đạo lý đại thừa quyết định chân thật của ta. Bèn bác bỏ: Nhị kiến hữu vô có lỗi đoạn diệt như vậy, đã không căn cứ thì sự nghiệp xây dựng công lường rỗng vô nghĩa (Đường dịch: Đều không vô ích). Sự nghiệp tạo tác là chỉ những giáo pháp khổ hạnh của ngoại đạo… Không là luống uổng. Trách họ theo tà kiến mà tu, uổng thọ quả khổ, rốt cuộc không lợi ích.

GIẢI

✅ Đây ý giải thích đoạn trên nói sự nghiệp tạo tác đều luống không vô ích.

Phương tiện (Bản Nguỵ nói: A-hàm. Đường dịch: Giáo lý, là giáo lý ngoại đạo vậy). Nghĩa là ngoại đạo vọng chấp ba duyên, dựng vô nhân làm sanh nhân. Phàm sự nghiệp gây dựng ra như giáo pháp, như nhân quả tự tướng, như sanh tướng, uẩn giới xứ, ba đời… Những sự nghiệp này đều thành hí luận đoạn diệt, thảy đều rỗng không vô ích.

Và lại, những tà kiến, tà giáo, tà nhân, tà quả như vậy đời đời nối tiếp nhau, lú mù cùng dắt nhau, cho đến xa vời. Cho nên nói Ngũ hiện: Ngũ căn. Từ xưa đến nay thành hệ thống truyền thừa. ‘Thành’ là làm, ‘thừa’ là truyền tập. Nghĩa là sự nghiệp tạo tác của họ, lấy đó làm giáo lý truyền thừa, chẳng phải tri kiến chân thật, chỉ là theo sự xoay chuyển của vọng tưởng bản thân.

Giác là vọng kiến. Căn cứ vào lối lầm huân tập tà kiến của mình làm luận thuyết như vậy, những sự nghiệp tạo tác này đều luống rỗng vô ích. Bởi khởi nguyên của ngoại đạo Ấn Độ, đầu tiên có đạo sĩ Ca-tỳ-la¹, chấp trong nhân có quả. Kế đến là ông Âu-lâu-tằng-khư², chấp trong nhân không quả. Ba là ông Lặc-sa-bà³, chấp trong nhân cũng có quả cũng không quả. Từ đó các phái ngoại đạo truyền nhau, đến khi Phật xuất thế có sáu bậc thầy nổi danh, cho nên nói: Từ xưa đến nay thành hệ thống truyền thừa.

GIẢI

✅ Đây là kết luận thấy tà, giáo lý tà không những vô ích mà trở lại thành hại.

Bởi tà sự ấy đều là phàm phu ngu si không có chánh tri kiến, bên bị tà kiến làm hại, tà khúc mê say, hỗn muội trong đó không thể tự giác. Ngoại đạo Ấn Độ, mỗi thầy đều được ba pháp, 1 là pháp Nhất Thiết Trí, 2 là pháp Thần thông, 3 là pháp Vi-đà. Pháp Nhất Thiết Trí là mỗi người theo lối chấp của mình phát sanh một trí thức, tâm hiểu lanh lợi, đem trí thức này hiểu trùm tất cả pháp, cho nên gọi là ngoại đạo Nhất Thiết Trí.

Kỳ thật là vô trí mà đối tự xưng lời nói Nhất Thiết Trí. “Từ xưa đến nay thành hệ thống truyền thừa” đó là một người mù dẫn nhóm người mù, cùng lôi nhau vào hầm lửa. Chính là chỗ thống thiết răn nhắc. Cho nên văn sau nói: Người tu hành chân chánh chớ nên gần gũi ngoại đạo ác kiến hí luận.

Chương trước tổng quát nói: “Vọng tưởng ba cõi khổ diệt, tự tâm hiện huyễn cảnh tùy kiến, nay sẽ nói”, từ đây về trước gồm phá ngoại đạo tà kiến vô nhân, đều là vọng tưởng làm nhân khổ của ba cõi, cùng vô tri ái nghiệp làm duyên. Ý Phật răn các người tu, biết tà nhân kia không rơi vào tà kiến, biết rõ các pháp duy tâm sở hiện cảnh giới như huyễn, mới được hiện chứng tự giác thành trí. Cho nên phần sau, chỉ dạy rộng về phương pháp tu tập pháp môn như huyễn, khiến người tu hành y đó mà tu, diệt nhân khổ ba cõi, được hai quả chuyển y.

Từ câu Nếu lại có đến cuối chương, câu Tự tát-đàn thiện nên tu học, ước có hơn 350 lời, gồm hiển bày sự liễu đạt pháp môn duy tâm như huyễn, nếu theo văn thì khó giải, đem bản Đường dịch để đối chiếu từng chi tiết, nghĩa ấy mới rõ.

Phần trên 8 tiết chánh thức giản trạch nhân tà đã xong.

Chương sau đặc biệt nêu nhân chánh.

G₂ - Nêu nhân chánh

GIẢI

✅ Đây là loại ra 2 hạng ngoại đạo nội và ngoại ở trước, nêu riêng 2 hạng tu hành chân chánh nên để câu Nếu lại có các… khác

GIẢI

✅ Đây là phương pháp quán tâm của chánh giáo.

(Đường dịch: Quán tất cả pháp đều lìa tự tánh như mây trong không, như vòng lửa, như thành Càn-thát-bà, như huyễn, như sóng nắng, như trăng dưới nước, như việc trong mộng.)

Các pháp này không lìa tự tâm, do kiến chấp hư vọng từ vô thủy cho đó là ở ngoài. Song trong đoạn văn này có hai chữ vô sanh, đó là quán tất cả pháp không tánh như phù vân… quán tất cả pháp vô sở hữu như huyễn… quán tất cả pháp duy tâm hiện như việc trong mộng. Nội ngoại tâm: Nội tâm là chỉ cho chủng tử tập khí hư nguỵ hàm chứa trong thức thứ 8 từ vô thủy đến nay, huân khởi lục thức biến ra giống như ngoại cảnh, thật chẳng phải ngoại cảnh, nên nói Nội ngoại tâm hiện. Vọng tưởng hư nguỵ từ vô thủy làm nhân duyên biến hiện như việc xảy ra trong mộng, thật không lìa tự tâm. Nên dùng chữ Vả để giản biệt với các thí dụ trên. Muốn người tu quán thẳng tất cả cảnh giới như mộng, chỉ do tâm hiện.

Vọng tưởng nhân duyên diệt hết, lìa vọng tưởng năng thuyết sở thuyết (Đường dịch: Quán sát như thế rồi dứt duyên phân biệt, cũng lìa chấp danh nghĩa của vọng tâm). Quán sát về thân và cảnh do tạng thức biến hiện (Quán sở quán thọ dụng kiến lập thân chỉ tạng thức).

✅ Đây chỉ thẳng quán cảnh.

Vọng tưởng năng thuyết là ý, lời nói, tâm phân biệt; sở thuyết là cảnh bị phân biệt. Thọ dụng kiến lập là khí thế giới bên ngoài, tức cảnh lục trần; thân tức căn thân. Nghĩa là căn thân thế giới này là y nơi Tướng phân biệt biến chuyển của Bát thức. Người không rõ duy tâm nên như trong mộng, mà trở lại chấp cho là cảnh giới của ngã sở. Nay quán thẳng tự tánh thanh tịnh của tâm thức, vốn không có thế giới thân tâm, chỉ do thức hiện.

Khi khởi quán sát này, thói tát cả nhân duyên vọng tưởng tự nhiên tiêu diệt. Tánh của danh tự là không, thời căn trần thức tạm ngay đó tiêu mất, cho nên đều nói là lý. ✅ Đây là lìa tâm ý ý thức tham cứu, lìa cảnh giới vọng tưởng tìm cầu. Quán tức người năng quán, tạng thức tức đối tượng bị quán.

Cho nên nói Quán sở quán kiến lập thân chỉ tạng thức, đây là Y chủ thích².

Luận rằng: Khi Bồ tát phát tâm, tức quán sát thể duyên khởi nhân quả tự tánh của bốn thức. Nếu muốn nhập duy thức quán, mà thức tánh vô thể, lại còn quán chỗ nào? Chỉ là duyên nơi ý, lời nói, phân biệt làm cảnh bị quán. Vì tất cả cảnh giới, chỉ dùng danh ngôn làm thể, nếu lìa ý, lời nói, phân biệt thì trước đó không có gì, cho nên văn sau chỉ thẳng bổn thể.

Đối với cảnh giới thức nhiếp thọ (tâm chấp giữ) và nhiếp thọ (cảnh bị chấp giữ) không tương ưng.

✅ Đây là chỉ thẳng tâm thể, tuy có năng và sở mà chẳng (cái nào) tương ưng (với cái nào).

Tướng nhị thủ là ngã và ngã sở. Vì hai tướng này đứng riêng nên chẳng tương ưng. Nghĩa là ở nơi cảnh giới thức hiện mặc dầu nó không có không tương ưng, liền thấy tự tâm. Cho nên Cổ đức nói: “Quên năng sở, diệt ảnh tượng, đây là một đức của thiền”. Vì vừa chớm tác ý liền chấp tương ưng.

Cảnh giới vô sở hữu, lìa sanh trụ diệt (cảnh không tánh tịch). Tự tâm khởi tùy vào phân biệt (Đường dịch: Không năng sở thủ, và sanh trụ diệt. Tư duy như thế, thường trụ không xả bỏ (Ngụy dịch: Tư duy như thế, quán sát tự tâm cho đó là sanh).

Song tâm cảnh đã không, mà lại khởi tùy nhập phân biệt, lại nói thường trụ, nói sanh ấy, chính là “Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm”.

Trên chỉ về quán tâm thành tựu.

Sau đây chỉ về quán thành đắc quả.

GIẢI

Từ đây đến câu Được thân Như Lai, chỉ chung khi tu quán thành tựu được tướng quả nhị chuyển y.

Nhị quả là chuyển nhiễm thành tịnh, sanh tử tức Niết-bàn; chuyển mê khiến ngộ, phiền não tức Bồ-đề. Nghĩa là Bồ-tát tu hành chân chánh, nếu pháp quán duy tâm thành tựu, không lâu sẽ được nhiễm tịnh bình đẳng. Lúc ấy dùng phương tiện đại bi vô công dụng hạnh độ các chúng sanh. Quán chúng sanh như huyễn, độ mà không có tướng độ.

Theo duyên mà không khởi, cho nên nói không cần nhân duyên. Tâm cảnh nhất như, cho nên nói xa lìa cảnh giới trong ngoài. Chỉ một chân tâm, trừ ngoài tâm đây không một mảy may sự việc có thể được. Trí cùng chân như bình đẳng, vì đều lìa tướng năng thủ sở thủ, cho nên nói ngoài tâm không chỗ thấy.

Pháp quán này thuần tịnh, thì được trí vô phân biệt, được chứng Sơ địa, lần lần tăng lên từ Nhị địa, Tam địa cho đến Bát địa, cho nên nói thứ lớp vào chỗ vô tưởng, lần lên các địa, trụ cảnh giới tam-muội vậy.

Biết ba cõi như huyễn, phân biệt quán sát sẽ được nhau huyễn tam muội, vượt qua trí tâm hiện vô sở hữu, được trí Bát-nhã Ba-la-mật.

✅ Đây là từ Bát địa đến Thập địa ra khỏi chướng nhập vào giả.

Nghĩa là: ở Bát địa vô công dụng hạnh, đoạn câu sanh ngã chấp xong, chứng vô ngã không, cho nên nói tâm hiện vô sở hữu.

Song còn rơi vào ngã không mê mờ nơi pháp không, cho nên nơi pháp không chấp pháp, cho nên pháp không chưa thể vượt qua. Vì thế Hoa Nghiêm thiết lập Tam gia thất khuyến để phá trừ kiến chấp ấy. ✅ Đây Tam gia thất khuyến là Đại thừa.

✅ Đây là bảy lời khuyến, đại Bồ-tát đều đã phá trừ phân biệt, quán sát ba độ chúng sanh như huyễn, cho nên nói được Như huyễn tam muội.

Nên biết Cửu địa mới có thể thuyết pháp độ sanh. Thập địa mới có thể phá mười phương chư Phật, vì vậy nói “phá nơi thuyết pháp, vượt qua vô sở hữu, được Bát-nhã Ba-la-mật” đoạn câu sanh pháp chấp. Nếu không thể vượt qua vô sở hữu, tông môn gọi đó là pháp chấp đáo địa. Chính là Tam trọng chấp của người ngộ.

Tuy là được chăng chấp vậy, nhưng phá là đúng. Đâu sao hoàn tướng cảnh vượt khỏi hiện thể giới thiện toàn thân;

Cho nên nói: Vượt qua trí tâm hiện vô sở hữu, trụ Bát-nhã Ba-la-mật.

Xa lìa Sanh kia chỗ tạo tác phương tiện Kim Cang Tam muội, thể tủy nhiếp thâu Như Lai; Như Lai nhiếp thâu thành thọ; phi sở hữu thường, tịch tĩnh, bí tạng thân thông, tê tai bí pháp tạng.

✅ Đây là chỗ chư Phật truyền thần thông tri kiến, đồng vào các cõi Phật, vào chỗ ngoại đạo.

✅ Đây là hàng Bồ-tát Đẳng giác, dùng sức định như Kim Cang sắc bén đoạn dứt sanh tưởng vô minh, tột lý soi tột nhập Diệu giác.

Sanh kia tức sanh tưởng vô minh; luận nói: “Bồ-tát đã tận, ba phương tiện đầy đủ một niệm tương ưng biết sợ khỏi của tam tâm mà không có tướng ban đầu của mình, thấy pháp thân vốn sanh tức là cùng chân như biến khắp tất cả chỗ.”

• Ở đây kinh nói: Tùy nhập thọ thân Như Lai, tùy nhập hóa thân Như Lai. Đến chỗ này các vị tự nhiên mà do các thứ nghiệp dụng bất tư nghì, nên khỏi nói nhập thọ thân Như Lai. Tùy liên lập trực tiếp vô minh.

Do có trí đại phương tiện, Như Lai thọ thân, tứ diệu vô ngại, ở nơi pháp không chủ thể, trừ diệt vô minh, thấy pháp thân vốn sẵn đủ cung chân như.

Thân Phật vô biên, như lai tạng hải tánh, nghiệp thân tức không tướng vọng niệm thành tựu Kim Cang tam muội, hốt nhiên siêu việt thế xuất thế gian, liền được trên hợp mười phương chư Phật đồng một tri lực, dưới cùng lục đạo chúng sanh đồng một bề nương, nên kinh nói Đồng vào tất cả cõi Phật, vào chỗ ngoại đạo.

Lìa tâm, ý, ý thức, Bồ-tát này lần lượt chuyển thân, được thân Như Lai.

✅ Đây là kết thúc phần Quán hạnh.

Nghĩa là Bồ-tát tu hành chân chánh, quán duy tâm duy thức bèn lìa cảnh giới tâm ý ý thức. Ngay nơi đây bèn là Bồ-tát dần chuyển thân sanh tử, được chứng Như Lai pháp thân, phương tiện của Nhị quả chuyển y. Cho nên nói:

GIẢI

Song pháp môn đốn chứng này quán thẳng duy thức đốn ngộ tự tâm, mà ở đây lại nói lần lượt, đó nghĩa là lý cẩn đốn ngộ, nương ngộ cùng tiêu; sự cần tiệm trừ, nhân thứ lớp hết. Ngài Quy Sơn nói: “Nếu người nhất niệm đốn ngộ tự tâm, vẫn còn hiện nghiệp lưu thức tích chứa từ vô thủy, lần lượt tịnh trừ”, đó gọi là tiệm tu. Chỗ nơi lưu thức ấy là lưu chú sanh diệt, chính là Câu sanh chủng tử tập khí của hai chướng.

Cho nên đoạn văn này nói Lìa tâm ý ý thức bèn ngộ tự tâm, lần lượt được thân Như Lai chính là tịnh trừ hiện nghiệp lưu thức. Đoạn văn trước, câu Lìa vọng tưởng thuyết sở thuyết và sanh diệt… tức là cảnh giới lìa tâm ý ý thức.

Câu Từ địa đến địa đến Xa lìa sanh kia… là tiệm tu, chẳng phải lia đây lại riêng có pháp tu nào khác. Nên Tông môn dạy người: “Chỉ cần lìa tâm ý ý thức tham, lìa cảnh giới vọng tưởng cầu”. Chính là đây vậy.

GIẢI

✅ Đây là tổng kết văn trước, chỉ thẳng phương tiện duy tâm.

Lìa hai chấp thủ thì tâm tự tại không cần khởi phương tiện. Đường dịch là vô công dụng hạnh, tức vô sư trí, tự nhiên trí.

• Kinh nói: Lạ thay! Tất cả chúng sanh sẵn đủ đức tướng trí tuệ của Như Lai, chỉ do vọng tưởng chấp trước mà không chứng đắc. Nếu lìa vọng tưởng chấp trước, thì vô sư trí, tự nhiên trí ngay đó hiện tiền, cho nên đều nói là “đến”.

Như hạt châu Ma-ni tùy các màu, tùy vào tâm vi tế của chúng sanh, mà dựng hóa thân tùy tâm độ lượng¹. Thứ lớp lần lượt các địa, tiếp nối kiến lập².

Cho nên này Đại Huệ! Tự tất-đàn là thiện, cần tu học.

✅ Đoạn này thuật lại một lần nữa, những lợi ích của quán hạnh, khuyên tu tập giữ gìn.

Nghĩa là Bồ-tát tu hành chân chánh, muốn mau được Pháp thân Như Lai, chứng tự giác thánh trí, nên quán thẳng nhất tâm bổn lai thanh tịnh, vốn tự vô sanh, trừ nhất tâm ra không có một chút việc gì khả đắc.

Khi quán như thế, lần lần thuần thục, liền một niệm đốn chứng, không từ bên ngoài mà được, thì công đức tự lợi lợi tha đầy đủ nơi đây.

Cho nên trước dạy môn quán duy tâm, đến đây lặp lại chung mà đinh ninh răn nhắc, tha thiết khuyên tu trì, nói rằng Pháp thì của ta rất thiện, cần phải tu học.

Kinh nêu lên chỗ Phật nói Tâm làm tông, chính là Như Lai tạng tự tánh thanh tịnh tâm. Tâm này tất cả chúng sanh vốn tự đầy đủ, chỉ vì ngày nay mê tâm này, tùy theo duyên nhiễm nên tưởng phiền não sanh tử của 3 cõi theo đó mà sanh. Nếu ngộ tâm này, theo duyên tịnh thì hai quả chuyển y Bồ-đề Niết-bàn theo đó mà dựng lập. Thế thì phiền não Bồ-đề, sanh tử Niết-bàn đều y nơi tưởng mê ngộ nhiễm tịnh mà chuyển biến.

Các thứ đó đều là tưởng hoa đốm nhọc mệt cuồng loạn, trong Như Lai tạng “vốn không” có các việc này. Cho nên nói: Tìm kiếm sanh tử mê ngộ ở quá khứ vị lai trọn chẳng thể được. Bởi vậy nếu chúng ta có thể đạt chỗ “vốn không”, nếu cảnh giới hằng ngày hiện tiền rõ ràng chẳng thể được, có thể gọi rằng tức đến tự giác thánh trí. ✅ Đây là Phật Tổ từ trước truyền tâm ấn.

Chỗ bí mật dạy bảo về công phu tự được, ghi đủ ở chương này, chỗ thật khẩn yếu chỉ ở một lời Lìa cảnh giới vọng tưởng, lìa tâm ý ý thức mà thôi. Cho nên Thế Tôn dần tới dần lui như vậy. Người giác ngộ biết chỗ này có thể nói rằng không cô phụ “bổn hữu”, không phụ ân Phật vậy.

• Trên đặc biệt chỉ dạy chánh nhân đã xong. Phần trình bày sơ lược về duy thức để phân biệt nhân chánh, nhân tà xong.

• Sau đây nói rộng về tám thức để chỉ dạy tướng thức trí.

QUYỂN THỨ II

CHƯƠNG MỘT - PHẦN CUỐI

D₂ - Nói rộng 8 thức để chỉ tướng thức trí, có 2:

E₁ - Tướng 8 thức

E₂ - Tướng 3 trí

E₁ - Tướng 8 thức

Lúc bấy giờ Bồ tát Đại Huệ bạch Phật rằng: Thế Tôn nói tướng của tự tánh, 5 pháp, tâm, ý, ý thức. (Đường dịch: Cúi xin vì con nói các pháp môn vi diệu, tướng tự tánh, năm pháp). Việc làm của tất cả chư Phật Bồ tát, cảnh giới sở duyên của tự tâm kiến chẳng hòa hợp, hiển bày tất cả thuyết (Ngụy dịch: Chỗ tu hành của chư Phật Bồ tát, xa lìa cảnh hòa hợp của tự tâm kiến, vì hay phá tất cả thể tướng ngôn ngữ thí dụ.

Đường dịch: ✅ Đây là tất cả chư Phật Bồ tát vào cảnh giới tự tâm lìa tướng sở hành) thành tướng chân thật tất cả Phật nói tâm (Đường dịch: Xứng với nghĩa chân thật chư Phật dạy về tâm).

Vì các Đại Bồ tát ở trong biển núi Lăng-già nước Ma-la-da nói chỗ Như Lai tán thán về cảnh giới pháp thân sóng biển tạng thức. (Ngụy dịch: Nói về quán sát cảnh giới thức A-lê-da sóng biển lớn, vì đó là pháp của pháp thân Như Lai nói ra. Đường dịch: Cúi xin vì các Bồ-tát trong núi này, và tùy thuận chư Phật quá khứ mà nói về cảnh giới pháp thân sóng biển tạng thức).

✅ Đây hỏi cho rõ nhất tâm chuyển biến, để giải thích câu nói rộng về các thức có tạm tướng.

❔ HỎI:

Trước Đại Huệ hỏi các thức có mấy thứ sanh trụ diệt, đức Thế Tôn đã đáp đầy đủ và chỉ thẳng quán duy tâm thức, cùng công năng chuyển phàm thành thánh đã xong. Đến đây Đại Huệ lại thưa thỉnh về tâm ý ý thức, 5 pháp, 3 tự tánh. Vì sao?

📣 ĐÁP:

Kinh này chỉ thẳng Nhất tâm tịch diệt. Song nhất tâm này vốn không mê ngộ, không thuộc thánh phàm, nên nói 5 pháp, 3 tự tánh đều không, 8 thức, 2 vô ngã đều trừ. Do tùy theo phần mê ngộ mà có sự khác biệt giữa chân vọng. Đến như tướng chuyển biến cũng không ra ngoài 4 pháp này mà thôi. Vì thế Đại Huệ trước dùng 108 câu để hỏi, Thế Tôn đáp rằng tất cả đều phi đó, bởi đứng về phương diện chân như không cho gan hỏi tận cùng.

Đại Huệ hỏi về các thức có mấy thứ sanh trụ diệt, là ở trong phương diện sanh diệt cho phép có nói năng thôi. Trước Thế Tôn tuy nêu pháp quán duy tâm thức là nói lược về môn tu chứng, chưa đạt đến chỗ diệu của Nhất tâm chuyển biến. Và lại Đại Huệ không biết các thức nhân đâu mà sanh, cho nên lời thỉnh này muốn Phật nói về các pháp môn vi diệu 5 pháp, 3 tự tánh, vì muốn hiển 7 nghĩa ngay sanh diệt mà đến chứng chân như.

(Đường dịch: “Cúi xin vì nói cảnh giới pháp thân sóng biển tạng thức”.)

Bởi câu hỏi về tâm ý ý thức tức là câu Nói sơ lược có 3 thứ thức ở đoạn trước, nay nói rộng có tám tướng.

• 5 pháp là: Danh, tướng, vọng tưởng, chánh trí, như như.
• 3 tự tánh: Vọng tưởng, duyên khởi, viên thành.
• 2 vô ngã tức là nhân, pháp.

Nay nói: “Chỗ diệu của chuyển biến”, do nhất tâm chân như lìa danh lìa tướng, chân trí độc chiếu, vốn tự viên thành, nhân pháp đều quên, thánh phàm đều dứt. Bởi mê nhất tâm mà thành tám thức, nên chân như tùy duyên biến thành cảnh của danh tướng; chánh trí có đối đãi bên đối thành tâm vọng tưởng. Tâm cảnh đối lập tướng duyên khởi phát sanh, nhân pháp đều hiện bày, thánh phàm cách xa. Ngộ nhất tâm mà thành tạng tánh, chuyển 8 thức thành bốn trí, danh tướng tức là như như. Duyên khởi vô tánh vốn tự viên thành, nhân pháp đều không, thánh phàm cùng dứt, ngay nơi sanh diệt mà chứng chân thường, cho nên nơi sóng biển tạng thức tức là cảnh giới pháp thân.

Đó là lý do thành tướng chân thật tất cả Phật nói tâm, đây chính là cảnh giới sở duyên của tự giác thánh trí. Do lìa tâm tướng tự tánh là cảnh giới pháp thân, (nên bản Ngụy dịch: “Vì là pháp thân Như Lai thuyết pháp”) Song sự đặc thù của chuyển biến chỉ ở chỗ sanh và vô sanh; nếu đạt được sanh vốn vô sanh ấy pháp thân bỗn hữu tự hiện.

Vì thế, sau đây Thế Tôn nói thẳng về lý do thức sanh, chỉ thú của toàn kinh không ngoài việc này. Đến như mỗi tiết mục lần lượt chiết phục nan vấn để phá kiến chấp ngoại đạo, do họ không đạt tự tâm hiện lượng, nên vọng sanh kiến chấp ngang bướng, vì thế nói:

Chưa đạt cảnh duy tâm,

Khởi nhiều thứ phân biệt,

Đạt cảnh duy tâm rồi,

Phân biệt liền chẳng sanh

Cần hội vô tánh duyên sanh, duyên sanh vô tánh, thì ý chỉ vô sanh rõ ràng nơi tâm mắt, tất cả ngôn thuyết đều là lời thừa. Xin thỉnh bậc trí xét kỹ vậy.

💥 GIẢI

✅ Đây nói lý do sanh khởi của thất thức, chính là hiển bày nghĩa duyên sanh vô tánh.

4 nhân duyên đó, Đường dịch:

1. Vì bất giác tự tâm hiện mà chấp giữ.
2. Vì tập khí hư vọng chấp trước nơi sắc từ vô thủy đến nay.
3. Vì bổn tánh của thức như thế.
4. Vì ưa thấy các thứ sắc tướng.

Bởi tâm vốn vô sanh nhân cảnh mà có, do 4 nhân duyên này, nên vốn chẳng sanh mà sanh. Cảnh có nghiệp dụng lỗi lầm, do chẳng biết các hiện tượng chỉ là tâm, vọng sanh chấp giữ nên bất giác tâm sanh.

Do từ quá khứ vô thuỷ đến nay, mỗi mỗi đều có chúng tử riêng, nay tâm cảnh tiếp giáp nhau, ắt theo tập khí huân từ bên trong bèn vọng sanh phân biệt, nên vốn chẳng sanh mà sanh. Do tâm có công năng biết rõ cảnh, cảnh duyên một phen đến thì tâm sanh như thế. Do yêu mến A-lại-da, ưa thức A-lại-da cho làm chủ tể, sẵn sàng ưa thấy cảnh giới các trần, nên tự nhiên tâm sanh.

✅ Đây là nói chung 7 thức, mỗi thức đều nhân nơi tự cảnh mà có tướng sanh khởi. Nếu một thức để đại diện các thức khác, nên riêng nói sắc trần và mắt làm duyên sanh ra nhãn thức. Kỳ thật vô minh là nhân, cảnh giới là duyên, tâm thức hiện tướng lướt lên nhau. Vì thế kết luận rằng: Chỗ dòng nước tạng thức sanh khởi sóng mồi chuyển thức. Vấn sau lại nói Như nhãn thức…

❔ HỎI:

Duy thức nói Nhãn thức có 5 duyên sanh, nhĩ thức có 8, tỵ thiệt thân có 7, 3 thức sau* có 5 duyên, 3 duyên, 4 duyên. Vì sao đây nói 7 thức trước đều đủ 4 duyên ư?

📣 ĐÁP: Duy thức nói đủ duyên của tám thức, mỗi thức có nhiều hay ít duyên. ✅ Đây nói về tướng trạng sanh khởi của bảy thức. Cho nên nói Chỗ dòng nước tạng thức sanh khởi sóng chuyển thức.

💥 GIẢI

✅ Đây nói các thức sanh khởi mau chậm, để chỉ trước sau bất đồng.

(Đường dịch: “Như nhãn thức, mấy thức kia cũng lại như thế, các chuyển thức ở nơi tất cả các căn, vị trần, lỗ chân lông, nhân thức…, hoặc chậm sanh như gương sáng hiện các sắc tướng, hoặc thứ lớp sanh như gió mạnh thổi nước biển lớn”.)

Các căn, lỗ chân lông là căn; vị trần là trần, căn trần hòa hợp sanh ra thức. Nói là chậm hay thứ lớp, bởi Năm thức hiện lượng cùng ý thức đồng thời, mỗi mỗi căn bình đẳng chiếu biến pháp giới, gọi là Viên thành. ²⁵ Vì thế khi mắt vừa thấy sắc, tối sổ chưa khỏi phân biệt, chỉ như trong gương không phân biệt chia chi, mà mắt sắc trần biến hiện các căn. Một trần đã vậy thì mỗi mỗi căn đều như vậy. Nên nói: chậm sanh như gương hiện hình tượng.

Kịp đến niệm thứ hai thức chuyển sang ý thức khởi phân biệt, thời năm căn cách chia, các trần tùy theo căn không đồng trước sau cũng khác. Nên nói thứ lớp sanh như gió thổi nước biển. Người tu nếu rõ được chỗ chậm sanh thời đạt tự tâm hiện lượng, (lúc bấy giờ) yếu chỉ vô sanh như xem trái cây trên tay.

💥 GIẢI

✅ Đây nói 8 thức lại hỗ tương làm nhân sanh khởi tướng.

Nghĩa là biển tâm lặng sâu, do gió ngoại cảnh thổi dạt không dừng nên sóng thất thức nối tiếp nhau không dứt.

Ở đây trình bày chung tám thức vốn tự chẳng sanh, do cảnh lôi tâm cho nên các thức cùng sanh, để hiển bày vô minh của tám thức nhân trần cảnh mà khởi lên.

Nhân và tướng sở tác khác cũng chẳng khác là tâm cảnh nhất như, để thành tựu nghĩa vốn chẳng sanh. Câu này trình bày chung về tám cảnh đều có tướng khác và chẳng khác.

Tâm khác và chẳng khác đó là (do các điều kiện sau): Nhân là tứ chủng nhân của bát thức, sở tác tướng là kiến phần, vì tiền thất chuyển thức đều thuộc về kiến phần.

Nay tám thức mỗi mỗi đều biết rõ về cảnh (đối tượng) riêng của nó, cho nên tám thức khác nhau. Nhưng tám thức chỉ một tính chân nên chẳng khác.

Cảnh khác và chẳng khác đó là: Nhân tức là vô minh nghiệp tướng, sở tác tướng là tướng phần bị chuyển biến, vì lục trần từ đại đều thuộc về tướng phần, nay mỗi mỗi cảnh đều đối với các căn riêng khác nhau.

Cảnh trần vốn chỉ một thể nên chẳng khác. Trình bày chung về tâm cảnh khác chẳng khác đó là: Nhân tức Như Lai tạng tâm, sở tác tướng tức vọng tâm vọng cảnh.

Tâm cảnh lập riêng cho nên khác. Cảnh chỉ do tâm hiện, vốn nhất chân tâm nên chẳng khác.

Hợp nghiệp sanh tướng… (Đường dịch: “Nghiệp cũng với sanh tướng”. Nghĩa là ngoại cảnh kia vốn duy tâm hiện, do vô minh bất giác không hiểu duy tâm nên sanh chấp trước sâu nặng, chấp đó giữ đó cho là thật ngã thật pháp. Thế là thất thức nhân vô minh mà có.)

Do cái chấp cùng ngã ái này, không thể biết rõ sắc… như huyễn không thật, mà vọng sanh tham ái, cho nên mắt thấy được chỗ đó là sắc, tai nghe được chỗ đó là tiếng… Vì thế nói “Không thể liễu tri tự tánh của sắc… cho nên Năm thức tham chuyển”. ✅ Đây là Năm thức nhân thức thứ bảy mà có.

Khi 5 thức duyên cảnh, một niệm tối sơ được tự tánh của cảnh, không kẹt trong danh ngôn, không có tâm trù tính, cho nên thuộc về hiện lượng. Lúc ý thức đồng thời khởi chung với năm thức, hoặc nhân phân biệt cảnh giới sai khác từng phần bên cõi thức thứ sáu sanh khởi, cho nên nói: Ngay khi cùng khởi với Năm thức thân, nhân biệt tướng sai biệt phân đoan, nên biết đó là nhân của ý thức. Đây chính là đệ lục thức nhân nơi tiền ngũ thức mà sanh.

Đó gọi là các thức lần lượt làm nhân cho nhau mà sanh vậy.

Bởi tiền thất chuyển thức đều thuộc về cái dụng liễu biệt của kiến phần đệ bát, song khi tiền ngũ thức đối diện với năm trần, thật ra khi ấy thức thứ sáu đồng thời khởi, nhưng trong một niệm tối sơ chưa khỏi phân biệt thì gọi là Tiền ngũ thức cũng gọi là Minh liễu ý thức.

Bước qua sát-na niệm thứ hai có phân biệt những tướng sai biệt như tốt, xấu… liền có tên là đệ lục Phân biệt ý thức. ✅ Đây là giảng rõ về chỗ thân sơ của các thức Ngũ, Lục, Thất, Bát vậy.

💥 GIẢI

✅ Đây nói chung tám thức duyên sanh vô tánh, thâm chí nghĩa sanh vốn vô sanh, để thành tựu nghĩa khác chẳng khác ở trên.

Ý nói rằng các thức vốn tự chẳng sanh, vốn không có tưởng khác. Nhưng đứng về phương diện mỗi thức “liễu cảnh” mà sanh, nên nói khác.

Bản Đường: “Song các thức kia không khởi niệm này, chúng ta đồng thời lần lượt làm nhân. Mà nơi cảnh giới tự tâm hiện, phân biệt chấp trước cùng một lúc khởi lên vì không sai biệt”. Mỗi thức liễu tự cảnh, do duyên sanh vô tánh nên không khởi niệm mà lần lượt làm nhân cho nhau. Do vô tánh duyên sanh cho nên mỗi thức liễu tự cảnh mà vốn không sai biệt. Nếu biết liễu cảnh không sai biệt, thì lý vô sanh tự khế hợp.

Kinh Đại Niết-bàn nói:

Thí như nước dòng sông

Đua nhau tuôn chảy mạnh

Các pháp không biệt nhau

Mỗi mỗi cũng như thế

Mỗi thức liệu tự cảnh: Lục trần là cảnh của tiền lục thức; Kiến phần đệ bát là cảnh của đệ thất thức. Căn thân, chúng tử, khí thế giới là cảnh của đệ bát thức.

💥 GIẢI

Hai đoạn sau đây, nói về sanh diệt vi tế của đệ bát thức chẳng phải hàng tam-muội yếu biết được.

Hàng Nhị thừa nhập thiền, tuy cho rằng thức diệt, song chỗ diệt ấy là vì lục thức không chấp thủ cảnh giới mà cho là thức diệt. Tập khí chúng tử của tạng thức là tập chất chưa diệt.

(Đường dịch: “Các nhà tu hành vào tam-muội do sức huân tập khởi rất vi tế mà không biết, bèn khởi niệm: Ta diệt các thức mà vào tam-muội”. )

Thật ra chẳng phải thức diệt mà vào tam-muội, vì các vị ấy chưa diệt chúng tử tập khí. Vì không chấp thủ các cảnh mà gọi là thức diệt.

💥 GIẢI

Hàng Nhị thừa và ngoại đạo do không biết đệ bát thức là căn bản sanh tử, cho nên tu tập lầm. Nhị thừa được ít cho là đủ, ngoại đạo sanh tà kiến ngang bướng, bởi dùng tâm sanh diệt làm cội gốc tu nhân, nhân đã không chơn nên quả phải hư vọng. Nay muốn bỏ vọng về chơn, chuyển thức thành trí cần phải đốn ngộ tự tâm hiện lượng, biết cảnh giới hư vọng một cách như thật, thấy rõ sự lưu chú vi tế của tự tâm, mới có thể vượt sanh tử chứng chân thường. Văn sau nói rõ.

💥 GIẢI

Sau đây chính thức chỉ ra bậc hành giả từ tâm như thật mới có thể nhập pháp môn này.

(Bản Đường dịch: “Chỉ có bậc hành giả tu hành như thật, dùng sức trí huệ biết rõ tướng các địa, khéo đạt cú nghĩa, ở vô biên cõi Phật, tu tập nhiều căn lành, không vọng tưởng phân biệt, hay thấu biết chỗ thấy tự tâm”. )

Kinh Kim Cang nói: “Hay tin được pháp này, không phải chỉ trồng căn lành ở chỗ một đức Phật, hai đức Phật, ba bốn năm đức Phật, mà đã trồng căn lành ở vô lượng ngàn vạn đức Phật”. Vì thế nói người thành tựu vô biên thiện căn mới có thể vào pháp môn này, chẳng phải hạng căn cơ cạn sức hiểu kém, mà có thể tin được.

💥 GIẢI

✅ Đây nói rõ hiệu quả mau chóng của sự tu hành như thật.

Bậc chân tu an tọa rừng núi, tu tập về quán môn duy tâm, có thể thấy được sức lưu chú vi tế của tự tâm. Một niệm liền chứng vô sanh, át được trăm ngàn tam-muội thần thông, được mười phương chư Phật đồng thời quán đảnh. Hằng tứ nhị tu quán, ý thức cảnh giới vọng tưởng nghiệp ái vô minh, ngay đó chóng thoát. Cho nên nói Những nhân như thế đều đã vượt qua. ✅ Đây gọi là bậc trí thức tối thắng.

💥 GIẢI

Phật pháp có nhân có duyên. Bên trong dùng chân như vốn tự sẵn đủ huấn phát làm nhân, bên ngoài có thầy bạn trí thức tối thắng trợ phát làm duyên. Từ trước chư Phật Tổ chưa từng không do thiện tri thức mà có thể thành Bồ-đề. Cho nên Thế Tôn kết luận khuyên khích hành giả tu hành như thật, cần nên gần gũi bậc trí thức tối thắng.

💥 GIẢI

✅ Đây tùng chung về gió ngoại cảnh thổi động biển tâm, sóng thức không dừng.

💥 GIẢI

✅ Đây tùng về “Nhân và tướng sở tác khác chẳng khác” để nói rõ thứ lớp sanh.

Xanh đỏ là sắc trần, kha bối (tiếng đàn) là thanh trần, sữa là hương trần, đường phèn vị lạt là vị trần, hoa quả cựu chú là pháp trần.

Dẫn chứng Tông Cảnh nói: Hiện tại là hoa, vị lai là quả, các thức pháp trần tùy theo đó làm cảnh giới sở duyên cho thức.

✅ Đây gọi là gió ngoại cảnh thổi dạt biển tâm khiến sóng mồi thất thức nối tiếp không dứt. Ánh sáng trời, trăng dụ cho tướng khác cũng chẳng khác của tâm và cảnh; do không đạt được cảnh duy tâm, vọng sanh phân biệt cho nên bị lay động.

💥 GIẢI

✅ Đây tùng chỗ dòng nước tạng thức là chỗ sóng chuyển thức sanh, để nói rõ chỗ chóng sanh.

Nghĩa là Thất thức kia toàn là sóng mồi bị biến chuyển của đệ bát thức, vốn không thật thể chỉ là nhất tâm, lại không có trước sau, nên văn sau nói tướng chẳng khác.

💥 GIẢI

✅ Đây tùng vì vò sai biệt cho nên mỗi mỗi thức đều liễu tự cảnh.

Do mỗi mỗi liễu tự cảnh cho nên nói Là do ý thức kia, suy nghĩ nghĩa các tướng. Do vốn không sai biệt nên nói Tướng chẳng hoại có tánh, vô tướng cũng vô tướng.

(Bản Đường dịch: “Tâm, ý, và thức là tướng nên nói tâm thức không tướng riêng, không năng tướng sở tướng”. ) Câu Tướng chẳng hoại có tánh, văn xuôi nói: Mỗi mỗi tướng hoại cũng chuyển. ✅ Đây nói tướng chẳng hoại có tánh, là do trong chương Sanh diệt ở trước nói: “Hiện thức và Phân biệt sự thức, 2 tướng hoại và chẳng hoại này lần lượt làm nhân”.

Bởi, hoại là bảy chuyển thức là tâm sanh diệt; không hoại là tự thể của tám thức là tâm bất sanh diệt. Vì chẳng hoại mà hoại nên vô tánh duyên sanh, vốn chẳng sanh mà sanh. Do hoại mà chẳng hoại nên duyên sanh vô tánh, tuy sanh mà chẳng sanh. Văn xuôi và văn tùng phát minh lẫn nhau để hiển ý chân thật vô sanh.

Tông Cảnh nói: “Bất thức như thế, từ vô thủy đến nay, tam tế không đồng, bốn tướng không dời, chân thật thường trụ, tự tánh thanh tịnh. Tướng bất hoại đây đủ viên mãn không kém thiếu, có tất cả công đức như vậy vi đồng pháp giới, cũng là vô tướng”. Vì đều là vô tướng, cho nên nói Tướng chẳng hoại có tâm, vô tướng cũng vô tướng.

💥 GIẢI

✅ Đoạn này dùng thí dụ để hiển bày nghĩa vô sai biệt. (Sóng và biển đồng một thể nước, các thức và tâm cũng đồng một thể giác, nên không thể nói là khác nhau)

💥 GIẢI

✅ Đoạn này tụng lý do tên gọi của tám thức.

Đệ bát thức tên Tâm vì thọ huân trữ chủng là chất tệ của sanh tử, cho nên nói gom góp nghiệp. Đệ thất thức tên Ý, do thiên chấp ngã pháp, hằng thẩm tư lường, tương đương với bốn hoặc; tiến lục thức tạo nghiệp ý đây làm căn, nên nói rộng gom góp. Tiền lục thức gọi chung là thức, nhưng khi đối hiện ngũ trần thì gọi là Ngũ thức, khi phân biệt ngũ trần quá khứ thì tên là Ý thức, vì thế nói Các thức, thức sở thức, đối hiện cảnh có 5.

💥 GIẢI

Đại Huệ nghe đoạn trước đức Thế Tôn nói tướng chẳng hoại có tánh, vô tướng cũng vô tướng, tâm cảnh đều không. Nay nghe Tâm tên gom góp nghiệp… nên nghi Thế Tôn tự mâu thuẫn. Bèn dùng câu “tâm cảnh đều có” để nạn vấn. Ý rằng các màu xanh đỏ là giác lục trần cảnh giới, khởi lên sóng mồi thạt thức, là cảnh thật có. Lại nói: “Tâm tên gom góp nghiệp, y tên gom góp, các thức, thức sở thức, đối hiện cảnh có năm”. ✅ Đây là tâm thật có. Song tâm cảnh đã là thật có, mà lại sai biệt chằng đồng, tại sao Thế Tôn nói: “Vô tướng cũng vô tướng, khác cũng chẳng thể được?”

💥 GIẢI

Biển vốn yên lặng nhân gió dậy sóng, vậy là cảnh vốn không. Tâm vốn trạm nhiên, do duyên kích động phát sanh thức, là tâm vốn không. Tâm cảnh vốn không mà nói cảnh từ tâm khởi, Tâm tên gom góp… ấy, chỉ vì khai ngộ kẻ phàm phu, tuỳ theo ngôn ngữ của họ mà thôi. (Vì thế Đường dịch: “Các sắc màu xanh đỏ, như sóng, chẳng thể được, nói tâm khởi các tướng, khai ngộ các phàm phu”.)

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích tâm cảnh đều không.

Nghiệp kia trọn chẳng có, thì tâm vốn không sanh. Lìa tự tâm sở nhiếp, sở nhiếp là cảnh, lìa thì chắc chắn là cảnh vốn không có. Thế là năng sở đều vắng lặng, tâm cảnh đều không, như sóng biển kia, tánh của sóng chẳng động. (Đường dịch: “Mà kia vốn chẳng khởi, lìa tự tâm sở nhiếp, năng thủ và sở thủ, cùng sóng mồi kia đồng.”)

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích tâm cảnh chẳng khác.

Thân thọ dụng kiến lập. (Đường dịch: “Thân tự tại an trụ”, nghĩa là cảnh lục trần là vật giúp thêm sự thọ dụng của chúng sanh, giữ đó mà được trụ thì thế. Nhưng cảnh lục trần đều là duy tâm sở hiện, nên nơi lìa biên này do tâm hiện mà giữ đó chấp đó, cho là thật ngã thật pháp, nương đó tạo nghiệp, chiêu cảm khổ sanh tử, cho nên nói Nơi kia hiện các nghiệp. Bởi do “Tự tâm giữ tự tâm, pháp phi huyễn thành pháp huyễn” cho nên tâm cảnh dường như có. Nếu “Chẳng thủ thì không có pháp phi huyễn, phi huyễn đã chẳng sanh, huyễn pháp làm sao lập”. ✅ Đây là tâm cảnh vốn không, như sóng trên nước, tuy có mà chẳng có. Vì có mà chẳng có nên nói vô tướng, vô sai biệt, khác cũng không thể được.)

💥 GIẢI

✅ Đây dùng về thí dụ để gạn pháp. Ý rằng nghiệp tướng như sóng mồi, vì sao sóng mồi dễ thấy mà nghiệp tướng không thể thấy.

GIẢI

Do tạng thức nhỏ nhiệm khó biết, phàm phu vô trí, cho nên dùng biển và sóng làm thí dụ, khiến họ nghe mà hiểu, chẳng phải nói nghiệp thức có tướng mạo để thấy.

GIẢI

✅ Đây nhân nơi pháp mà nạn vấn về thí dụ.

Thế Tôn đối với chúng sanh trí hiểu kém, chỉ nói sáu thức, ba độc để lập ra căn bản nhiễm tịnh, mà chưa nói đến thức đệ bát. Nên Đại Huệ nghĩ rằng: Như Lai soi sáng thế gian như mặt trời lên cao, cho pháp đều ứng hợp, đáng lẽ thuyết pháp bình đẳng, vì sao đã phân loại các pháp, mà không nói chân thật này. Há không tránh khỏi lỗi bất bình đẳng ư?

Văn kệ nói: “Thức A-đà-na rất sâu nhiệm. Tập khí chúng từ thành bộc lưu, ta không nói cho phàm phu, sợ họ phân biệt chấp làm ngã.” Cho nên sau đây đáp rằng: Chẳng phải ta không nói chân thật, nhưng vì tâm họ không chân thật.

GHI CHÚ

¹ Cảnh bị chấp là chỉ cho 10 cõi thánh phàm, mỗi cõi có đủ 10; 10×10 = 100.

¹ Bản Đường: Đây và nghĩa các câu khác.

¹ Bản Ngụy: Ly tự tánh kiến, chẳng ly tự tánh kiến. Không kiến, bất không kiến. Bản Đường: Câu tự tánh, câu phi tự tánh.

¹ Bản Đường dịch: Câu sanh câu bất sanh. ² Bản Ngụy dịch: Sanh kiến bất sanh kiến, thường kiến vô thường kiến, tướng kiến vô tướng kiến.

¹ Bản Ngụy nói: Ly tự tánh kiến, chẳng ly tự tánh kiến. ² Bản Đường: Câu thiện xảo, câu phi thiện xảo.

Bản Đường: Câu chi phần.

Bản Đường không có câu này.

Bản Đường: Câu chúng tộc.

Bản Ngụy: Câu tiêu tướng, câu phi tiêu tướng.

Bản Đường: Câu hữu câu phi hữu. Câu vô câu phi vô.

Bản Đường dịch: Câu tự chứng thánh trí, câu phi tự chứng thánh trí.

Bản Đường: Câu phi trần.

Bản Đường: Câu đại chúng, câu phi đại chúng.

Bản Đường: Câu toán số, câu phi toán số.

Bản Đường: Câu thần thông, câu phi thần thông.

Bản Ngụy: Tịch tịnh kiến phi tịch tịnh kiến.

Bản Đường dịch: Câu thể tánh, câu phi thể tánh.

Bản Đường dịch: Câu sơ trí, câu phi sơ trí.

2 bản dịch đều nói: Câu đường diệm.

Bản Đường dịch: Câu hòa luân, câu phi hòa luân.

Bản Đường: Câu diệt, câu phi diệt. Câu khởi, câu phi khởi.

Bản Đường: Câu y phương câu tướng, câu phi tướng.

¹ Từ phần đầu kinh đến câu kết luận này là ở trong phạm vi nhất tâm chân như, vì thế Phật không giải thích, chỉ đáp “Phi”. Cần lưu ý!

² Chữ Luận trong hầu hết bản này là chỉ cho Luận Đại Thừa Khởi Tín.

¹ Bốn tướng: Sanh, trụ, diệt, lưu chú.

¹ Ba thức: 1 - Chân thức: Chân như, Chân tâm. 2 - Hiện thức: Thức thứ tám (A-lại-da). 3 - Phân biệt sự thức: Tiền thất thức.

¹ Dị nhân: Nhân khác - Các phái ngoại đạo cho rằng có nguyên nhân ngoài tâm để tạo ra chúng sanh thế giới. ² Sanh nhân: Nguyên nhân sanh ra chúng sanh, thế giới.

¹ Ngũ hiện: Ngũ căn.

¹ Trung Hoa dịch là Hoàng Đầu. ² Trung Hoa dịch là Hưu Đầu. ³ Trung Hoa dịch là Khổ Hạnh.

¹ Đây là lặp lại lìa cảnh giới vọng tưởng. ² Đây lặp lại lìa tâm ý ý thức. ³ Đây chỉ căn bản vô minh vô thủy. ⁴ Chỉ chúng tử hai chướng trong thức thứ tám làm nhân. ⁵ Quán ba cõi vốn không. ⁶ Quán thẳng vô sanh có thể đến tự giác thánh trí.

¹ Dụ Ma-ni này là lặp lại tùy vào thân Như Lai ở trên. ² Đây dạy dụng nghi thức độ sanh.

Ý thức có năm duyên. Mạt-na thức có ba duyên. A-lại-da thức có bốn duyên.

⏯️ (tiếp theo)

GIẢI

Đây nói Như Lai ứng cơ nói pháp cho nên giáo lý thiết lập có bí mật, có bất định.

Thuyết pháp không hợp cơ, rốt cuộc thành lợi suông. Nếu y người tâm không thật mà nói pháp thật, ắt sẽ trở lại nghi ngờ không tin, để họ biến thành thuộc độc. Cho nên bài kệ sau nói: Nói không có ứng hợp, đối với họ không nói. Do không kham nói, chẳng phải tiếc rẻ mà không nói. Song pháp được nói vốn không có phần ra trước giả sau thật, tức là khi nói về sáu thức, cũng đã nói gồm luôn thức thứ 8. Chỉ vì lời nói không thể trình bày cùng một lúc, cho nên phải có trước có sau khác biệt. Vì sao? Bởi do tâm cảnh đồng thời hiện một lúc, như là sóng biển, bóng trong gương, việc trong mộng, chẳng phải thứ lớp sanh, vốn không có sự sai khác giữa tâm thức. Chỉ vì cảnh giới không đủ, nên có nghiệp theo thứ lớp sanh khởi.

Nhân đó mà nói phân biệt pháp trần là Lục thức; chấp tự nội ngã là Thất thức; đối hiện nam trần là Ngũ thức. Cho nên nói: Thức đó thức sở thức, ý đó ý vị nhiên, năm thức đó hiển hiện. Kỳ thật vốn không có thứ lớp nhất định, do tùy căn cơ mà thi thiết. Như họa sĩ vẽ hình, học trò đồ theo đường nét, hình trước, màu sau, cốt yếu không ra ngoài hình vẽ. Ta nói pháp cũng như thế mà thôi. Bởi pháp vốn không nói, nên như màu sắc vốn không nói năng chi tiết, văn tự đều là nên chẳng phải bút chẳng phải vải trơn; chỉ vì ứng cơ lợi vật, lời nói hình tượng bên đấy lên. Nên vì vui chúng sanh, lựa màu vẽ thành hình.

GIẢI

Pháp vốn ly ngôn, lời sanh thì lý mất. (Cho nên bản Nguy dịch: “Ngôn thuyết lìa chân thật, chân thật lìa văn tự.”) Không nói mà chỉ bày, là phương tiện phân biệt để hợp với người sơ cơ. Nếu người tu hành như thật thì có thể vì họ nói chân thật.

Chân thật là cảnh giới tự chứng, tất cả phân biệt năng sở đều lìa. Chẳng phải bậc thượng căn lợi trí thì không thể vào, nên vì Phật tử nói.

Nếu với hạng phàm phu mà không phân biệt rộng thì họ không thể biết, tức chỗ thuyết pháp hoặc quyền hoặc thật, các thứ pháp môn thảy đều như huyễn, vốn không có thật pháp trao cho người. Cho nên nói Tùy hiện không chân thật, nói các thứ như thế, tùy cơ riêng lập bày, đều là phương tiện tam chỉ bày. Sở dĩ thuyết pháp phải dùng phương tiện, là vì nếu nói không hợp cơ thì đối với họ cũng như không nói. Cho nên bất đắc dĩ mà lập bày phương tiện khéo, chẳng phải là bổn hoài của Phật. 21 ngày tư duy (dưới cội Bồ-đề sau ngày thành đạo) ý ở chỗ đó.

GIẢI

Chúng sanh có các món dục, các thứ tư tưởng phân biệt, chỉ có Như Lai thấy như thật. Vì thế mới mỗi ứng lượng thuyết pháp, khiến thoát khổ được vui. ✅ Đây là cảnh giới tự giác của Như Lai, chẳng phải phàm phu ngoại đạo, Nhị thừa có thể biết. Cho nên nói: Chẳng phải cảnh giới vọng, Thanh văn cũng không phần.

GIẢI

✅ Đây là dạy khiến như chánh pháp mà tu hành.

Kinh Niết-bàn nói: “Như người đem của báu cho kẻ khác, tự mình không có được nửa tiền, đối với pháp không tu, đã văn cũng như thế”, cho nên nghe pháp quỹ ở sự tư duy và tu tập. Ý Thế Tôn rằng: Đã nói tắt cả cảnh giới vọng tưởng năng thủ sở thủ, đều là tự tâm hiện.

Nếu muốn liễu tri cảnh giới duy tâm, nên xa lìa các ác giác quán, hôn trầm, tán loạn. Như thật tu hành, phương tiện quán sát, lâu dần sẽ tự thông đạt liễu ngộ. ✅ Đây là khuyên tu, sau đây là chỉ phương tiện tu.

• Nói rõ tướng bát thức xong.

• Kế nói rõ tướng 3 trí.

E₂ - Tướng ba trí

GIẢI

Trước nói tướng của thức có 8, đây nói tướng của trí có 3, và dạy phương tiện tu hành như thật.

Liễu đạt được hiện lượng của tự tâm, chẳng phải là cảnh giới vọng tưởng của Nhị thừa, ngoại đạo như trên đã nói. Vì thế nói lập 7 tướng trí huệ. Đã trụ đầy rồi, nếu muốn thật chứng, nên siêng năng tu tập 3 tướng thánh trí tối thượng. Ba tướng này là cảnh giới tự giác thánh trí nên nói thánh trí tối thượng, giản biệt chẳng phải loại tam muội yếu kém của Nhị thừa ngoại đạo.

GIẢI

Đây nêu tên của 3 tướng.

Theo chú giải xưa nói rằng, Thất địa quán sát sanh tử trong ba cõi, tâm bất định gọi là tâm trí huệ lừa quê, vì không thể hành động, do chưa được vô công dụng đạo, cho nên đắm chìm trong đó.

Sau ✅ Đây giải thích tướng.

Đại Huệ!

Tướng Vô sở hữu là tướng của Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo tu tập sanh. (Ngụy dịch: Quán tướng Thanh văn, Duyên giác, ngoại đạo. Đường dịch: Vì quen tu tập tướng của tất cả Nhị thừa, ngoại đạo cho nên sanh khởi).

Đại Huệ!

Tướng Tự nguyện là chỗ của các Phật trước tự nguyện tu sanh. Đại Huệ!

Tướng Tự giác thánh trí cứu cánh là tướng không chấp trước tất cả pháp tướng, được thân như huyễn tam-muội, tiến đến địa vị chư Phật tu hành mà sanh.

✅ Đây giải thích tướng của ba tướng tức tương đương với nghĩa tam quán.

Phật quán ba cõi chẳng thật chẳng giả, chẳng như chẳng khác, vì quán các pháp không thật nên nói Tướng vô sở hữu. Và lại nói tu tập theo Nhị thừa, ngoại đạo mà sanh.

Triệu Công nói: “Ba thừa đều quán tánh không mà đắc đạo”, nhưng tầm có dài tiêu nên thành sai khác.

Do Nhị thừa, ngoại đạo không thấu đạt tánh không nên vọng sanh kiến chấp đoạn diệt. Bồ tát đã hiểu duy tự tâm hiện, vốn không chỗ có (vô sở hữu), chỗ giác ngộ kia tuy đồng mà chỗ chứng có khác. Và lại, vì khiến cho biết chẳng phải cứu cánh để không thủ chứng, cho nên chê đè chuyện ác kiến của họ, nói là tướng quán của Nhị thừa, ngoại đạo, đây là nghĩa Không quán.

Tướng Tự nguyện, là chỗ các đức Phật trước tự nguyện tu tập sanh, do quán các pháp chẳng phải giả, ắt là pháp pháp thường trụ, tướng thế gian thường trụ. Đã là tướng thế gian thường trụ, thời không một pháp nào mà chẳng chân thường, không một loài nào không là chỗ tự nguyện. Cho nên chư Phật vì muốn chánh pháp cứu trụ, Phật chứng không bị diệt đoạn, nên không bỏ sự nghiệp độ sanh. Kinh nói: “Ta vốn lập thệ nguyện, vì muốn tất cả chúng sanh được như ta không khác”.

(Bản Nguy dịch: “Chư Phật vốn tự khởi nguyên giữ gìn các pháp”) ✅ Đây là nghĩa Giá quán. Tướng Tự giác thánh trí cứu cánh, không chấp trước tất cả pháp tướng, được Như huyễn tam muội… nghĩa là quán 3 cõi chẳng phải như chẳng phải khác, không chấp giữ tướng pháp tướng phi pháp, được tam muội Như huyễn, hướng đến trí Phật địa. ✅ Đây là tướng dương nghĩa Trung đạo quán.

Đoạn trước có nói đến phương tiện tu tâm thường tự giác ngộ, nên tuyên bố 3 tướng thánh trí như thế, muốn khiến dùng ba tướng ấy mà tu, nếu bỏ 3 tướng ấy tức là tà trí vậy.

Đại Huệ! Đây gọi là 3 tướng thánh trí. Nếu người thành tựu 3 tướng thánh trí này, có thể đến cảnh giới tự giác thánh trí cứu cánh.

Cho nên Đại Huệ! 3 tướng thánh trí này nên siêng tu học.

Cảnh giới tự giác thánh trí, nếu không phải 3 thứ phương tiện này không thể vào, cho nên khuyên gắng tu học.

• Phần trên nói rõ nhân y cứ của chân vọng để chỉ rộng 8 thức, để hiển bày tướng nhân duyên sanh diệt xong.

• Phần sau:

C₂ - Thuyết minh phản vọng quy chân đứng về Năm pháp, Ba tự tánh, Hai vô ngã để biện biệt tướng nhân ngã tà chánh, có 2

D₁ - Lựa riêng tà chánh chỉ thẳng tướng lý hạnh nhân quả nhất thừa, có 2

E₁ - Biện minh nhân địa tâm, có 2

G₁ - Phá tà hiển chánh để chỉ chân lý thường trụ, có 2

H₁ - Đứng về ba môn, phá nhân tà hiển nhân chánh, có 5

I₁ - Rõ năm pháp, có 6

K₁ - Phá danh tướng vọng tưởng* Lời văn từ đây thẳng xuống đến chương “Ngũ vô gián hạnh” ở quyển 3 thì dừng.

Lúc bấy giờ Bồ tát Đại Huệ biết ý niệm của chúng Đại Bồ tát nghĩ về kinh tên “Thánh trí sự phân biệt tự tánh”, bèn nương oai thần của tất cả các đức Phật, mà bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn, cúi xin nói kinh “Thánh trí sự phân biệt tự tánh” là chỗ y cứ của 108 câu phân biệt. (Đường dịch: Cúi xin nói pháp môn thánh trí sự tự tánh là chỗ y cứ của 108 câu sai biệt).

Trước dùng 108 câu hỏi chung về pháp môn năm pháp, ba tự tánh… Do đứng về chân như môn nên nói tất cả đều phi, bây giờ lại thưa thỉnh về mỗi mỗi phân biệt cho nên nói: “Y cứ tướng sai biệt của 108 câu”.

Bậc Như Lai Ứng cúng Đẳng chánh giác theo lời thỉnh mà phân biệt nói về Đại Bồ tát vào tự tướng cộng tướng tự tánh vọng tưởng. Do phân biệt nói tự tánh vọng tưởng nên có thể khéo biết quán sát khắp hết nhân pháp vô ngã, trừ sạch vọng tưởng, chiếu sáng các địa

(Đường dịch: Tất cả Như Lai Ứng cúng Đẳng chánh giác, vì những Đại Bồ tát rơi vào tự tướng cộng tướng, nói về nghĩa môn của tánh vọng chấp sai biệt này. Biết đây rồi, thời có thể trị dứt hai món chướng vô ngã, soi sáng các địa). Vượt qua tất cả vui thiền định của Thanh văn Duyên giác và ngoại đạo, quán sát cảnh giới sở hành bất khả tư nghì của Như Lai, quyết định xa lìa Năm pháp tự tánh, khéo tự trang nghiêm pháp thân trí huệ của chư Phật Như Lai

(Đường dịch: Dùng pháp thân trí huệ của tất cả chư Phật mà tự trang nghiêm).

Khởi cảnh giới huyễn (Đường dịch: Vào cảnh như huyễn), lên tất cả cõi Phật, từ cõi trời Đâu-suất, cho đến cõi trời Sắc Cứu Cánh, bèn được pháp thân Như Lai thường trụ (Đường dịch: Trụ tất cả cõi cung trời Đâu-suất-đà, trời Sắc Cứu Cánh, thành thân Như Lai).

Lý do ý hỏi này vì trước đó Bồ tát Đại Huệ hỏi chung về các diệu pháp môn tâm, ý, ý thức, nằm pháp, ba tự tánh, mà Thế Tôn chỉ đáp tướng sanh khởi của tâm thức. Kỳ dư còn chưa mong được mở mối khai thị, nên không biết thế nào là danh, tướng, vọng tưởng, thế nào là chánh trí, như như? ✅ Đây là pháp môn “Thánh trí phân biệt tự tánh”.

Đại Huệ biết tâm niệm của chúng hội, cho nên đặc biệt thưa thỉnh lại Cúi xin vì nói pháp môn thánh trí sự tự tánh là chỗ ý cầu 108 câu trên vậy.

Các chúng Bồ tát do không biết pháp môn thánh trí tự tánh này nên rơi vào tự tướng cộng tưởng, vọng chấp sai biệt. Nếu biết đây rồi thì có thể tu tập đúng như pháp trừ sạch hai vô ngã, liễu đạt duy tâm, soi sáng các địa, thời có thể vượt qua Nhi thừa ngoại đạo, được chứng cảnh giới Như Lai bất tư nghì, rốt ráo xa lìa 5 pháp, được tự giác thánh trí cứu cánh, thành tựu quả Phật vô thượng. Vì thế đức Thế Tôn sau đây bèn một phen khai thị.

Trước giảng rõ năm pháp, kế đó nói rõ ba tự tánh, sau mới nói hai vô ngã. Tự tướng cộng tưởng là tất cả các pháp đều có tự tướng cộng tưởng. Tự tánh chân như là tự tướng, tùy duyên thành việc là cộng tưởng.

Các pháp 5 uẩn đều có tự thể là tự tướng, hòa hợp thành thân người là cộng tướng. Do ngoại đạo, Nhị thừa không thấu đạt các pháp duy tâm sở hiện nên vọng chấp trước cho rằng thật có tự tướng cộng tướng như thế, vì thế nói rơi vào tự cộng tướng. Do đó nên chấp các pháp tự sanh, tha sanh, cộng sanh, vô nhân sanh. Đây đều căn cứ nơi tự tánh vọng tưởng, chẳng phải là việc tự giác thánh trí. Thế Tôn tuy phá hai kiến chấp Hữu Vô, mà ý hiển bày tất cả pháp bất sanh. Người thấy rõ các pháp bất sanh mới gọi là bậc tự giác thánh trí.

💥 GIẢI

Đây trình bày nguyên nhân lối chấp thỏ trâu có sừng không sừng của ngoại đạo, đối với các pháp khởi lên hai kiến chấp Đoạn Thường, để phá danh tướng do vọng tưởng khởi trong 5 pháp.

Bởi các pháp duy tâm hiện vốn tự như như, không cho khởi chấp. Song ngoại đạo kia không rõ duy tâm, vọng sanh chấp trước, nhân thấy các pháp theo nhân mà chấm dứt bên tướng như “thỏ không sừng” khởi lên kiến chấp “Vô”.

Một hạng ngoại đạo khác nhân thấy Đại chủng, Câu-na, Trần… các vật có hình tướng, trọng lượng, phần vị sai biệt; do cái chấp “thỏ không sừng” của ngoại đạo trước, đối lại bên sanh kiến chấp “trâu có sừng”, khởi lên chấp “Hữu”. Song, các pháp vốn như, không thuộc hữu vô, danh tướng “hữu vô” đều do vọng tưởng phân biệt mà khởi.

Chúng, tức tứ đại chủng, Câu-na, Vi trần, Đà-la-phiếu đều là trần. Vô cớ mà khởi nên gọi là hoành pháp.

• Trên trình bày chấp, sau đây phá đó.

💥 GIẢI

✅ Đây là hỗ tương phá kiến chấp Không.

(Đường dịch: Thế nào là sừng thỏ lìa có không? Vì các nguyên nhân (của kiến chấp) đều hỗ tương đối đãi. Ý rằng các pháp vốn không, không nên lại khởi tưởng Không)

Như sừng thỏ vốn không mà lại khởi tưởng Không, đó gọi là tà kiến vọng tưởng. Và lại kiến chấp thỏ không sừng vì nhân trâu có sừng mà khởi lên, cho nên nói các nhân hỗ tương nhau đối đãi. Do không rõ sừng trâu cũng bất khả đắc, nên văn sau nói:

💥 GIẢI

✅ Đây là hỗ tương phá kiến chấp Có.

Đường dịch: Phân tích sừng trâu cho đến thành vi trần, tìm cầu thể tướng của nó rốt cuộc không thể được. Nghĩa là ngoại đạo kia chấp thỏ không sừng do vì thấy sừng trâu có thật, cho nên chấp sừng thỏ là không. Nên nếu phân tích cho khéo biết sừng trâu cũng hư không. Nếu phân tích sừng thỏ cho đến vi trần cực nhỏ, rốt cuộc trở về hư không, thế là tự tánh chắc chắn không thể được. Các pháp cũng vậy.

💥 GIẢI

Đây nói thánh trí thấy rõ các pháp vốn không, cho nên phải xa lìa hai kiến. Ý rằng chỉ cần đối với các pháp không khởi hai kiến chấp Có Không, mới có thể thân cận tùy thuận tự giác thánh trí. Có Không tức danh tướng, hai kiến tức vọng tưởng.

💥 GIẢI

Đây đưa ra chuyển chấp, sắp hiển bày tâm cảnh đều lìa.

Đại Huệ nghe nói chấp thỏ không sừng là nhân trâu có sừng, nếu phân tích sừng trâu đến chỗ bất khả đắc thì sừng trâu cũng không, vì thế không nên khởi vọng tưởng. Nhân đó bèn chuyển chấp. Ý rằng: Sở dĩ người không sanh vọng tưởng đâu chẳng nhân nơi quán sát sừng trâu chẳng có mà biết sừng thỏ vốn không, do chỗ không sanh vọng tưởng này mà nói là không chăng? Đường dịch: “Há không do vọng kiến khởi tưởng sừng ư?”, quả thật đối đãi rồi vọng chấp nói không sừng. ✅ Đây là quy biết sừng trâu có thật, nếu rốt cuộc chấp sừng thỏ là không, thì lại là kiến chấp “không”. Bỏ bên “có” kẹt bên “không” là bệnh chung của ngoại đạo.

Trước phá nhân “có” mà chấp “không”, ở đây phá nhân “không” mà chấp “không”. Người xưa nói: “Thà khởi chấp có như núi Tu-di, không nên chấp không như hạt cải”. Vì thế cần phải phá hết, muốn tâm cảnh đều lìa mới dẹp trừ hai kiến chấp Có - Không.

💥 GIẢI

Đây chỉ thẳng nghĩa vô sanh.

Nghĩa là tâm cảnh dứt tuyệt đối đãi, vốn tự vô sanh không cho khởi niệm nên nói Chẳng phải vì quán sát chẳng sanh vọng tưởng mà nói không. Vì sao? Nói vọng tưởng ấy là vì nhân cảnh giới mà sanh; do tâm cảnh đối đãi mới sanh phân biệt, chính là “Nếu pháp nhân đối đãi mà thành, pháp ấy cũng trở thành đối đãi”.

Trước nói: Nhân sừng trâu có mà chấp sừng thỏ không, đó là vọng tưởng, nên nói Nương sừng kia mà sanh vọng tưởng.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích câu Lìa khác chẳng khác ở trên, để hiển bày vọng tưởng vô tánh, để rõ tâm vốn không.

Nếu nói tâm cảnh quyết định là khác nhau, thì vọng tưởng (tâm) riêng có tự tánh, ắt không nhân sừng (cảnh) sanh. Nay đã nhân sừng sanh thì không khác. Nếu nói tâm cảnh quyết định là một, thì khi nêu tâm ắt là không có cảnh, cái gì bị phân biệt? Nếu cảnh thì không có tâm, ai là người phân biệt? Thế là chẳng phải một. Không một không khác, đủ thấy vọng tưởng không tánh.

💥 GIẢI

Trên nói tâm không tự tánh, đây nói cảnh không tự tánh để rõ cảnh vốn không.

✅ Ở Đoạn nàyy dùng chữ “cũng” để gián trạch sừng thỏ vốn không, không cố nhiên đã không tự tánh. Song sừng trâu tuy có, nếu phân tích ra vi trần, suy xét tìm cầu cũng không thể được, cũng không khác sừng thỏ. Đây thời là có cũng không tự tánh, nên nói Sừng cũng phi tánh. Và lại sừng kia có hay không, cả hai đều vô tánh thì cảnh vốn “không”. Tâm cảnh đều không, lại có pháp gì để xứng tánh, cớ gì chấp khác với có mà nói không ư? Vì thế Đường dịch: Khác với có sừng mà nói không sừng ấy, như thế phân biệt quyết định là phi lý, cả hai đều chẳng có, cái gì đối đãi với cái gì?

💥 GIẢI

Đây nói tuyệt đối đãi để hiển chân tâm.

(Đường dịch: Đối đãi với có cho nên nói thỏ không sừng, không nên phân biệt. Nghĩa là có không đều lìa thời không thể phân biệt.) Cho nên nói Nếu không, nên không sừng, không cùng thời không đối đãi. Đối đãi đã không mà nói nhân quán sát sừng trâu có mà nói sừng thỏ không, đều là tà kiến, không nên khởi phân biệt này vậy.

💥 GIẢI

Ngoại đạo không rõ các pháp vốn tự vô sanh, mà vọng chấp có không làm sanh nhân, chẳng phải là chánh nhân. Nhân địa không chánh nên kết quả tà vạy. Vì thế nói Chẳng phải chánh nhân mà nói có không, cả hai đều chẳng thành.

Trên dẹp hai chấp Có Không, ý ở chỗ đối vọng như, ý ở chỗ đổi danh tướng tức là như như. Đoạn trước phá “vô kiến”, sau phá “hữu kiến”.

💥 GIẢI

Đây trình bày lối chấp.

Đường dịch: “Lại có ngoại đạo, thấy hình trạng của sắc, ngăn mé của hư không, mà sanh chấp trước, nói sắc khác hư không, khởi lên phân biệt”.

💥 GIẢI

Đây nói rõ sắc không là một.

(Ngụy dịch: “Do căn cứ vào sắc mà phân biệt có hư không, căn cứ vào hư không mà phân biệt có sắc”. Đường dịch: “Phân biệt về giới hạn phần vị của sắc - không, nên biết như thế”. )

Kinh nói: Thí dụ như hư không bao trùm khắp tất cả chỗ sắc và phi sắc. Hư không ấy tùy nhập vào trong sắc chúng. Không này tức sắc, chẳng có hư không ngoài sắc, do sắc tức là không, vì kiến lập tánh năng tri sở tri. Tánh của sắc này tự không, chẳng phải sắc diệt mới có không.

💥 GIẢI

Đây nói rõ tánh sắc tức không, để phá ngoại đạo chấp tứ đại chúng cho là sanh nhân.

✅ Đây là chấp trước hình sắc hoành pháp, nhân không có sừng thỏ mà sanh “hữu kiến” sừng trâu, nói gồm nêu đoạt.¹ Do ngoại đạo kia chấp tứ đại chúng mỗi đại có tự tướng hay sanh các pháp, cùng hư không vô can. Cho nên nói Khi tứ đại chúng sanh, tự tướng mỗi đại riêng khác. Nêu rằng: Cũng chẳng trụ hư không lại đoạt rằng Chẳng phải kia không có hư không. Do họ không biết tánh sắc tức không, nên vọng chấp sắc chất là sanh nhân. Nay tánh sắc đã không, lìa sắc vốn Không. Tứ đại tạo sắc vốn Không mà chấp làm sanh nhân, đó là vô nhân vậy. Lấy vô nhân làm sanh nhân, há chẳng phải là vọng chấp sao? Ngoại đạo ở Tây-vức có nhiều phái, song chỗ chấp không ra khỏi hai kiến chấp đoạn thường, hữu vô. Bởi do không đạt tự tâm hiện lượng, nên không rõ chánh nhân, tuy chấp “Có” trọn quy về “Vô nhân”. Thế Tôn dùng nhiều cách để phá, một bề hiển bày chánh nhân để phá vô nhân của họ vậy.

💥 GIẢI

Đây gồm hết cả 2 không trong có và không ở trên, để nêu ra lối quán các pháp mà phát sinh chánh trí, hợp với như như.

Vả lại họ chấp Không, là nhân sừng trâu có mà chấp sừng thỏ không. Nay nếu đem sừng trâu chia chẻ làm vi trần cũng trọn không thể được. Song sừng trâu làm nhân đã không, thì lấy gì mà so sánh quán sát để nói sừng thỏ không? Các pháp vốn không, nhân vọng thấy có. Chỉ một niệm không sanh, đoạn dứt hai kiến, chân trí riêng chiếu, tâm cảnh như như. Khởi quán như vậy, mới gọi là chánh quán, nếu quán khác gọi là tà quán. Cho nên nói: Quán các vật khác, pháp của nó cũng thế. Đoạn sau kết luận khuyên rằng: “Nên lìa vọng tưởng dị kiến, tư duy tự tâm hiện vọng tưởng”.

💥 GIẢI

Đây nói vọng cảnh lục trần và vọng tâm phân biệt xưa nay chẳng có, chỉ vì chẳng hiểu cảnh duy tâm, vọng sanh phân biệt, cho nên nói sắc thấy nuôi lớn tâm.

💥 GIẢI

Thân thọ dụng: Nghĩa là thân thể, tài sản, chỗ ở, tất cả cảnh là ảnh tượng do tạng thức hiện ra, nên nói: Tạng thức hiện chúng sanh. Vì không rõ nên vọng sanh chấp trước.

💥 GIẢI

Đây nói ý của Như Lai thuyết pháp quyền thật đều hiển bày.

Bởi, các pháp môn như tâm, ý và ý thức, 5 pháp, 3 tự tánh, 2 vô ngã… là vì người chẳng hiểu rõ duy tâm bất đắc dĩ mà kiến lập để phá vọng chấp của họ thôi. Kỳ thật năm pháp ba tự tánh đều không, tám thức hai vô ngã đều đẹp. Chỉ nêu bày nhất tâm lại không có pháp khác. ✅ Đây là nghi thức thuyết pháp của Như Lai, nên nói Bậc giảng rộng đã nói.

💥 GIẢI

Tất cả pháp hữu vi thế gian không ra ngoài việc ngắn dài cũng tiêu biểu, có không cũng sanh nhau xen lần lượt đối đãi phân biệt mà có. Đến như phân tích vi trần thành tánh không, ở nơi cảnh sắc chất liệu đạt duy tâm, không khởi phân biệt. Pháp môn vi diệu như thế thì người ác kiến không ưa nghe, lại chẳng phải cảnh giới của Nhị thừa ngoại đạo. Đó là cảnh giới tự giác của Như Lai đã nói.

• Phần trên đứng về có không, hữu vô, một khác, để phá danh tướng vọng tưởng trong năm pháp.
• Phần sau đây hiển bày chánh trí như như. Trước hiển bày chánh trí.

K₂. Hiển chánh trí như như

L₁. Hiển chánh trí

💥 GIẢI

Đây đứng về việc trừ sạch tâm tập khí hiện lưu của chúng sanh, để rõ nghĩa chánh trí trong năm pháp.

Bởi tâm tập khí hiện lưu của tất cả chúng sanh sự dụng hàng ngày, vốn là trí huệ của pháp thân Như Lai. Do bất giác theo dòng vô minh, tùy sự chuyển biến của tâm, ý, thức, vì thế tự giác thánh trí ẩn mà không hiện. Như Lai thuyết pháp, nhân cái trí huệ sẵn có ấy mà khai mở dẫn đạo chỉ khiến tự ngộ “bản hữu”. Cho nên nói “tịnh trừ” mà chẳng có pháp thật để tăng thêm cho chúng sanh.

Kinh Đại Niết Bàn nói: “Lạ thay! Lạ thay! Tất cả chúng sanh có đầy đủ trí huệ đức tướng của Như Lai, chỉ do vọng tưởng điên đảo chấp trước mà không chứng đắc. Nếu lìa vọng tưởng điên đảo chấp trước, thời Nhất thiết trí, vô sư trí liền hiện tiền”.

✅ Đây là tịnh trừ hiện lưu để rõ chánh trí vậy.

(Chú giải của bản Đường: Tịnh là tự giác thánh trí, sở tịnh là tự tâm hiện lưu. Ý cho rằng thánh trí thuộc về Phật, hiện lưu thuộc riêng về chúng sanh. E rằng không phải ý chỉ bốn kinh.)

💥 GIẢI

Trên nói 4 thứ tiệm, dưới nói 4 thứ đốn.

💥 GIẢI

Đây ước về pháp giáo hóa có đốn tiệm, để tỏ rõ ý nghĩa lý căn đốn ngộ, sự căn tiệm trừ.

Theo cựu chú cho là đốn tiệm đều chỉ cho Phật, song xét kỹ trong thí dụ thì tiệm là nghĩa thành thục, đốn là nghĩa hiển hiện chiếu dụng, như vậy đốn để nói về Phật, tiệm nói riêng chúng sanh. Bởi Như Lai viên mãn tự giác thánh trí, an trụ nơi Hải Ấn tam-muội, chiếu rõ pháp giới hiển hiện bình đẳng. Giống như gương sáng hiện tướng, không sót một vật nhỏ. Xem căn cơ thuyết pháp, như mặt trời mặt trăng lên cao, mây mưa thấm nhuần khắp. Chỉ vì núi có cao thấp cho nên chỗ được roi sáng có trước sau; căn cơ có đại tiểu nên thành thục có mau chậm. Đó là pháp vốn không khác, khác là tự căn cơ vậy.

Nên Như Lai thuyết pháp như sư tử đùa với con, tuỳ ngộ, vươn mình, đều dốc hết toàn lực. ✅ Đây là lý do pháp giáo hóa của Phật có nghĩa bí mật bất định vậy.

Ở đây đứng về Phật để nói đốn tiệm, do y cứ ba thân thuyết pháp. Đốn tiệm có bốn nghĩa: đốn đốn, đốn tiệm, tiệm tiệm, tiệm đốn. Bởi do chúng sanh mới mối tự tâm vốn là tự giác thánh trí, chỉ vì vô minh huân tập biến thành hiện nghiệp lưu thức. Nay chuyển thức thành trí, nhân vô minh có dầy mỏng, cho nên pháp có đốn tiệm chẳng đồng. Nếu có chúng sanh một niệm đốn ngộ “bản hữu pháp thân trí huệ”, soi rõ tự tâm, vốn không có tướng thế giới thân tâm, xa lìa phan duyên, tất cả tướng căn lượng diệt, một niệm đốn chứng tự giác thánh trí. Gọi là Pháp thân Phật nói đốn pháp, chóng trừ sạch tự tâm hiện lưu của chúng sanh. ✅ Đây là đốn đốn.

Nếu có chúng sanh, nhân sức huân tập từ sự giáo dưỡng của thầy, tuy có thể liễu ngộ tự tâm, do sức tập khí vô minh, không thể chóng lìa cảnh giới vọng tưởng của tâm, ý, ý thức. Chỉ quán sát tất cả pháp duyên sanh vô tánh, tất cả thân tâm thế giới như huyễn chẳng thật, chỉ là tự tâm hiện; dần dần đoạn vô minh chứng tự giác thánh trí. Trước hiểu, kế đến tu hành, sau mới chứng ngộ. ✅ Đây là Báo thân Phật nói pháp đốn tiệm, trừ sạch hiện lưu của chúng sanh. ✅ Đây là đốn tiệm, tiệm đốn vậy.

Nếu các chúng sanh tuy gặp ngoại duyên không thể đốn ngộ tự tâm, chỉ nương quyển giáo của Như Lai, các kinh Đại thừa dạy Bố thí, Trì giới, Nhẫn nhục, Tinh tấn, Thiền định, Trí huệ quán sát thứ lớp, dẫn dần xa lìa tâm cảnh, được chánh tri kiến. ✅ Đây là Hóa thân Phật nói pháp tiệm tiệm, trừ sạch dần dần hiện lưu của chúng sanh. ✅ Đây là tiệm tiệm.

Do đây thấy, nơi Phật tuy tiệm mà cũng đốn vì hiển hiện bình đẳng, nên nói “đốn” là đúng riêng về Phật. Nơi căn cơ thì cũng đốn cũng tiệm, vì nhân nhiều đời tích chứa thiện căn thành thục, nay bận đâu một niệm đến “ngộ”, do đốn nhưng cũng là nhân nơi tiệm. Vì thế sau đây tùy theo đó đưa ra nghi thức nói pháp của ba thân Phật, giải thích thành nghĩa đốn tiệm. Song Hóa Phật tuy nói pháp tiệm, do ba thân một thể nên tuy tiệm cũng là đốn. Kinh nói: “Bèn dùng phương tiện khác, để giúp hiển bày nghĩa đệ nhất”.

Trên hiển chánh trí.

Dưới hiển như như.

L₂ - Hiển như như

💥 GIẢI

Đây nói Báo thân Phật nói pháp duyên sanh vô tánh, thành nghĩa đốn tiệm, tiệm đốn ở trên, để hiển như như.

Từ Pháp thân có Báo thân, nên nói Y Pháp thân Phật. Chân như không giữ tự tánh tùy duyên thành tất cả pháp, nên nói vào tự tướng cộng tướng. Vì mình làm nhân sanh tam tế nên nói tự tâm hiện tập khí làm nhân. Cảnh giới làm duyên tăng trưởng lực thọ nên nói nhân tự tánh chấp trước vọng tưởng tiếp nối. Nghĩa là nhất tâm chân như, tùy duyên thành tất cả pháp. Do tất cả pháp duyên sanh vô tánh nên các thứ không thật sanh, như huyễn. Vọng tưởng vốn không, theo duyên mà sanh, sanh cũng không thành nên không thể được. Vì vậy Hoa Nghiêm dùng pháp giới duyên khởi làm tông. Sau đây đứng nơi Báo thân Phật nói pháp duyên sanh. Sau đây dùng dụ để hiển bày.

💥 GIẢI

Đây dùng thí dụ để giải thích thành nghĩa duyên sanh vô tánh.

Hỏi về tự tánh vọng tưởng nên kết đáp do chấp trước tánh duyên khởi.

Tự tánh vọng tưởng do nương tự tánh duyên khởi mà dấy lên, nên nói: Chấp trước tự tánh duyên khởi sanh ra tướng tự tánh vọng tưởng. Nhà huyễn thuật dụ cho tâm, cỏ cây ngói đá dụ cho vô minh làm duyên; bao nhiêu hình tượng dụ cho tất cả pháp; người trông thấy bèn phân biệt các thứ, dụ cho chúng sanh không rõ duy tâm, đấy lên các thứ vọng chấp, thấy đều như huyễn không thật. Thế thì không phải chỉ riêng vọng cảnh vốn không, mà vọng tâm cũng vốn chẳng có. ✅ Đây là duyên sanh nên như huyễn.

💥 GIẢI

Đây dùng pháp hợp dụ.

(Đường dịch: “Đây cũng như thế, do sức tập khí chấp trước cảnh giới nên ở trong tánh duyên khởi có tánh vọng chấp, các thứ tưởng hiện gọi là tánh vọng chấp sanh. Đại Huệ!

Đó gọi là pháp tướng do Phật sở lưu từ pháp tánh nói ra”.)

💥 GIẢI

Đây nói về Pháp thân Phật thuyết pháp thành lập nghĩa đơn đốn ở trên.

Phàm lìa tâm ý ý thức để hiện cảnh giới tự giác thánh trí, đều là pháp tướng do Pháp thân Phật nói.

Kinh này thuận đốn, nghĩa ấy thể hiện nơi đây. Cho nên phần đầu chương Năm Pháp ở trước, Đại Huệ đã thỉnh “Cúi xin vì nói pháp do Pháp thân Như Lai thuyết giảng”.

💥 GIẢI

Đây nói về Hóa Phật nói pháp tướng, thành nghĩa tiệm tiệm ở trên. Ngoại đạo vọng thấy cõi trời Vô sắc là cứu cánh nên nói kiến chấp vô sắc.

💥 GIẢI

Đoạn trước trình bày ba thân Phật nói pháp tướng, sau lại đưa ra Pháp thân Phật để kết khuyến. Ý rằng cớ tâm phan duyên nên vọng thấy cảnh giới, phân biệt chấp trước tức là vọng tưởng, lìa phan duyên này tức là tự giác thánh trí vậy.

Và lại trong ba tướng ở trước nói tướng Tự giác thánh trí cứu cánh, đây nói tướng cứu cánh sai biệt. Ý hiển bày ba thân Phật một thể, mà pháp nói ra chính là quyền tức thật, tiệm tức đốn, sai biệt tức cứu cánh, thẳng muốn người tu chuyển nương nơi đốn đốn mà tu.

Trên hiển chánh trí như như xong.

Sau đây phá hai thứ tà nhân, đứng về tà nhân nhị thừa để nêu chánh nhân.

K₃ - Phá hai thứ tà nhân, có 2

L₁ - Đứng về tà nhân nhị thừa để nêu chánh nhân

💥 GIẢI

Đây do đoạn trước, Pháp thân Phật thuyết pháp là Tự giác thánh trí, chẳng phải cảnh giới của phàm phu nhị thừa ngoại đạo, nên theo đó nói về tướng của Thanh văn và ngoại đạo, để nêu ra ý sở dĩ chẳng phải thánh trí.

Hàng nhị thừa theo lời Phật dạy mà tu, do không rõ quyền tức thật nên chỉ nhận được Thánh trí sai biệt, không nhận được tướng sai biệt tức cứu cánh của thánh trí, thành ra kẹt lâu trong hóa thành, chưa đến bảo sở. Ngoại đạo vọng lập thân ngã tự trái với chân thường, nên chấp sâu tà kiến. Muốn người tu lìa cái quyền tà này mới được tướng Tự giác thánh trí cứu cánh kiến lập sai biệt.

Thế nào là Thanh văn được Tướng tự giác thánh trí sai biệt? Nghĩa là cảnh giới vô thường, khổ, không, vô ngã, chân đế lìa dục vắng lặng. Dứt ấm giới nhập tự cộng tướng. Biết như thật ngoại tướng bất hoại, tâm được định lặng. Tâm dừng lặng rồi, thiền định giải thoát tam-muội đạo quả chánh thọ giải thoát. Không lìa tập khí bất tư nghì biến dịch tử. Thanh văn được tự giác thánh lạc trụ, đây gọi là Thanh văn được Tướng tự giác thánh sai biệt.

Đây lựa ra tà nhân của nhị thừa.

Thanh văn có hai bậc, một là hàng lợi căn tu theo tứ đế, quán Không mà ngộ nhập; hai là hàng độn căn, tu theo quyền giáo quán Bát bội xả, phân tích sắc mà giữ thiền không. Đây nói về hàng lợi căn Thanh văn.

Đường dịch: “Thế nào là tướng tự chứng thánh trí thù thắng, nghĩa là thấy rõ các đế lý cảnh giới khổ, không, vô thường, vô ngã. Lìa dục vắng lặng, đối với tự tướng cộng tướng của uẩn xứ giới rõ biết như thật, tướng chẳng hoại bên ngoài. Cho nên tâm trụ một cảnh, trụ ở một cảnh rồi, lại do thiền định giải thoát tam-muội đạo quả mà được xuất ly, trụ nơi cảnh giới tự chứng thánh trí lạc, chưa lìa tập khí bất tư nghì biến dịch tử. Đây gọi là tướng Thanh văn trụ cảnh giới tự chứng thánh trí.” Bởi Thanh văn thấy rõ cảnh giới vô thường vô ngã là đồng quán tánh Không mà được đạo¹; chỉ vì tham cái vui tam-muội không khởi tâm độ sanh, vì thế nói trụ nơi cảnh giới vui tự chứng thánh trí.

Do chưa lìa chủng tử tập khí vô minh cho nên không qua khỏi biến dịch sanh tử. Sanh tử có hai thứ. Thức Luận nói: Một là Phần đoạn sanh tử, nghĩa là các nghiệp hữu lậu thiện và bất thiện do thế lực trợ duyên của phiền não chướng, chiêu cảm quả dị thục thọ trong ba cõi, mạng sống dài ngắn, tùy sức nhân duyên có giới hạn nhất định, cho nên gọi là Phần đoạn. Hai là Bất tư nghì biến dịch sanh tử. Do sức trợ duyên của sở tri chướng, chiêu cảm quả dị thục thù thắng vi tế. Do sức bi nguyện mà biến chuyển thân mạng, không giới hạn nhất định cho nên nói là biến dị. Chính nhờ trợ giúp chiêu cảm của định và nguyện vô lậu, diệu dụng khó lường gọi là bất tư nghì.

💥 GIẢI

✅ Đây là đề phòng ganh hỏi, để hiển bày chỗ quán của Thanh văn Bồ tát tuy đồng, mà chỗ chứng thì khác, để rõ tâm có đại tiểu thành sai khác.

Hỏi: Bồ tát cũng được cảnh giới tự giác thánh trí này, vì sao không giống với Thanh văn?

Bản Đường dịch: Bồ tát tuy cũng được cảnh giới thánh trí này, vì thương xót chúng sanh và sức gìn giữ bổn nguyện, nên không chứng tịch diệt môn và tam-muội lạc. Do quán không mà không thủ chứng. ✅ Đây là lý do Bồ tát khác Thanh văn. Cho nên khuyên: Đại Bồ tát, đối với cái vui trong tự chứng thánh trí đó, không nên tu học.

💥 GIẢI

Đây nói về hàng Thanh văn độn căn.

Nghĩa là các Thanh văn này không biết quán không, chỉ nương vào quyền thừa của bậc thánh chỉ dạy tu quán môn Bất bội xả. Quán các pháp tứ đại… thật có tự tướng cộng tướng. Tuy không giống với ngoại đạo chấp trước có tác giả sanh, song cũng chấp các pháp ấy thật có tự tánh, cũng là không lìa vọng tưởng.

Cho nên Đường dịch: “Thế nào là tướng phân biệt chấp trước tự tánh? Nghĩa là biết các pháp cứng, ướt, nóng, động, xanh, vàng, đỏ, trắng, chẳng có tác giả sanh, song nương theo giáo lý thấy có tự tướng cộng tướng, phân biệt chấp trước”. Ngụy dịch: “Phân biệt có vật, chấp vào tướng hư vọng, nghĩa là đối với pháp ấy chấp trước hư vọng cho là thật có”.

Bồ tát Ma-ha-tát, đối với những việc này nên biết nên xả, tùy nhập vào tướng pháp vô ngã, diệt kiến chấp nhân vô ngã, lần lượt dựng lập các địa tiếp nối.

Đây kết luận khuyên lìa lỗi.

Thanh văn đã được nhân vô ngã, chưa được pháp vô ngã. Vì nhân vô ngã tức là pháp chấp, cho nên diệt tướng kiến chấp nhân vô ngã, tức là vào tướng pháp vô ngã.

Đây gọi là các bậc chứng tánh Thanh văn, tướng vọng tưởng tự tánh chấp trước.

✅ Đây là kết danh. Nghĩa là lìa kiến chấp của hai hạng Thanh văn ấy tức gọi là chánh trí, cho nên khuyên phải bỏ.

Trên, ngay tà nhân nhị thừa để chỉ chánh nhân xong.

Kế, dùng chánh nhân thánh trí để phá tà nhân ngoại đạo.

L₂ - Đem chánh trí chánh nhân để phá ngoại đạo tà nhân

💥 GIẢI

Trước nói về lìa kiến chấp nhị thừa, đây nói về lìa kiến chấp ngoại đạo.

Do ngoại đạo chấp thần ngã làm sanh nhân chẳng phải chánh nhân, cho vô thường là thường chẳng phải chánh thường, thấy đều là tà kiến. Lìa đó tức gọi là chánh trí, cho nên phát khởi câu hỏi này. Ý rằng Phật nói tự giác thánh trí và đệ nhất nghĩa là chơn thường bất tư nghị, mà ngoại đạo cũng nói Thường bất tư nghị. Thế Tôn nói đâu không giống với ngoại đạo nói ư?

Sau đây Phật đáp lại, đưa ra nhân tướng bất đồng không thể so sánh với thuyết của ngoại đạo.

💥 GIẢI

✅ Đây giải thích đưa ra lý do chẳng đồng.

Nghĩa là Thường bất tư nghị của họ, là vọng lập thần ngã, không nhân nơi tướng tự giác thánh trí đệ nhất nghĩa mà thành. Cho nên nói Không nhân nơi tự tướng mà thành.

💥 GIẢI

Đây chính là hiển bày họ không phải chơn thường.

Thường bất tư nghị phải nhờ chánh nhân, nếu không phải chánh nhân, làm sao có thể hiện hiện nghĩa Thường bất tư nghị ư?

💥 GIẢI

✅ Đây là tùng đoạn để phòng bị chuyển chấp.

Sợ họ nghe Phật nói chơn thường nhân tự tướng thành, bèn chuyển chấp rằng: “Ta nói Thường bất tư nghị cũng nhân tự tướng thành, sao lại không giống với Phật nói”.

Cho nên nêu rằng: Bất tư nghị của ngoại đạo kia nếu quả nhiên nhân tự tướng thành, thì kia lẽ ra cũng là chơn thường. Bởi do họ chấp tác giả làm nhân, nhưng tác giả chẳng phải chơn nhân. Nhân đã chẳng chơn làm sao được quả thường, nên Thường bất tư nghị chẳng thành.

Sau đây hiển chánh nhân.

💥 GIẢI

Đây nói Phật dạy về nhân và tướng đều chơn, để hiển chơn thường bất tư nghị.

Phật dạy: Ta nói Thường bất tư nghị là căn cứ vào đệ nhất nghĩa để làm nhân tướng mà thành lập, lìa nhị kiến hữu vô, do đạt được tướng tự giác thánh trí nên có thật tướng; được đệ nhất nghĩa trí làm nhân, nên là chơn nhân. Tất cả hí luận có không đều lìa, dương thế vắng lặng. Thí như ba pháp Vô vi¹, hằng lìa các lỗi, cho nên là chơn thường. ✅ Đây là lý do không giống với luận tà kiến Thường bất tư nghị của ngoại đạo.

💥 GIẢI

Đây kết luận chỉ chơn thường, khuyên nên tu học.

💥 GIẢI

Đây nói rõ lý do ngoại đạo không đồng với Thường bất tư nghị của Phật nói.

Sở dĩ không đồng là do họ thành lập ngoại pháp hữu vi riêng có tác giả làm sanh nhân, cho nên là dị nhân. Phật dùng tự giác thánh trí làm nhân cho nên là chơn nhân. ✅ Đây là lý do không đồng.

Đường dịch: “Thường bất tư nghị của ngoại đạo dùng tướng khác của vô thường làm nhân mà cho là thường, chẳng phải sức của tự tướng làm nhân mà thường”. Nghĩa là họ dùng dị nhân nên chẳng phải chơn thường. Ta dùng tự giác thánh trí làm sức nhân tướng, chẳng phải dùng tự tướng tác giả làm sức nhân tướng cho nên là chơn thường.

💥 GIẢI

Đây đứng trên chỗ thành lập của ngoại đạo để hiển chơn năng phá.

Ngoại đạo nhân khi thấy các pháp có rồi không, vọng chấp riêng có Tác giả là thường còn, mà Như Lai cũng thấy các pháp có rồi không, nói là vô thường.

(Đường dịch: “Ngoại đạo nói Thường bất tư nghị, do đã thấy các pháp được tạo tác có rồi không, thấy vô thường rồi so sánh cho kia là Thường. Ta cũng thấy pháp được tạo tác có rồi không, thấy vô thường rồi không nhân nơi đó mà nói Thường”.)

Nếu kết hợp với 3 chi tỷ lượng, thì Thường bất tư nghị là “hữu pháp”; Tông: “Quyết định Thường”; Nhân: “Vì là tánh sở tác”; Dụ: Như bình… Bình, các pháp sở tác… là pháp vô thường. Nhân, dụ không chuyển tải được nên không thành tông “Thường”. Vô thường là hữu pháp; Tông: “Quyết định chẳng phải Thường”; Nhân: “Vì là tánh sở tác”. Dụ: như bình… Các pháp được tạo thành như bình… là pháp vô thường. Ngay chỗ lập tông của họ đổi thành chỗ bị phá. Bởi họ dùng vọng chấp so sánh để biết, ta dùng hiện lượng tự giác thánh trí, nên chỗ ta nói không phải chỗ luận của họ.

💥 GIẢI

Đây nói về chỗ ngoại đạo chấp tác giả là đem vô nhân làm nhân, rốt cuộc thành đoạn diệt đồng với sừng thỏ. Cho nên chỗ thành lập của họ dùng vô thường làm Thường, chỉ có ngôn thuyết, không có thật nghĩa.

(Đường dịch: “Ngoại đạo dùng nhân tướng như thế lập thành Thường bất tư nghị. Nhân tướng này không có, giống như sừng thỏ, cho nên Thường bất tư nghị chỉ là phân biệt, chỉ có ngôn thuyết”. Cớ sao nhân của họ đồng với sừng thỏ? Vì không có tự nhân tướng, chẳng phải dùng đệ nhất nghĩa tự giác thánh trí làm nhân tướng, cho nên nói tự nhân tướng chẳng có phần.)

💥 GIẢI

Đây nói Như Lai dùng tự giác thánh trí làm nhân, kết thành không đồng với luận thuyết của ngoại đạo.

Bởi vì ngoại đạo đối với tất cả pháp, khởi lên hai kiến chấp có-không, nên đối với vô thường vọng chấp là thường. Do họ không biết tự nhân tướng, nên cách xa tướng cảnh giới tự giác thánh trí. Như Lai thuyết pháp lìa những lỗi này, vì thế không thể nói là đồng với luận thuyết của họ.

Trên nói rõ nhị thừa thiên chấp, ngoại đạo tà kiến đều chẳng phải chánh trí. Ý hiển bày lìa bỏ lỗi này tức chứng tự giác thánh trí.

Hai chương sau dùng về bất diệt bất sanh để rõ chánh trí tức như như.

Trên phá hai thứ tà nhân xong.

Dưới nêu quả để nghiệm nhân.

K₄ - Cử quả nghiệm nhân, có 2

L₁ - Phá kiến chấp về diệt của nhị thừa

💥 GIẢI

Đây nói các pháp vốn tự vắng lặng, không cho phép lại có cái “diệt” khác, để chỉ nhân của chân thường bất tư nghì, để rõ ngay vọng tưởng chứng chánh trí, ngay chánh trí hiện như như, để phá kiến chấp về “diệt” của nhị thừa.

Bởi cảnh giới sanh tử xưa nay chẳng có, chỉ do tâm hiện tạng thức chuyển biến, căn cứ nơi vọng tưởng phân biệt mà có. Nếu rõ vọng tưởng vô tánh tức chuyển thức thành trí. Nếu đem chánh trí chiếu khắp, thời vạn pháp đều như dương thế vắng lặng, há lại có cái diệt nào khác. Nhị thừa ngu mê không thể rõ điều này, vọng chấp “không thọ thân sau” cho là diệt độ, há chẳng rất lầm. Nghĩa là chỉ hết sanh tử gọi là giải thoát, kỳ thật chưa được tất cả giải thoát, cho nên thường ở sanh tử luân chuyển không dứt. Do không đạt duy tâm hiện lượng, vọng khởi các thứ phân biệt.

• Trên nói bất diệt, dưới nói bất sanh.

L₂ - Phá kiến chấp về sanh của ngoại đạo

💥 GIẢI

Đây nói các pháp vốn tự chẳng sanh để chỉ nhân của chân thường bất tư nghì, để hiển như như chánh trí, để phá kiến chấp sanh của ngoại đạo.

Bởi do các pháp vô sanh, đây là chỗ truyền tâm ấn của ba đời chư Phật, chỉ chứng mới tương ưng, do duy tâm hiện duyên sanh vô tánh, lìa hai kiến chấp có - không, như sừng thỏ ngựa, chẳng phải trước sanh mà sau mới không, vì sanh vốn không vậy. Do phàm ngu không thông đạt nên vọng chấp là có. Song lý thứ vô sanh này là chỗ sở hành của tự chứng thánh trí, chẳng phải cảnh giới phân biệt nhị kiến của phàm ngu.

Tự tánh của thân tại thiết lập tướng tự tánh. Đại Huệ!

khi tướng tạng thức nhiếp sở nhiếp chuyển, người ngu rơi vào hai kiến chấp sanh trụ diệt, hy vọng tất cả tánh sanh rồi phát sanh vọng tưởng có và không, chẳng phải là thánh hiền. Đại Huệ!

đối với pháp này nên tu học.

Đây kết luận hai chương trên, để nói rõ tướng sanh diệt đều vọng kiến.

(Đường dịch: “Thân và những vật chất thế gian giúp thân sống… tất cả đều là ảnh tượng của tạng thức, hai thứ tướng năng thủ và sở thủ hiện hữu. Hạng ngu phu kia rơi vào trong hai vọng kiến sanh trụ diệt, cho nên ở trong đó vọng khởi phân biệt về có không”.)

Đây thời là căn thân khí giới vốn tự vô sanh, chỉ là sự ảnh hiện của thức thứ tám, thức thứ bảy vọng khởi chấp thủ phân biệt, cho là thật ngã thật pháp. ✅ Đây là người ngu ở trong vô sanh vọng thấy có sanh, chẳng phải thánh hiền vậy. Ý muốn tức ngay nơi sanh diệt mà chứng chân thường, nên nói đối với pháp này nên tu học. Nếu thấu đạt sanh diệt tức thường thì vọng tưởng liền thành chánh trí, danh tướng vốn tự như như, tức Nhị thừa ngoại đạo kia có thể khởi lên chủng tánh Như Lai. Cho nên văn sau nói rõ năm chủng tánh vô gián.

K₅ - Xét quả biệt nhân

💥 GIẢI

Đây nói 5 tánh bất đồng, để thuyết minh chúng sanh vốn đủ pháp tánh, chúng sanh đồng một, chỉ do duyên bên ngoài mà thành khác, để thành lập tướng tự giác thánh trí cứu cánh sai biệt.

Bởi tâm, Phật, chúng sanh cả ba không sai biệt. Ban sơ không một mảy may chia cách, vốn không có sự khác biệt giữa 3 thừa 5 tánh, bởi do duyên bên ngoài huân tập không đồng, nên có 5 tánh chẳng đồng. Đây thời là căn cơ vốn không khác, khác tại ở thầy, cho nên ở trước khích lệ hành giả tu như thật, cần phải thân cận bậc tri thức tối thượng. Vì thế, văn sau đây nói: “Nên chuyển ác kiến kia, thì Nhị thừa ngoại đạo sẽ được pháp thân của Như Lai, xiển-đề cũng có nhân duyên được độ”. Dẫn quyển vào thật, nghĩa thấy nơi đây.

Nói chủng tánh đó, tướng giống là chủng, thể đồng là tánh. Lại chủng là nghĩa “nhân”, nghĩa “loại”, nghĩa là chúng sanh xưa nay là một Phật tánh. Bởi xưa do nghe giáo pháp huân tập thành chủng, mỗi có tự loại chủng tử, nên nói chủng tánh.

Nghĩa chủng tánh này, Thức Luận thuyết minh có hai loại: Một là “bản hữu” nghĩa là “cựu huân”. Hai là “thủy khởi” nghĩa là “tân huân”. Bản hữu là từ vô thỉ đến nay pháp có sẵn như vậy trong dị thục thức, nhiều kiếp huân tập chủng tử nhiễm tịnh, đây tức gọi là “bản tánh trụ chủng”. Như đức Thích-ca nói kinh Pháp Hoa ở thời của đức Đại Thông Trí Thắng, những người nghe pháp thuở đó cho đến bây giờ trở lại đều nhờ Phật hóa độ, mới được thành thục. ✅ Đây là tinh pháp huân tập mà làm “bản tánh trụ chủng”. Như A-nan cùng Ma-đăng-già, nhiều kiếp ân ái, cho đến đời này còn là nhân duyên chướng đạo. ✅ Đây là nhiễm pháp huân tập mà thành “bản tánh trụ chủng”. Vì do nhiều kiếp không dứt nên gọi tên “Bản tánh trụ chủng”. Hai là “thủy khởi”, nghĩa là vô thỉ đến nay nhiều phen hiện hành huân tập thành chủng, cho đến đời nay, đối với pháp nhiễm tịnh thấy nghe huân tập, lại làm thành chủng tử nhiễm tịnh đời sau. Đây thời tên là “Tập sở thành chủng”.

Do hai chủng tử này làm nhân, nếu một phen gặp duyên ngoài nhờ lời thầy dạy huân pháp, cho nên thành thục. Sự sai biệt của 5 tánh này, lý do từ đó, cho nên theo thầy chọn bạn, không thể không cẩn thận. Do đó mà thấy rằng năm chủng tánh này, trong đó chủng tánh của tam thừa, là do trước nghe 3 thân Phật nói pháp mà thành thục. Do chấp vào Hóa Phật nói quyền pháp thì thành chủng tánh Thanh văn. Do chấp vào Báo Phật nói pháp duyên sanh thì thành chủng tánh Duyên giác. Do ngộ Pháp thân Phật nói pháp lìa phân duyên thì thành chủng tánh Như Lai. Nếu nghe 3 pháp này mà nửa tin nửa ngờ thì thành chủng tánh bất định. Nếu nghe pháp của 3 thân Phật nói mà chẳng khởi lòng tin, ngược lại sanh ra nhị kiến hủy báng thì thành hạng không chủng tánh. Nên đoạn kinh sau đây nói: “Bồ tát cả thiện căn, nghĩa là hủy báng Bồ tát tạng”.

Song 3 thân Phật 1 thể, pháp đều là pháp chân thật, đều vì chỉ rõ con đường về tự giác thánh trí, mà người nghe chẳng đạt tới, theo chỗ tiếp thu của mình, chấp giữ thành chủng tánh riêng. Đây lại là “pháp vốn chẳng khác, khác tự nơi căn cơ” nên nói chủng tánh. ✅ Đây là tướng sai biệt của tự giác thánh trí cứu cánh vậy.

💥 GIẢI

Đây nói chủng tánh Thanh văn thừa vô gián. Câu Nếu khi nghe nói… đủ nêu lý do thấy dạy huân phát, gọi là “tập tánh thành chủng”. Đoạn trừ thời cựu chú: là khi trừ khổ đoạn tập chứng diệt tu đạo. Câu thích tu tưởng trị: tưởng tức là tưởng thiền không, trị tức là trị ngã không, là chỗ ưa tu của Thanh văn. Đến như duyên khởi phát ngộ lý vô sanh thật tướng chẳng phải chỗ ưa thích của hạng Thanh văn kia, nên nói chẳng tu. Nhân xưa có tập khí tiểu thừa cạn hẹp, nay một phen nghe dạy, huân phát hiện hành nên vui mừng toàn thân chân lông dựng đứng.

💥 GIẢI

Đây nói rõ hạng Thanh văn đoạn tập chứng quả chưa rốt ráo, tự sanh ý tưởng đã diệt độ đầy đủ.

Bởi hạng Thanh văn y Tứ đế tu, chỉ đoạn kiến, tu phiền não của ba cõi, còn trần sa, vô minh tế hoặc chưa hết, vẫn chìm trong biển dịch sanh tử, chỉ được nhân không chưa được pháp không, mà lại tự sanh ý tưởng rốt ráo. Bèn ở trong cõi trời, người, ma, ngoại đạo, rống tiếng sư tử xướng nói như thế này: “Ta sanh đã tận, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, chẳng thọ thân sau”, bèn cho đời này được nhập Niết-bàn. ✅ Đây là được ít cho là đủ.

Đến địa bất địa, là hạng Bồ tát bất địa ở kinh Hoa Nghiêm, chứng ngã không chân như, thích trụ ở tam-muội, không ra khỏi diệt định. Chư Phật nhân đó mà khuyên rằng: “Thức dậy! Thiện nam tử, đừng thích trụ trong tam-muội, tam-muội của các ông, Nhị thừa cũng được”. Nên đây nói Đến địa bất địa. Hiện hành là khởi phiền não. Chủng tử tập khí là tập phiền não. Do Nhị thừa chỉ đoạn phiền não chướng, chưa dứt sở tri chướng.

💥 GIẢI

✅ Đây là nói rõ chủng tánh ngoại đạo.

Đường dịch: “Lại có chúng sanh cầu chứng Niết-bàn, nói giác tri ngã nhân chúng sanh, người trưởng dưỡng, người chấp giữ. ✅ Đây là Niết-bàn”. ✅ Đây là ngoại đạo vọng kiến tất cả chúng sanh từ ngã lưu xuất. Ngã hay trưởng dưỡng tất cả chúng sanh, bèn lập thần ngã cho là Niết-bàn. Người nghe nhận đó mà thờ làm thầy bèn thành tà chúng. Hoặc ở trong Phật giáo nghe nói có Niết-bàn, bèn chấp vào kiến giải làm mà khởi tà kiến.

💥 GIẢI

✅ Đây là ngoại đạo chấp Thật, Đức, Nghiệp và Tứ đại, Thời, Phương, Thắng, Tự tại… cho là sanh nhân, nên xưng là tác giả. Vọng chấp những pháp đó là Niết-bàn.

💥 GIẢI

✅ Đây là kết luận ngoại đạo tà kiến không thể giải thoát.

Nói pháp vô ngã kiến không có phần nghĩa là các ngoại đạo đối với chỗ pháp vô ngã Phật nói, không sanh ưa thích. Hoặc sanh phỉ báng, chưa được thọ huân thành chủng, cho nên nói “phi phần”. Hoặc đối với Niết-bàn của Phật nói, tức khởi hy vọng, tưởng có chỗ chứng chỗ đắc. Hoặc nương giáo lý tu hành có chỗ khai ngộ, mà chấp chỗ ngộ cho là ngã, tức rơi vào tà kiến. Như Viên Giác nói “tư tưởng chưa quên”, đều là đối với pháp vô ngã kiến không có phần. Song ngoại những hạng ngoại đạo bị phiền não trói này, còn có hạng ngoại đạo bên trong (đệ tử Phật) bị pháp trói, nên nói họ không giải thoát.

💥 GIẢI

Đây tổng kết hai chủng tánh Thanh văn và ngoại đạo. Bởi vì Thanh văn vọng chấp Niết-bàn, ngoại đạo vọng chấp thần ngã, đều là ở trong chỗ chưa xuất ly khởi tưởng xuất ly. Đây đều nhờ tà sư tà giáo mà huân tập làm. Vì muốn chuyển đổi các ác kiến ấy, nên khuyên phải tu học.

Phần tướng vô sở hữu trong ba tướng thánh trí ở đoạn trước, nói rằng quán tướng tập khí của nhị thừa ngoại đạo nghĩa đó thấy ở đây. Ý rằng khiến họ lìa bỏ ác kiến và chỗ thấy sai lệch liền gọi là chánh trí, có thể nhập vào chủng tánh Như Lai. Thế nên những hạng người này tuy thấy lệch và tà kiến mà tánh thật vô gián.

💥 GIẢI

Đây nói rõ chủng tánh Duyên giác thừa vô gián.

Nhân duyên các biệt tức mười hai nhân duyên, nhân quả ba đời nên nói các biệt, do duyên sanh vô tánh tức là vô sanh, nên nói vô gián. Đây có hai bậc: Ra đời gặp Phật, y giáo mà tu, quán duyên ngộ đạo, gọi là Duyên giác. Ra đời không gặp Phật, quán những sự biến hóa biết là không, gọi là Độc giác. Nay nói về ngoại huân thành chủng, cho nên chỉ nói Duyên giác.

💥 GIẢI

Đây nói rõ chủng tánh Như Lai thừa vô gián. Song 4 bậc đây, Đường dịch: “Có ba bậc là Tự tánh vô tự tánh pháp, Nội thân tự chứng thánh trí pháp, Ngoại chư Phật sát quang đại pháp”. ✅ Đây là đứng về ba đức bí tạng¹, để nói rõ Pháp thân Báo thân đồng thể. Tự tánh tức pháp thân, ly tự tánh tức giải thoát, thánh trí tức Bát-nhã. Bởi do pháp thân vô trước tức giải thoát, giải thoát bất mê tức Bát-nhã, Bát-nhã ly tướng tức pháp thân. Ba đức bí tạng đây, gọi chung pháp thân. Ngoại sát thủ thắng tức Báo thân. Pháp Báo thầm hợp một, nên bất tư nghì.

💥 GIẢI

Đây kết thành chủng tánh Như Lai thừa.

Trước vì hàng chúng sanh độn căn, lập tức vì họ khai thị cảnh giới bất tư nghì tối thượng. Một hạng chúng sanh này có nghe nói pháp thân trí huệ Phật và cảnh giới tự thọ dụng bất tư nghì cũng không kinh sợ, nên biết là hạng lợi căn tối thượng, là chủng tánh Như Lai thừa vô gián, đây gọi là hạng thiện căn thành thục.

Kinh Bát Nhã nói: Nếu có chúng sanh nghe nói Bát-nhã ba-la-mật không kinh không sợ, không e ngại. Nên biết người này, không phải ở một đức Phật, hai đức Phật, ba, bốn, năm đức Phật mà trồng căn lành, đã từng ở nơi vô lượng ngàn vạn Phật mà trồng căn lành.

Chỉ có Bát-nhã vô thượng này nếu chẳng phải nhiều kiếp nghe huân thành chủng, mới không sợ sệt. ✅ Đây là lý do người hay tin được pháp này, người này rất ít có vậy.

💥 GIẢI

Đây nói về chủng tánh bất định. Người bất định này, tùy theo lời nói mà tin nhập, thuận theo học tập mà thành, có thể là Đại thừa, có thể là Tiểu thừa, cho nên nói bất định. Đây có hai hạng, một là cựu huân đã văn, đối với trong ba thừa chưa thành thục; hai là tân huân sơ cơ; căn tánh rất lanh, chỉ tùy thầy dạy, trong tam thừa đều có thể vào. Ba chủng tánh tức là pháp của ba thừa, trừ ngoại đạo vô tánh nên không nêu ở đây.

💥 GIẢI

Đây kết thúc ý nghĩa lý do kiến lập ba thừa.

Bởi tất cả chúng sanh, pháp tánh là một, nghĩa là phàm phu thánh hiền bình đẳng không cao thấp, vốn không có tướng sai biệt. Chỉ do văn huân thành chủng mà thành căn tánh bất đồng. Song tuy y giáo tu hành, mà chưa đến địa vị Như Lai, đều thuộc về tướng Thánh trí sai biệt, chẳng phải cứu cánh. Nay sắp sửa chỉ ra pháp môn đốn giáo, muốn khiến ba thừa đồng quy về nhất Phật thừa, nắm tánh đồng trở về một Phật tánh, nên tạo nên kiến lập này, chẳng phải là thật có giới hạn.

Vì vậy sau đây nói: “Thanh văn ưa vắng lặng sẽ được thân tối thắng của Như Lai. Hàng xiển đề vô tánh, có khi thiện căn sanh liền chứng Niết-bàn”, không giống với thuyết định tánh của giáo phái khác.

Bản Ngụy dịch: “Nói 3 thừa ấy, vì phát khởi chỗ tu hành. Các tánh sai biệt chẳng phải cứu cánh, nên vì muốn kiến lập chỗ cứu cánh vắng lặng rốt ráo”.

Cưu-chú cho đoạn này thuộc bất định tánh, e rằng chẳng phải 4 ý.

💥 GIẢI

Đây kết tam thừa đồng quy về một tánh, để nêu lên ý dẫn quyền về thật, để rõ tướng kiến lập sai biệt về Như Lai tự giác thánh trí cứu cánh.

Ngụy dịch: “Ba hạng người này vì lìa huân tập phiền não chướng, được thanh tịnh thấy pháp vô ngã, được tam-muội lạc hạnh; nên Thanh văn, Duyên giác rốt ráo chứng được pháp thân Như Lai.”

Đường dịch: “Hàng Thanh văn trụ tam-muội lạc, nếu hay chứng biết về thức tạng, thấy pháp vô ngã, tập khí phiền não sạch, rốt ráo sẽ được thân Như Lai”.

Trước nói nhị thừa chỉ được tướng sai biệt của tự giác thánh trí, chưa được tướng cứu cánh sai biệt. Nay nói được Như Lai thân, đủ nêu bày sai biệt cũng là cứu cánh. Sở dĩ đều cứu cánh, vì Phật tánh không hai vậy.

💥 GIẢI

Đây nói chung bốn quả đều chẳng phải cứu cánh.

Tu-đà-bát-na cũng gọi là Tu-đà-hoàn, Trung Hoa dịch Nhập lưu, nghĩa là mới nhập dòng Thánh, là Sơ quả. Vãng lai là Nhị quả, Bất hoàn là Tam quả, A-la-hán là Tứ quả. Do những bậc Thánh này đều ghét sanh tử, ưa Niết-bàn, ưa ghét chưa quên nên nói là hoặc loạn.

💥 GIẢI

Đây nói về trí cứu cánh vô sai biệt, để nêu bày tông thú tối cao của kinh này.

Như Lai tuy nói ba thừa, chỉ dùng giả danh để dẫn đạo. Vì người ngu trí huệ kém, nên lập phương tiện 3 thừa, vì nhị thừa thú hướng tịch lặng nên nói chân thật nhất thừa, đều chẳng phải 4 hoại. Pháp môn đốn giáo đệ nhất nghĩa này, 3 hay 1 đều chẳng phải, quyền thật không lập, há lại thật có nói 3 thừa ư? Bởi vì chỗ khác nói Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát là 3 thừa, Như Lai là nhất thừa. Kinh này gồm nói cả Như Lai là 3 thừa, đối 3 thừa nói nhất thừa, 3 hay 1 đều chẳng phải, mới là tông cực của kinh này.

💥 GIẢI

✅ Đây tụng chung về tự tâm hiện lượng, phàm thánh đều lìa, một pháp chẳng lập, để rõ tướng tự giác thánh trí cứu cánh.

Chư thiền tức các thiền giải thoát của nhị thừa, Vô lượng tức Đại thừa từ vô lượng tâm, thấy tức thập lực, vô úy, thập bát bất cộng, cho đến 37 phẩm trợ đạo… Vô sắc tam-ma-đề tức tam giới cửu thứ đệ định. Nêu trên để bao quát luôn ở dưới. Thọ tướng tịch diệt tức nhị thừa diệt tận định, nói chung, là nghĩa hồi của 108 câu ở trước. Nay nói cũng không có tâm lượng, do tự tâm hiện lượng thánh phàm chẳng lập, tất cả đều phi, để hiển nghĩa cứu cánh giác trong sanh diệt.

Chương trước thỉnh Phật nói kinh Thánh trí sự phân biệt tự tánh, căn cứ vào 108 câu mà nói, nghĩa hợp ở đây. Ý rằng rõ được điều này mới gọi là tự giác thánh trí sự.

Xét quả biệt nhân xong.

Sau đây chỉ nhân quả nhất như.

K₆ - Chỉ nhân quả nhất như

💥 GIẢI

Xưa cho rằng chương này đứng về mặt sanh tử Niết-bàn không hai để giảng rõ như như. Song trí như nhất thể, vốn không hai thứ, nghĩa là không có trí ngoài như để chứng như, cũng không có như ngoài trí để làm chỗ cho trí nhập. Nếu chánh trí hiện tiền, thì các pháp tự như. Nếu rõ sanh tử vốn vắng lặng, tức là chánh trí; trí như hợp một, mới gọi là tự giác thánh trí cứu cánh sự.

Nay đứng về mặt xiển đề để thuyết minh đó, do trước đã bài xích nhị thừa ngoại đạo thiên tà, cách xa tướng tự giác thánh trí và tha thiết khuyên người tu nên xa lìa, không nên gần gũi tập tánh. Nếu Nhị thừa ngoại đạo tuyệt phần thì chân như có lỗi không khắp.

Nếu xiển đề thật là vô tánh thì Phật tánh có lỗi không bao trùm, thế là tự rơi vào lỗi bất bình đẳng, mà tự giác thánh trí cũng không rốt ráo.

Đứng về mặt dạy đạo mà nói, vì tồi tà hiển chánh, không thể không nghiêm trách thiên tà, để sáng tỏ chánh trí. Nếu căn cứ trên pháp tánh mà nói, thời bình đẳng không hai không khác vốn tự như như, hạng vô tình cũng còn chung một thể, hà chúng hữu tình mà lại tuyệt phần. Cho nên trước nói nhị thừa nếu ngộ bốn thức cũng được Như Lai pháp thân. Nay nói xiển đề hoặc phát thiện căn, cũng được Niết-bàn. Đây chính là “không một chúng sanh nào mà không vào Niết-bàn”, mới gọi là tướng tự giác thánh trí rốt ráo. Như như chánh trí, đầy đủ hết trong đây. Song hạng xiển đề vô tánh nếu chẳng có Bồ-tát xiển đề thì không do đâu phát thiện căn. Bồ-tát xiển đề nếu chẳng có hạng vô tánh xiển đề thì không do đâu giúp thêm nguyện lực. Đây thời là xiển đề không dứt tánh thiện, Như Lai không dứt tánh ác, nên nói Chẳng phải nhất xiển đề, thế gian giải thoát ai chuyển. (Ngụy dịch: “Vô tánh thừa là nhất xiển đề”, đây tức là trước nói vô chủng tánh trong năm tánh nói đó, để hiển Phật tánh bình đẳng, để rõ chúng sanh như vậy.)

💥 GIẢI

Đây nói về vô chủng tánh.

Nhất xiển đề dịch là đứt gốc lành, lại nói là đốt cháy tất cả căn lành. Bởi chân như tùy duyên thành việc, nêu thể toàn biến, không có pháp dư. Nay toàn thể chân như biến làm toàn thể tánh ác, tánh ác tức như, lại không có Niết-bàn để vào nên nói là không vào Niết-bàn.

💥 GIẢI

Đây nói về Bồ tát xiển đề.

Bồ tát nguyện độ tận chúng sanh giới. Nghĩa là chúng sanh giới tận thì nguyện tôi mới tận, nếu còn một chúng sanh chưa tận, nguyện tôi bất tận. Nên nói Không phải chẳng nhập Niết-bàn, vì tất cả chúng sanh mà vào Niết-bàn. Song sở dĩ nguyện độ hết chúng sanh giới, vì chúng sanh vốn là như, sớm đã nhập Niết-bàn, không cho lại nhập (Niết-bàn) nữa, nên không có Niết-bàn để vào. Vì thế nói Kia nhập Niết-bàn, gọi là chẳng nhập Niết-bàn pháp tướng.

Đây nêu lên xiển đề danh đồng, cho nên nói thứ hạng nhất xiển đề. Bản Đường dịch dùng danh cú này làm lời kết.

💥 GIẢI

Ý của Bồ tát Đại Huệ là hạng vô tánh đoạn thiện căn, không vào Niết-bàn thì có thể được, còn Bồ tát độ sanh vốn vì cầu chứng Niết-bàn, vì sao rốt cuộc cũng không nhập Niết-bàn. Cho nên đến đây nghi rằng: Trong hai hạng xiển đề này, thế nào là rốt ráo không vào Niết-bàn. Sau đây Phật đáp, xiển đề còn có lúc nhập, Bồ tát rốt ráo không nhập vì biết tất cả pháp vốn đã Niết-bàn rồi.

GIẢI

Đây chính là hiển bày Phật tánh bình đẳng như như. Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, do xiển đề không đoạn dứt tánh lành, Như Lai dùng lòng đại bi bình đẳng mà nhiếp trì đó, cho nên có khi phát sanh căn lành. Vì ngày xưa dùng nhân duyên báng pháp làm chứng tử, nay duyên chín muồi, cho nên Như Lai dùng sức thần gia trì. Hoặc có khi thiện căn phát khởi như đồ tể Quảng Ngạch buông dao giết thịt liền làm Phật sự. Đề-bà-đạt-đa luôn luôn mắng Phật, nay được thọ ký. Như Hoa Nghiêm nói: “Do xưa hủy báng kinh Hoa Nghiêm nên đọa địa ngục, mà làm vua cõi ngục. Phật Tỳ-lô ra đời trước dùng ánh sáng của bánh xe nơi bàn chân chiếu rọi, ba phen chóng viên mãn Thập địa”. ✅ Đây là sự hiệu nghiệm của hạng xiển đề báng Phật, được nương vào thần lực của Phật. Nói là thiện căn ấy, chính do chủng tử văn huân hồi xưa.

Bồ tát xiển đề không nhập Niết-bàn, vì pháp giới như, chúng sanh như nên chúng sanh giới không thể tận, phiền não chẳng thể tận, mà hạnh nguyện chẳng thể tận. ✅ Đây là Đại sĩ Phổ Hiền sở dĩ thường ở nơi huyễn hóa mà chẳng vào Niết-bàn.

Phần trên từ chương thỉnh vấn về phân biệt tự tánh sự đưa ra, dừng ở chỗ nói rõ 5 pháp xong.

GHI CHÚ

¹ Đường dịch: Vi trần phân tích sự.

² Đường dịch: Chẳng phải hành xứ ngoại đạo.

¹ Đường dịch: Thí như gương sáng, chóng hiện các hình tượng mà chẳng phân biệt

¹ Đường dịch: Thí như thức A-lê-da, hiện rõ cảnh giới tự thân, tài sản… một lúc rõ biết không có trước sau. Đại Huệ - Báo thân Phật cũng lại như thế, một lúc thành thục cảnh giới chúng sanh đạt ở cung trời tịnh diệu Sắc Cứu Cánh, chỗ tu hành thanh tịnh.

² Đường dịch: Thí như pháp thân Phật chóng hiện báo thân Phật.

¹ Đồng quán tánh Không mà được đạo: Bồ tát và Thanh văn đều do quán tánh Không mà được đạo.

¹ Ba pháp vô vi: Hư không, Niết-bàn, Diệt tận.

¹ Ba đức bí tạng: Niết-bàn có ba đức là Pháp thân, Bát-nhã, Giải thoát.

¹ Xiển đề danh đồng: Xiển đề trên danh tự, nghĩa là Bồ tát tuy mang tên xiển đề nhưng chỉ vì để độ hạng xiển đề, không phải thật sự là hạng này.

¹ Sự tướng: Là tên gọi tướng trạng sự việc. Như nói tôi cất nhà là sự tướng. Từ sự tướng này phát khởi lên vọng tưởng, nên sự tướng làm duyên khởi.

⏯️ (tiếp theo)

Sau đây nói rõ 3 tự tánh trong 5 pháp.

I₂ - Nói ba tự tánh

GIẢI

Trên nói 5 pháp y nơi tự tánh mà lập, chẳng biết có bao nhiêu tự tánh, nên đặc biệt chỉ ra có 3, ý khiến liễu đạt duyên khởi vô sanh, cho nên nói phải khéo biết.

GIẢI

Đây nêu ra tướng của 3 tự tánh.

Bởi tự tánh 5 pháp chẳng ra khỏi 3 tánh này. Vì vọng tưởng nương nơi danh tướng mà khởi nên gọi là duyên khởi, nếu rõ duyên khởi như huyễn thì vọng tưởng không tánh tức là chánh trí. Danh tướng thể không, vốn tự như như, đều quy về viên thành cho nên tự tánh 5 pháp chẳng ra khỏi 3 tánh này.

Chính chỉ tướng này.

GIẢI

✅ Đây là nêu chỉ tự tánh vọng tưởng, duyên khởi y tha vậy. Tướng tức danh tướng, do chẳng đạt danh tướng thể không, nương đối tượng mà khởi, biến kế các thứ. ✅ Đây là vọng tưởng.

GIẢI

✅ Đây giải thích kỹ. Nghĩa là danh tướng đều từ duyên khởi, nên nói sự tướng làm duyên khởi cho tự tánh vọng tưởng. Do không rõ duyên khởi vô sanh, nên tâm vận hành trong ấy vọng sanh chấp trước, vì vậy nói Tướng vọng tưởng sanh từ hành động biến hiện sự tướng.

Đây nói vọng tưởng từ danh tướng sanh. Dương dịch: Vọng tưởng kia nói duyên khởi sự tướng, vì chủng loại hiện hiện sanh chấp trước.

GIẢI

Danh tướng nghĩa là pháp trong ngoài: Trong tức là căn thân, ngoài tức là khí giới. Song, tất cả các pháp trong ngoài này chỉ là chỗ hiện của tâm, vốn không danh tướng, chỉ là nhất tâm mà người chẳng rõ, do nương theo biến kế vọng chấp mà mỗi mỗi có danh có tướng, nên gọi là vọng tưởng sự tướng.

Tức tự cộng tướng trong ngoài kia: Bởi trong và ngoài không ra khỏi hai món nhân và pháp, nghĩa là ngũ uẩn trong thân gọi là nhân, tứ đại khí thế giới bên ngoài gọi là pháp. Vọng chấp ngũ uẩn mỗi cái có tự thể, nên nói là tự. Hòa hợp thành người nên nói là cộng. Vọng chấp tứ đại mỗi thứ có tự thể nên nói là tự, hòa hợp biến hóa mà sanh vạn vật nên nói là cộng. Vì vậy nói Vọng tưởng chấp trước về tự cộng tướng trong ngoài kia. Bởi do tâm vốn vô sanh, nhân cảnh duyên mà có nên nói hoặc y tha hoặc duyên sanh gọi là duyên khởi.

GIẢI

Đây nói rõ tự tánh viên thành.

Bởi thân tâm thế giới nguyên là một Như Lai tạng chân tâm thanh tịnh, lìa danh lìa tướng vốn tự như như. Nếu nương theo vọng tưởng phân duyên mà hành thì danh tướng đây khởi tự động sanh chấp thủ. Nếu nương theo tự giác thánh trí mà hành, đạt tự tâm hiện lượng rỗng rang thì pháp pháp viên thành, chỉ là Như Lai tạng tâm vậy.

GIẢI

✅ Đây là tổng kết câu hỏi trước. Trong câu hỏi trước, ban đầu thưa thỉnh phân biệt tự tánh của năm pháp, kế đó thưa thỉnh nhận biết được tự tánh của năm pháp rồi thì quán sát nhân pháp cả hai đều vô ngã, trừ sạch vọng tưởng, chiếu sáng các địa, cho đến đạt được pháp thân Như Lai.

Trên đây đáp năm pháp ba tự tánh, trả lời câu thưa thỉnh trước đã xong. Dưới nói rõ quán sát hai vô ngã cho đến Phật địa cứu cánh, để đáp câu thưa thỉnh kế tiếp.

I₃ - Nói hai vô ngã

GIẢI

Đây đáp câu hỏi kế.

Bởi năm pháp không ra ngoài hai tướng vô ngã, vì thấy có nhân có pháp tức là danh tướng vọng tưởng; nếu rõ hai vô ngã tức là chánh trí, như như. Nên trước phân biệt về tự tánh, năm pháp xong, kế đó dạy khiến khéo quán sát hai tướng vô ngã.

GIẢI

✅ Đây là chỉ ra hai thứ tướng vô ngã.

Do không biết căn thân khí giới chỉ do tâm hiện nên vọng chấp phân biệt, chấp là thật ngã thật pháp. Thế là vọng tưởng nổi lên, danh tướng bèn theo đó thành hình. Nếu rõ duyên sanh vô tánh thì cả hai đều vô ngã. Nếu cả hai vô ngã thì năm pháp, ba tự tánh đều lìa, tám thức đều dẹp, do đó đốn chứng tự giác thánh trí chóng được pháp thân Như Lai thường trụ.

GIẢI

Đây dạy dùng phép quán nhân vô ngã.

Đường dịch: “Thế nào là tướng nhân vô ngã? Nghĩa là uẩn giới xứ lìa ngã và ngã sở, chỗ sanh khởi của vô tri, ái, nghiệp, nhân… thức sanh, chấp giữ nơi sắc… mà sanh kế trước. Lại tự tâm thấy thân, thế giới, đều là chỗ hiện hiện của tạng tâm, sát-na tiếp nối biến hoại không dừng”. Nhân, tức là vọng thân ngũ uẩn tụ tập hiện tại, vọng chấp cho là ngã tướng. Cho thân làm ngã, cũng cho cảnh 6 trần bị thọ dụng làm ngã sở. Nay quán những thứ này xưa nay chẳng có, đều từ vô minh ái nghiệp sanh khởi. Nhân… 6 căn tiếp nhận cảnh 6 trần mà sanh kế trước, lấy đó làm sự thọ là ảnh tượng được hiện hiện của tạng thức. Đương thể toàn không, chỉ nương nơi vọng tưởng phân biệt hiện bày dường như có, huống là sát-na tương tục biến hoại không dừng, trong đó quán sát rốt ráo vô thường thì ai là ngã? Nên nói tóm là “Lìa”.

✅ Đây là chính quán vô ngã.

Phần sau, lấy ví dụ để rõ quán Tứ niệm xứ.

GIẢI

Đây nói rõ trong phép quán Tứ niệm xứ, ban đầu quán tâm vô thường.

Nghĩa là quán tâm này vọng tưởng sanh diệt, như nước chảy xiết không dừng, như hột giống sanh hoa trái tương lai, như đèn sanh diệt từng phút giây, như gió thổi không dừng, như mây phút chốc biến đổi.

Nêu lên mấy thứ đều vô thường, nên nói Sát-na lần lượt hoại, tháo động không dừng như khỉ vượn. Vì thế kinh nói: Tâm tưởng như khỉ vượn, quán sát như vậy, rốt ráo trong đó cái gì là ngã?

GIẢI

Đây quán thân bất tịnh.

Quán kỹ thân này, trong đó chỉ có ba mươi sáu vật, chín chỗ thường tiết ra ô uế bất tịnh, mà vọng tham đắm cho bất tịnh là tịnh, nên nói như ruồi nhặng.

GIẢI

Đây quán thọ là khổ.

Đường dịch: Như lửa dữ. Quán các thứ thọ dụng, các khổ nhóm hợp không một chút vui, rất đáng oán ghét, chỉ do vọng tưởng tham cầu không chán không đủ, nên như lửa dữ.

GIẢI

✅ Đây là quán pháp vô ngã.

Đường dịch: “Tập khí hư ngụy từ vô thỉ làm nhân, lưu chuyển trong các nẻo không ngừng như guồng nước tuôn”. Nghĩa là quán các pháp sanh tử trong ba cõi, chỉ nhân nơi vô minh nghiệp lực sai khiến, tùy theo nó kéo lôi lưu chuyển không ngừng, chỉ là không chủ tể, như ròng rọc quay nước, tùy theo người vận chuyển mà không do tự mình.

GIẢI

Trước là biệt tướng của Tứ niệm xứ quán, đây là tổng tướng của Niệm xứ quán.

Đường dịch: “Các thứ oai nghi đi đứng thân thể, cũng như tử thi, do sức chú thuật mà hành động, cũng như người gỗ, nhờ máy móc vận động”. Nghĩa là quán thân này hư giả không thật như thấy ma di, ắt là rất chán ghét; như người gỗ ắt là huyễn hóa chẳng chân thật. Trong đó mà quán kỹ tìm kỹ, rốt ráo gì là ngã đây? Thấy ma di dụ cho thân, máy phát động dụ cho tâm. Lăng Nghiêm nói: Tuy thấy các căn động, cốt yếu do máy kéo lôi.

GIẢI

Đây kết luận về quán nhân vô ngã.

Đường dịch: Hay ở nơi đây mà khéo biết tướng đó, ấy gọi là trí nhân vô ngã. Quán kỹ như thế thì liền đó được vô ngã.

GIẢI

Đây nói rõ về quán pháp vô ngã.

Nghĩa là quán uẩn xứ giới… tất cả pháp vốn tự như như, lìa ngã ngã sở chỉ có nhóm hợp chung mà thôi. Chỉ nhân ái nghiệp ràng buộc xen nhau làm duyên khởi, vì vô tánh nên không có tác giả.

Đem những điều này quán tiêu biểu các pháp cũng vậy, lìa tự cộng tướng, chỉ là sự hiện hiện của các thứ tướng phân biệt hư vọng, là sức vọng tưởng của người ngu, chẳng phải thánh hiền. Như thế quán sát tất cả các pháp lìa tâm ý ý thức, năm pháp ba tự tánh thấy đều vô ngã, gọi là trí pháp vô ngã. Bởi tự cộng tướng là phàm phu ngoại đạo vọng chấp các pháp là tự sanh, tha sanh, vô nhân sanh, cộng sanh.

Nay xa lìa tự cộng tướng thời bốn lỗi chấp đều trừ diệt, tự thấy lý vô sanh. Do thấy rõ các pháp vốn tự vô sanh, mới gọi là trí pháp vô ngã, vì thế khuyên Bồ tát nên quán như thế.

GIẢI

Từ đây trở xuống đến câu Được pháp thân Như Lai tự tại, là nói chung về tướng quán thành tựu đắc quả.

Ngã pháp có hai chấp là phân biệt và câu sanh. Hai chấp phân biệt (về ngã, pháp) đoạn tận liền nhập Sơ địa. Câu sanh ngã chấp, từ Sơ địa đến Thất địa đoạn dứt, mới vào Bát địa.

Câu sanh pháp chấp từ Sơ địa tuỳ thời mà đoạn, đến Đẳng giác hậu tâm mới dứt, liền nhập Diệu giác. Nên nói “Phân biệt nhị chấp Cực hỷ vô, pháp chấp câu sanh địa địa trừ” ¹. Đường dịch: “Được đây rồi biết không có cảnh giới, rõ tướng các địa liền nhập Sơ địa, tâm sanh hoan hỷ, lần lượt tiến cho đến Thiện huệ và Pháp vân”.

Việc làm đã xong mà nói là từ Sơ địa đến Thiện huệ, Pháp vân, bởi Bát địa về trước chính yếu là đoạn câu sanh ngã chấp còn pháp chấp chỉ tuỳ thời mà thôi. Đến Bát địa chứng ngã không chân như, ưa đắm tam-muội không nguyện độ sanh, giống như hàng nhị thừa kết trong Niết-bàn; chính là câu sanh pháp chấp vì tế chưa quên. Cho đến Cửu địa, bỏ tam-muội lạc, phát nguyện độ sanh, vào địa vị pháp sư, thuyết pháp như mây mới chính là đoạn pháp chấp, nên nói Vượt qua Cửu địa được Pháp vân địa.

GIẢI

Đây kết luận đáp cho lời hỏi trước.

Trước Đại Huệ thưa thỉnh về kinh Thánh trí sự phân biệt tự tánh. Do đã phân biệt nói về tự tánh vọng tưởng ắt có thể quán sát hai vô ngã, trừ sạch vọng tưởng, soi rõ các địa cho đến được pháp thân thường trụ của Như Lai. Đức Thế Tôn mỗi mỗi lần lượt đáp xong, nên kết luận khuyên cần phải tu học.

Trên giảng chung năm pháp ba tự tánh hiển chánh trí như như xong.

Dưới phá hai kiến chấp có - không để hiển lộ lỗi dứt quấy.

I₄ - Phá hai kiến chấp có không để hiển lộ lỗi dứt quấy

GIẢI

Trước đã nói về chánh trí như như, do sắp hiển bày chân như lìa lỗi dứt quấy nên đưa ra câu hỏi này.

Luận nói: “Nên biết chân như chẳng phải có tướng, chẳng phải không tướng, chẳng phải chẳng có không, cho đến lìa tất cả tướng, vì là cảnh giới ly niệm chỉ có chứng mới tương ưng”. Hàng ngoại đạo và nhị thừa do không biết đến cảnh giới ly niệm, chỉ đem vọng tưởng phân biệt các pháp, khởi lên những kiến chấp có không, đoạn thường, tự mê làm chánh trí, cho nên ở chỗ như mà chẳng như. Thế Tôn một phen quở trách lỗi kia, tha thiết răn bậc Đại Bồ tát nên xa lìa ác kiến có - không.

Ngài Đại Huệ đã lãnh hội ý chỉ ấy, song không biết tướng nhị kiến, nên ở đây đặc biệt hỏi về tướng kiến lập và phỉ báng. Nhị kiến của ngoại đạo cộng có bốn câu nghĩa là có, không, cũng có cũng không, chẳng có chẳng không, bốn câu này đối với thể của chân như thành ra 4 thứ phỉ báng.

Nghĩa là “có” là chê tăng ích, “không” là chê tổn diệt, “cũng có cũng không” là chê tương vi, “chẳng có chẳng không” là chê hí luận. 4 câu chẳng ra ngoài Có Không, vì vậy bản Ngụy dịch: “Tướng phỉ báng có không, nếu biết tướng này nên phải xa lìa, thì đối với chánh pháp không sanh chê bai”. Trong đây kiến lập là Có, phỉ báng là Không, nếu bốn câu đã lìa, thời bách phi đều dẹp. Thế nên phần trước trong Chân Như Môn nói nghĩa trăm lẻ tám, tất cả đều PHI.

GIẢI

Bài tụng này nói chung nhị kiến vốn không. Nghĩa là thân tâm và thế giới đều là ảnh tượng bị biến hiện của chân tâm, vốn không chỗ có mà kẻ ngu không rõ, vọng khởi phân biệt khởi lên 2 cái thấy có và không. Do vì tất cả phân biệt đều là phân biệt tự tâm, nên biết lìa tâm ra trọn không chỗ được. Bản Đường dịch: Chỗ khởi chỉ là tâm, lìa tâm bất khả đắc.

GIẢI

Đây chính là nói rõ về hai tướng kiến lập phỉ báng.

Chẳng có tướng mà kiến lập… bốn thứ kiến lập đó, là nói về ấm giới nhập căn thân khí giới tất cả các pháp là tướng phần sở hiện của thức A-lại-da, cho nên gọi là tướng. Phân biệt pháp ấy mà sanh vọng kiến, chấp làm thật pháp thật ngã, là tiền thất thức, là kiến phần của đệ bát, cho nên gọi là kiến. Do căn bản vô minh đệ bát thức làm nhân sanh khởi, gọi là vô minh làm nhân sanh tam tế, nên gọi là nhân.

Tất cả các pháp chỉ là duyên sanh, hữu vi vô vi đều không tự tánh, do vốn không tự tánh vọng chấp là hữu tánh, nên nói là tánh. Do kiến, tướng, nhân, tánh bốn thứ này vốn “không chỗ có” nên đều gọi là “phi hữu”. Vì ngoại đạo nhị thừa không rõ thấu duy tâm nên ở trong bốn môn “phi hữu” mà chấp là “hữu”, vì thế gọi là kiến lập.

Đối với pháp đã lập tìm cầu không được, liền bác bỏ rằng tất cả pháp đều là “không”, nên nói Có Không là hai ác kiến. Tướng kiến lập phỉ báng là như vậy.

Trên nói chung nhị kiến.

Dưới riêng giải thích kiến lập.

I₅ Giải thích về kiến lập

GIẢI

Đây nói rõ về “Chẳng có tướng kiến lập tướng”.

Nghĩa là ấm giới nhập vốn không có tướng, mà ngoại đạo nhị thừa vọng chấp thật có tướng riêng tướng chung, pháp này như thế như thế rốt ráo không khác, chấp chặt không bỏ. Đây gọi là Chẳng có tướng kiến lập tướng. Tướng này chẳng phải do sức chánh trí kiến mà do từ tập khí vọng tưởng hư ngụy từ vô thỉ sanh chấp trước vậy.

GIẢI

Đây nói rõ về tướng “Chẳng có kiến mà kiến lập”. Nghĩa là năm uẩn chẳng phải ngã, mà vọng thấy thật có ngã nhân chúng sanh thọ mạng tác giả thọ giả, không mà cho là có, đây là vọng kiến. Trường dưỡng Si phu. Ngụy dịch là tác giả, thọ giả.

GIẢI

Đây nói rõ tướng “Chẳng có nhân mà kiến lập”.

Trong giáo lý nói rằng vô minh làm nhân sanh các chuyển thức… Kinh đây nói vô minh thể không, để hiển bày vọng vốn không nhân, để nêu ra ý chỉ tâm vốn vô sanh.

Đường dịch: “Thức ban đầu trước không có nhân, chỗ ban đầu chẳng sanh sơ thức, thức vốn không có mế sau”.

Bởi chư thức sanh khởi chỉ mượn nhân duyên mà sanh, đã mượn duyên sanh, thời vốn không tánh, nên chẳng thật như huyễn, sát-na không dừng, sanh rồi lại diệt. Đây thời là sanh vốn vô sanh, cho nên chẳng có nhân. Ngoại đạo không rõ điều này, bèn vọng lập Thắng tánh cho là sanh nhân. Nghĩa là nhất định có nhân khác. Nhị thừa không rõ như huyễn, đều là vốn chẳng có nhân mà lập tướng nhân. Vì thế đều là tà kiến.

Con mắt, sắc trần, ánh sáng, giới niệm. Ngụy dịch là nhãn, sắc trần, ánh sáng, hư không, ý niệm cho nên thức sanh.

Thức Luận nói: Nhãn thức chính duyên sanh. Nhị thức chỉ có tám. Tỳ thiết thân bảy duyên. Sau ba năm ba bốn ². Lăng Nghiêm nói: Mắt và sắc trần làm duyên sanh nhãn thức. Lại nói: Nhãn hư không, nhãn ánh sáng, nhãn tâm, nhãn mắt cho nên nhãn thức sanh. Nhãn thức đã vậy các thức kia cũng vậy. Nhân duyên tánh không, ngay nơi sanh liền diệt, thật rồi lại không, cho nên “chẳng có” vậy.

GIẢI

Đây nói rõ tướng “Chẳng có tánh mà kiến lập”.

Trong luận Bách Pháp nói 6 vô vi. Đây giản trạch cho Nhị thừa ngoại đạo nên đưa ra 3. Nghĩa là 3 môn vô vi này, vốn chính nó không tạo tác, không có tự tánh, lìa có và không, như xưa nay không có sừng thỏ sừng ngựa, không thể khởi lên kiến chấp có không.

Song ngoại đạo vọng kiến về đoạn diệt không, cho cõi trời Vô tưởng, Thắng tánh… là tánh Niết-bàn. Nhị thừa chấp đoạn diệt thiên không, cho diệt đế là tánh Niết-bàn mà khởi thủ chứng. Do không thấu rõ Niết-bàn vốn không tự tánh, nên nói Chẳng có tánh mà kiến lập lập tướng tự tánh. Ý Phật ở chỗ dẹp tà nên bác bỏ tự tánh Niết-bàn vậy.

GIẢI

Đây kết đáp khuyên tu.

Bởi hàng Nhị thừa ngoại đạo không khéo quán sát tự tâm hiện lượng nên khởi lên 2 ác kiến: kiến lập và phỉ báng. Hành giả tu như thật cần phải xa lìa.

Phần trên từ chương Sanh diệt trên đây nói chung Nhân hạnh xong. Dưới đây giảng rõ Hạnh thành đắc quả để kết thúc Chỉ bày chân nhân.

GIẢI

Đây nói rõ tướng tự giác thánh trí cứu cánh.

Do khéo quán pháp tâm ý ý thức 3 tự tánh, hai vô ngã ắt tiến đến Phật quả rốt ráo. Do vô trí vô đắc nên không trụ Niết-bàn. Vì an vui chúng sanh nên dùng sức vô duyên từ đồng thể đại bi hiện các thứ thân hình, tùy duyên hóa đạo, như tự tánh vọng tưởng y nơi duyên khởi vậy. Song vọng tưởng duyên khởi sanh vốn vô sanh, pháp thân tùy duyên nên hóa độ vốn chẳng hóa độ.

Tự giác thánh trí rốt ráo đến chỗ cùng cực này, là chỗ bậc tu hành như thật trở về. Bởi nương vào chân nhân mà thành tựu, chẳng phải tam-muội hạ liệt có thể theo kịp. Vì thế đây kết chỉ bày.

Như hạt bão châu như ý nhiếp mưa, trong ấy hiện khắp cõi nước chư Phật, tất cả đại chúng đều vân tập, đều ở trong đó nghe thọ Phật pháp. Nghĩa là tất cả pháp như huyễn như mộng, bóng nắng, trăng nước, đối tất cả pháp lìa sanh diệt đoạn thường và lìa pháp Thanh văn, Duyên giác.

GIẢI

Đây nói rõ Như Lai tạng tùy theo duyên tịnh mà khởi, để hiện sức nghiệp dụng bất tư nghì biến.

Lăng Nghiêm nói về Bồ tát Quan Âm chứng tánh viên thông rằng: “Sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền, hốt nhiên siêu việt thế xuất thế gian, được nhị thù thắng. Trên đồng một từ lực với mười phương chư Phật, dưới cùng với sáu nẻo chúng sanh đồng một bi ngưỡng.

Cho nên 32 ứng thân, 14 món vô úy, 7 nạn, 2 mong cầu, 4 bất tư nghì… 1 niệm liền được”. Tánh (viên thông) này tự đầy đủ, pháp vốn như vậy, chẳng mượn bên ngoài.

Cho nên đây có thể đến tự giác thánh trí rốt ráo thời ứng duyên thành sự, tự nhiên như hạt châu Ma-ni viên chiếu ứng khắp, mà hay hiện thân ở tất cả cõi Phật, vào tất cả chúng hội, nghe tất cả pháp, được tất cả tam-muội đạo cõi nước chư Phật, cúng dường chư Phật.

Cũng hay tự hiện thân Phật, chúng hội vây quanh, vì chúng sanh tự tâm sở hiện như huyễn, thuyết pháp môn duy tâm hiện lượng như huyễn, khiến đều khai ngộ, đều rõ tự tâm, chứng chứng thánh trí, thấy lìa hai kiến chấp có không.

Bởi do bất diệt bất sanh hợp với Như Lai tạng mà Như Lai tạng chiếu tròn tất cả, nên có thể ở một đầu mảy lông hiện cõi nước bảo vương, trong một vi trần chuyển đại pháp luân.

Từ trước các Tổ liễu ngộ tự tâm như trời che khắp, như đất chở khắp, bèn nói “Mười phương ba đời tất cả chư Phật, lịch đại Tổ sư đồng ở trên đầu cây phất tử chuyển đại pháp luân”.

Bởi vì nương nơi tâm, không mượn bên ngoài, thế nên trong các lực, tâm lực rất lớn.

GIẢI

Bài tụng trên đây nói về nghiệp dụng bất tư nghì, đều do duy tâm quán hạnh mà thành tựu. Đường dịch: Phật tử hay quán sát, thế gian chỉ là tâm.

Thị hiện các loại thân, chỗ làm không chướng ngại. Thần thông lực tự tại, tất cả đều thành tựu.

• Trước xa, từ chương Sanh diệt đến đây, nói chung chân như tùy duyên nhiễm hoặc tịnh thành tất cả pháp. Đoạn gần, từ chương Hồi về năm pháp ba tự tánh đến đây dừng, dừng về ba môn Phá nhân tà để hiển chánh nhân xong.

• Kế đứng về nhất tâm phá vọng chấp để hiển chân lý chia hai.

• Ban đầu nói về Tịch diệt nhất tâm, kế Hồi quy tánh Như Lai tạng.

H₂ - Đứng về nhất tâm phá vọng chấp để hiển chân lý

I₁ - Nói về tịch diệt nhất tâm

GIẢI

Đây nói về chân như lìa duyên để hiển đệ nhất nghĩa không, dứt tuyệt tất cả pháp, trở về tịch diệt nhất tâm.

Bởi phần trước từ môn sanh diệt vào môn chân như, dùng thức vọng rõ chân, nên nói chân như tùy theo duyên vô minh thành thức A-lại-da, biến khởi lên tất cả các pháp căn thân khí giới, phân biệt chấp thủ cho là thật ngã thật pháp nên thành ra tiền thất chuyển thức.

Đây thời là danh tướng từ đó nói đây, do vọng tưởng duyên khởi mà ra.

Đã thấy rõ các pháp kia duy tâm hiện, đương thể vô sanh cho nên tánh Viên thành thật tự hiện bày. Đây thời là chánh trí từ đó hiển hiện, danh tướng đều như cho nên được quả nhị chuyển y. Vì thế tâm ý thức năm pháp ba tự tánh hai vô ngã từ đó mà lập. Song tuy chuyển sanh tử thành Niết-bàn, chuyển phiền não tức bồ-đề, cũng còn thuộc về việc bên mê mê ngộ, chưa tột cùng được nguồn chân nhất tâm.

Do vì trong tánh Như Lai tạng chơn thường, tìm cầu đến đi, mê ngộ, sanh tử trọn không thể được. Sanh tử Niết-bàn đều là tướng hoa đốm cuồng vọng điên đảo. Cho nên đây chính thức nói rõ đệ nhất nghĩa không, cốt yếu muốn hiển bày 5 pháp 3 tự tánh đều không, 8 thức 2 vô ngã đều dẹp sạch.

Vì thế, đến đây Bồ tát Đại Huệ hỏi về tướng các pháp là không, vô sanh, không hai, lìa tự tánh. Thế là chơn vọng đều quên, tình chấp Thánh phàm đều dứt, mới gọi là tướng chân thật của tự giác thánh trí cứu cánh, thành tựu viên mãn Như Lai tạng tịch diệt nhất tâm.

Chỗ Phật tổ truyền là chánh pháp nhãn tạng Niết-bàn diệu tâm, ý nghĩa ấy hiển lộ nơi đây. Cho nên Lương Võ Đế hỏi Sơ Tổ: “Thế nào là ý nghĩa của Thánh đế đệ nhất?” Tổ đáp: “Rỗng tuếch không có thánh”. Một ngàn bảy trăm tắc là để phát minh ý chỉ này.

GIẢI

✅ Đây là chỉ thẳng tướng đệ nhất nghĩa không.

Bởi đệ nhất nghĩa không, lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên không thể bày nên nói là “Chơn không”. Song “Chơn không” này, toàn thể biến thành vọng tưởng nên toàn thể vọng tưởng tức là chơn không. Vì thế nói: Không không đó, tức là chỗ tự tánh vọng tưởng.

Ngoài vọng tưởng này lại không có Không riêng. Như nói Không chẳng ngoài hữu, ngoài nước không có dòng nước. Đây chính là vọng tưởng vốn vô sanh, không hai, lìa tướng tự tánh, không dung ngôn thuyết. Thế nên đoạn văn sau nói: “Vì tự tánh vọng tưởng là không ngôn thuyết, nên sở dĩ nói không, vô sanh… ấy, chỉ vì không hiểu vọng tưởng thể không, chấp trước cho là thật có (vọng tưởng) nên nói như thế”.

GIẢI

✅ Đây giải thích về nghĩa không.

Không vốn chỉ là một, tùy theo chỗ quán sát có bảy. 7 loại Không này, căn cứ vào chánh trí mà quán là 6 loại Không trước, căn cứ vào tà kiến mà quán nên thêm cái Không thứ 7. Tánh, tướng, hành, ba loại Không ấy, là các pháp trong ba cõi, giữ lấy làm thành hai kiến chấp về Ngã, Pháp, nên nói không pháp sanh tử. Vô hành không là không có ba pháp trước, nên nói không pháp Niết-bàn.

Lìa ngôn thuyết không là hiển bày bốn cái không trước là vọng tưởng, đều lìa ngôn thuyết. Đệ nhất nghĩa không là tự giác thánh trí trọn là năm cái không trước, nên nói là Đại không. Bỉ bỉ không là tà kiến, nên sau đây không giữ lại.

GIẢI

Đây nói rõ thật tướng chơn không.

Vì quán các pháp duyên sanh vô tánh, sanh mà không sanh, vọng tưởng vốn không, chỉ vì người ngu vọng chấp có tự tướng cộng tướng. Nay quán các pháp đều từ nhân duyên tích tụ dần dà, quan sát kỹ càng sâu xa hơn thì chúng vốn không có tự tánh. Đó là “Các pháp không tự sanh, cũng không từ cái khác sanh, không cộng sanh, không phải vô nhân.”

Cho nên nói là vô sanh. Đoạn kinh trên nói: Tánh chung của tự và ha là vô tánh, vì thế mà chẳng sanh, vì chẳng sanh nên chẳng trụ. Đây thời là các pháp vô tánh nên không, thế nên nói Tất cả tánh tướng không, gọi là tướng không.

GIẢI

Đây nói các pháp vốn tự vô sanh nên tự tánh vốn không, để rõ pháp không.

Đoạn trước ước về vọng tướng các pháp, để nói rõ sanh vốn vô sanh. Đây nói các pháp đương thể toàn là chơn như.

Bởi tự tánh chơn như vốn tự chẳng sanh, cho nên tự tánh của chính mình (chơn như) tự tánh ấy chẳng sanh.

Thế là không đợi nhân duyên quán sát, mà pháp toàn Không, nên gọi là Tánh tự tánh các pháp không. Hai cái không này là pháp Không.

GIẢI

Đây nói rõ về năm uẩn duyên sanh vô tánh cho nên Không, để nói rõ Hành không.

Bản Đường dịch: “Thế nào là Hành không? Nghĩa là các uẩn do nghiệp và nhân hòa hợp mà có, lìa ngã, ngã sở. Gọi là Hành không”. ✅ Đây là Ngã không.

GIẢI

Đây nói 5 uẩn tự tánh vô sanh, xưa nay tịch diệt cho nên Không, để rõ nghĩa Niết-bàn không.

Bản Đường dịch: Thế nào là Vô hành không? Nghĩa là các uẩn xưa nay là Niết-bàn, không có các hành, gọi là Vô hành không. ✅ Đây là Niết-bàn không.

GIẢI

Đây nói sanh tử và Niết-bàn cả hai đều không.

Tất cả pháp tức là pháp của thế gian và xuất thế gian. Song các pháp ấy vốn không có, chỉ căn cứ vào vọng tưởng phân biệt, chỉ có ngôn thuyết, đều không có nghĩa thật.

Nay tâm hay phân biệt đã không, thì các pháp bị phân biệt làm sao có? Vì tất cả pháp do vọng tưởng giữ gìn, mà vọng tưởng lìa ngôn thuyết nên tất cả pháp lìa ngôn thuyết.

Đây giảng rõ “Câu không” nghĩa là sanh tử Niết-bàn cả hai đều không vậy.

GIẢI

Đây nói ngay cả “Câu không” cũng chẳng sanh, để rõ đệ nhất nghĩa không vậy.

Nghĩa là tất cả pháp sanh tử, Niết-bàn, có, không… đều từ nơi tập khí chấp trước lỗi lầm mà có.

Đệ nhất nghĩa tự giác thánh trí, tuyệt các đối đãi, thảy đều lìa hết, nên nói đại không. Vì do lượng của pháp giới diệt nên nói là đại không.

GIẢI

Đây nói Tà Kiến Không.

Đức Phật cũng gồm kể chung vào đây, ý muốn khéo biết pháp của họ để lìa ác kiến.

Vì ngoại đạo không thông đạt được sáu cái Không trước, chấp các pháp thật có tự tướng cộng tướng.

Nghĩa là thấy lầm rằng, chỗ tự tướng thì không có cộng tướng, chỗ cộng tướng thì không có tự tướng.

Đó là vọng chấp ở chỗ kia không có đây, thì gọi là Không, ở chỗ đây không có kia, cũng gọi là Không. Đó gọi là bỉ bỉ không.

Do căn cứ vào cái Không này, vọng khởi lên hai kiến chấp về hữu vô - đoạn thường.

Cho nên Phật đưa ra đây để giải thích. Đoạn văn sau kết luận rằng: Cái Không này (bỉ bỉ không) rất dở, ông nên xa lìa.

GIẢI

✅ Đây là thí dụ để giải thích tướng “bỉ bỉ không”.

Theo cựu chú, Lộc Tử là tên người, mẹ của Lộc Tử là ưu-bà-di Tỳ-xá-khu rất tôn trọng Tam bảo, xây dựng tinh xá để cho các Tỳ-kheo ở, trong đó không nuôi voi, ngựa…

Vì không có voi, ngựa nên nói không. Nhưng tinh xá, các Tỳ-kheo cùng các voi ngựa ở chỗ khác đều chưa từng không có.

Bản Đường dịch: Ta nói cái nhà ấy không, chẳng phải không có chúng Tỳ-kheo. Đại Huệ! chẳng phải là nhà không có tự tánh nhà, Tỳ-kheo không có tự tánh Tỳ-kheo, chẳng phải là chỗ khác không có voi ngựa trâu dê.

GIẢI

Đây dùng pháp để hợp.

Bản Đường dịch: “Tất cả tự cộng tướng của các pháp, mỗi mỗi tìm cầu chẳng thể được. Thế nên gọi là bỉ bỉ không”. Do ngoại đạo không hiểu các pháp tánh không, chỉ vọng chấp phỏng đoán so đo như thế.

GIẢI

✅ Đây là đáp tóm kết về nghĩa KHÔNG.

Trong bảy thứ Không trên chỉ có bỉ bỉ không là vọng chấp của ngoại đạo, chẳng phải đệ nhất nghĩa thánh trí đại không, nên khuyên xa lìa đó.

GIẢI

Đây nói rõ nghĩa tự tánh vô sanh.

Các pháp đương thể vốn tự chẳng sanh. Nghĩa là ngay nơi sanh mà chẳng sanh, chẳng phải là hoàn toàn không sanh.

Vĩnh Gia nói “Nếu thật không sanh, không chẳng sanh”, nên nói chẳng tự sanh, chẳng phải chẳng sanh. Hàng Bồ tát Bát địa do sức tam-muội chứng được lý vô sanh, là trước tu rồi sau mới được.

✅ Đây là tự tánh của các pháp vốn tự chẳng sanh, trừ trụ tam-muội là vô sanh chơn thật.

GIẢI

✅ Đây là giải thích lại lý do vô sanh.

Các pháp sở dĩ chẳng sanh, vì lìa tự tánh. Thế nào là lìa tự tánh? Nghĩa là các pháp luôn luôn sanh khởi chẳng dừng trụ, trong khoảng sát-na trôi qua tánh khác, cho nên nói lìa tự tánh.

Bài kệ sau nói:

Tất cả pháp chẳng sanh,

Ta nói nghĩa sát-na,

Vật sanh ắt có diệt,

Không vì người ngu nói

Vì các pháp lưu chuyển từng sát-na nên không có tự tánh, vì không tự tánh nên không sanh. Khế hợp với vô sanh mới thấy sát-na, biết được sát-na chẳng trụ mới khế hợp vô sanh.

GIẢI

Đây dùng thí dụ về chư pháp để hiển bày cứu cánh vốn không hai.

Sáng tối, bản Ngụy dịch là ánh sáng mặt trời, Đường dịch: Như ánh sáng. Như dài ngắn, trắng đen đều do đối đãi nhau mà có, riêng một cái thì không thành.

Nhìn theo đây, cả 3 thí dụ đều căn cứ vào mặt trời mà nói.

Sáng tối cũng còn gọi là tối râm, sáng tạnh. Như ánh sáng mặt trời, có mây che thì trời mát, tạnh ráo không mây thì nắng tốt.

Mùa hạ dài mùa đông ngắn, ngày sáng đêm tối, những việc ấy đều do đối đãi nhau mà có.

Thật ra thể của mặt trời vốn không có tối sáng dài ngắn trắng đen.

Quán sanh tử và Niết-bàn không hai cũng như thế.

GIẢI

✅ Đây là hợp pháp không hai.

Sanh tử Niết-bàn xưa nay bình đẳng. Nên bản Đường dịch: “Chẳng phải ở ngoài sanh tử có Niết-bàn, chẳng phải ngoài Niết-bàn có sanh tử”. Sanh tử Niết-bàn không có tướng trái nhau, thế thì sanh tử Niết-bàn vốn không phải tướng khác. Hàng phàm phu Nhị thừa thấy lầm rằng hai tướng sanh tử và Niết-bàn khác nhau, vì không biết cả hai đều vô tánh. Khi nói tướng khác là nhân vì có tánh. Tất cả pháp không hai, ước lệ như đây.

GIẢI

✅ Đây là tụng tổng quát về không, vô sanh, không hai.

Đoạn văn xuôi nói Tất cả bình đẳng đều chẳng thể được, sợ người nghe khởi lên kiến chấp “không”, cho nên ở đây nói Mà nghiệp kia chẳng hoại.

Kinh Tịnh Danh nói: “Không làm, không tạo, không người thọ mà nghiệp thiện ác chẳng mất”. Tông Cảnh Lục nói “Vì tánh không nên chẳng hoại nghiệp đạo, nhơn quả rõ ràng”. Đó chính là “Chẳng tự sanh chẳng phải chẳng sanh”.

GIẢI

Đây nói các pháp không, vô sanh, không hai, lìa tướng tâm duyên lìa tướng ngôn thuyết. Như 3 pháp vô vi, không cho phép khởi tâm toan tính. Do người ngu vọng tưởng là có là không, thánh nhân dùng thánh trí tự giác chiếu soi thì nhất chân vắng lặng, muôn pháp đều như.

Cho nên tất cả đều lìa. Thế là một bề nói rằng năm pháp ba tự tánh tám thức hai vô ngã… cũng là việc bên mé sanh diệt mê ngộ; tiến đến chỗ không, vô sanh, không hai, lìa tự tánh tướng, mới là tông chỉ rốt ráo. Vì vậy đoạn văn sau kết thúc chỉ ra chỗ ly ngôn.

GIẢI

✅ Đây là kết thúc chỉ chỗ ly ngôn, gom quyển về thật.

Tất cả các đức Phật ra đời nói pháp, vốn không có pháp thật trao cho người; chỉ vì phá vọng tưởng chiêm bao của chúng sanh thôi.

Do chúng sanh mê pháp bổn trụ (pháp gốc) vào trong chiêm bao vọng tưởng, thấy các pháp trong 3 cõi bèn cho là thật có, Phật dạy họ nói là không.

Vọng thấy các pháp sanh, Phật dạy rằng vô sanh. Vọng thấy hai tướng sanh tử Niết-bàn, Phật dạy rằng không hai. Muốn khiến chúng sanh tự ngộ pháp gốc, chẳng phải riêng có pháp nào thêm! Vì thế tất cả kinh điển nói ra, chỉ là không, vô sanh, không hai, toàn như thế thôi.

Pháp môn “nhất tự” này, mà lại chỉ bày nhiều lối tẽ, vì chúng sanh gốc mê quá sâu chắc, trông mong nhiều đường cho nên ép lòng vì họ mà chỉ bày, đó là bất đắc dĩ thành lập ứng hợp căn cơ. Tâm của bậc thánh thật không phải ở chỗ nói năng.

Ngay nơi lời đều vốn là ly ngôn, chúng sanh không biết lại chấp ngôn từ cho là pháp thật, không biết pháp chẳng ở nơi lời. Như con nai khát nước đuổi theo sóng nắng tưởng là nước, không biết sóng nắng chẳng phải nước.

Cho nên tất cả Phật pháp, như đem lá vàng để dỗ con nít khóc, chỉ muốn chúng sanh ngu muội phát tâm hoan hỷ thôi, há là pháp thật sao!

Vì vậy kinh Đại Niết Bàn nói: “Biết pháp không ở tại lời, khéo vào được mé vô ngôn, hay chỉ bày ngôn thuyết, như tiếng vang khắp nơi”. Tông Cảnh nói: “Lấy thánh giáo làm gương sáng, chiếu soi tự tâm, dùng tự tâm làm đèn trí, soi suốt ý chỉ sâu kín của kinh.

Đừng chấp nghĩa văn tự, theo lời nói sanh hiểu biết, cần phải tham cứu thẳng nơi ý ngoài lời, khế hội bổn tâm”. Đây nhắc nhở rằng: Cho nên người xem kinh, nên y cứ vào nghĩa, đừng kẹt trong ngôn thuyết.

Tổ Đạt-ma từ phương Tây sang, truyền riêng pháp môn “Trực chỉ” không lập văn tự, vì tất cả là không, vô sanh, không hai, lìa tướng tự tánh. Đức Phật ra đời vốn vì việc này, trong bốn mươi năm nhiều phen đào thải, không hề nói thẳng chỉ nói việc bên cạnh.

Đến đây mới nhận cho Nhị thừa và ngoại đạo đều được pháp thân của Như Lai. Từ trước là phương tiện tạm, tới đây mới nói thật, nên kinh này làm tiền đạo của Pháp Hoa, lý do là như vậy.

• Những điều bàn luận từ trước, đã hiển lý rốt ráo ở đây.

QUYỂN THỨ III

CHƯƠNG HAI - PHẦN ĐẦU

• Phần sau, từ chỗ sơ khởi của quyển 2 đến chương Pháp thân quyển 4, đều lần lượt phát minh ý nghĩa của chương này, nên lại dùng tánh trâu ngựa để kết, xem lời văn, tự sẽ chứng biết.

• Đoạn trước trong phần hiển lý, ban đầu nói rõ tịch diệt nhất tâm xong.

• Tiếp theo chỉ Như Lai tạng tánh.

I₁ - Chỉ Như Lai tạng tánh

GIẢI

✅ Đây là sắp chỉ bày về Như Lai tạng, tánh chơn thường vô ngã, để phá chấp thần ngã của ngoại đạo, nên đưa ra câu hỏi này.

Phần đầu nói Tịch diệt gọi là nhất tâm, Nhất tâm gọi là Như Lai tạng. Bởi thể Như Lai tạng xưa nay không tương ưng với tất cả pháp nhiễm, nên nói tự tánh thanh tịnh. Chư Phật chứng tâm này gọi là Bồ-đề Niết-bàn, thành 32 diệu tướng. Chúng sanh mê tâm này mà thành sanh tử phiền não, khởi lên tám muôn bốn ngàn trần lao.

Thế là chỗ sử dụng hằng ngày của chúng sanh toàn là quả đức của Như Lai, nên nói Chuyển 32 tướng vào trong thân của tất cả chúng sanh. Chỉ vì cấu bẩn ngũ ấm vọng tưởng tham sân làm nhơ uế, cho nên Như hột châu quý vô giá bị cột vào áo dơ, kỳ thật tự tánh thường trụ không biến đổi.

✅ Đây là câu nói tột cùng của chư Phật trong các kinh Đại thừa liễu nghĩa, gọi là Pháp thân chơn ngã thường trụ nhất tâm.

Đại Huệ nhân đó sanh nghi, bèn hỏi Thế Tôn đã từng khiển trách ngoại đạo vọng chấp thần ngã, nói đó là tà kiến, nay Thế Tôn lại nói có Như Lai thường trụ chơn ngã, há chẳng giống với chỗ lập thuyết thần ngã của ngoại đạo ư? Bởi vì Phật nói về Như Lai tạng thể thường châu biến, lìa tự tánh, bất sanh bất diệt, còn ngoại đạo cũng nói có Thường là tác giả lìa cầu na, châu biến bất diệt, thế thì họ nói Ngã cùng với Phật không khác.

Hơn nữa, trước đây Phật nói không, vô sanh, không hai, lìa tướng tự tánh, trong tất cả kinh, nay lại nói có nghĩa Như Lai tạng, vậy là thánh giáo tự trái nhau, tự ngữ tương vi vậy.

Song chỗ chấp ngã của ngoại đạo có ba nghĩa:

1. Thể thường, gọi là tác giả.
2. Tuy ở tại ngũ ấm mà lìa cầu na (lìa thân vật chất), riêng có tự tánh.
3. Trùm khắp các cõi, mà thật không sanh diệt.

Lối nói tuy giống, nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác, thật là tà kiến. Cho nên nói:

Người học đạo không rõ biết chân

Chỉ vì từ trước nhận thức thần

Cội nguồn sanh tử vô lượng kiếp

Người ngu gọi đó “Bổn lai nhân”

Kinh này lấy phá tà làm dụng, nghĩa là tà kiến này một phen phá tức gọi là chánh trí, liền có thể chứng nhất tâm. Cho nên ngài Đại Huệ đối với chỗ hiển lý rốt ráo, đưa ra câu hỏi này.

GIẢI

Đây nói pháp vốn ly ngôn, vì ứng hợp căn cơ mới có ngôn thuyết, để hiển bày tạng tánh vô ngã.

Nghĩa là đức Phật thuyết pháp không giống như luận chấp thiên lệch của ngoại đạo, chỉ vì thuận theo tình chấp của chúng sanh, tùy nghi mà kích phá.

Nên Phật vì chỗ mong cầu của người chấp tướng Có mà nói về tam giải thoát. Vì người chấp pháp giả mà nói mé như thật. Vì người chấp sai biệt nói pháp tánh bình đẳng.

Vì người chấp vọng thân nói pháp thân. Vì người ưa sanh tử nói Niết-bàn. Vì người nhận sanh diệt làm tâm tánh nói bất sanh bất diệt lìa tự tánh.

Vì người ghét ồn náo nói xưa nay vắng lặng. Vì người sợ sanh tử nói tự tánh Niết-bàn.

Tất cả những câu như thế đều là tên khác của Như Lai tạng, nên nói Những câu như thế để nói về Như Lai tạng. Vì người chấp tứ đại giả ngã và người nhận có thần ngã mà nói vô ngã.

Lại có người ngu, nghe nói vô ngã bèn sinh sợ hãi, nên Phật lại nói cảnh giới vô sở hữu lìa vọng tưởng, tên là Như Lai tạng tự tánh thanh tịnh. Đây cũng là phương tiện tùy thuận, vốn không có pháp thật.

Vì vậy các ông nên nương vào nghĩa đừng kẹt trong ngôn thuyết, không nên khởi chấp trước về ngã kiến.

Trước nói tam thừa là quyền, nhất thừa là thật; nay nói tên pháp thân Niết-bàn Như Lai tạng, cũng còn là phương tiện kiến lập.

Chỗ nói là “Đại thừa của ta chẳng phải thừa”, để hiển bày nguồn tâm tịch diệt, dứt đường ngôn ngữ, chơn vọng đều mất, mới là tự giác thánh trí cứu cánh.

GIẢI

Đây dùng thí dụ để hiển rõ ý nghĩa giáo pháp nhân căn cơ thành sai khác.

Kinh Tịnh Danh nói: “Thuyết pháp chẳng có cũng chẳng không, do nhân duyên nên chư pháp sanh. Như thợ gốm nặn đồ dùng, đất chỉ một thứ, tùy duyên mà thành các món đồ khác nhau, để dụ cho pháp vốn chẳng khác, khác là tự căn cơ”. Bản Đường dịch: “Như Lai cũng vậy, nơi pháp vô ngã lìa tất cả tướng phân biệt, dùng các món trí huệ phương tiện khéo léo, hoặc nói Như Lai tạng, hoặc nói là vô ngã, mỗi mỗi danh tự đều sai khác”.

Bởi, các trí huệ phương tiện khéo léo ấy, kinh Pháp Hoa nói rằng: “Trí huệ của chư Phật sâu xa vô lượng, trí huệ ấy khó hiểu khó vào”. Nghĩa là đức Phật có đủ hai trí quyền và thật. Các thứ trí huệ thiện xảo là Quyền trí, Căn bổn thật trí; phương tiện thật trí để chứng lý nên pháp nào cũng thấu triệt; dùng quyền trí để thuyết pháp nên căn cơ nào cũng thích hợp.

Những lời thuyết pháp của Phật đều dẫn đường chúng sanh đến chỗ nhất thiết trí.

Nên nói: Như Lai vì khai dẫn hàng ngoại đạo chấp ngã nên nói Như Lai tạng, khiến lìa vọng tưởng ngã kiến không thật, vào tam giải thoát môn, chóng được quả Bồ-đề vô thượng, há giống với ngoại đạo nói vô ngã.

Ba môn giải thoát là: Như Lai tạng tự tánh thanh tịnh nên nói không. Lìa tất cả tướng nên nói vô tướng. Chúng sanh tánh tự sẵn đủ không mượn bên ngoài nên nói vô nguyện.

Chú giải xưa dẫn chứng ba môn giải thoát trong Hoa Nghiêm:

Bồ tát quán duyên khởi mà biết tự tánh không, được không giải thoát, quán mười hai chi nhân duyên tự tánh diệt, được vô tướng giải thoát, vào Không, không nguyện cầu chỉ vì giáo hóa chúng sanh, được vô nguyện giải thoát. Nhưng kinh Hoa Nghiêm nói theo quán, ý chính ở hạnh; còn kinh này nói theo thể, ý chính ở lý, danh giống mà nghĩa khác, học giả nên biết.

GIẢI

✅ Đây là kết luận để thành tựu nghĩa chính, răn nhắc khiến lìa lỗi.

Nghĩa là Như Lai thuyết pháp, là dùng ấn thật tướng ấn định các pháp, cho nên tùy chỗ nói ra không trái với thật tướng. Hàng ngoại đạo không có pháp ấn này, nên nói không như thế, ắt là giống ngoại đạo. Ôi!

Như Lai không có pháp ấn ấy, ắt là giống ngoại đạo! Thật thống thiết để người biết pháp e sợ. Như Lai tạng là danh xưng chỉ cho Phật tánh tại triền, nghĩa là thức tạng của chúng sanh là Như Lai tạng. Nói Như Lai tạng là y chủ thích.

GIẢI

✅ Đây là tụng chung về vô ngã.

Người, ấm tương tục, duyên là phàm phu chấp năm ấm duyên sanh giả ngã. Vi trần, Thắng tánh, Đại tự tại… là lối chấp thần ngã của ngoại đạo. Đây đều là những phân biệt vọng tưởng của tâm lượng, kỳ thật vốn đều vô ngã.

• Đầu quyển này từ chương Phân biệt tự tánh đến đây là đứng về phương diện “tam môn” để biệt rõ nhân quả tà chánh. Trong phần này, phần đầu phá tà hiển chánh để chỉ ra chân lý thường trụ đến đây là dứt.

• Phần sau đây:

G₁ - Căn cứ vào lý mà khám định để biện rõ hai hạnh chánh tà. Có 4.

H₁ - Chỉ chung về phương diện chánh hạnh. Có 4.

I₁ - Trí năng quán

Lúc bấy giờ Đại Bồ tát Đại Huệ xem xét chúng sanh đời vị lai, lại thỉnh đức Thế Tôn: Cúi xin vì nói việc tu hành vô gián, như các Đại Bồ tát bậc tu hành đại phương tiện.

Đây chính là thỉnh về hạnh. Phần trước khai thị hiển bày về lý đã xong, nên Bồ tát Đại Huệ đến đây thưa thỉnh về hạnh.

❔ HỎI: Trước nói về quán duy tâm thức, quán ba tướng thánh trí, quán hai vô ngã… đều là hạnh. Tại sao lại đặc biệt chỉ phần này là hạnh?

📣 ĐÁP: Kinh này chỉ thẳng nhất tâm, là Đại thừa đốn giáo, nói sanh tử tức Niết-bàn, phiền não tức Bồ-đề, nên đứng về 5 pháp, 3 tự tánh, 8 thức, 2 vô ngã nói Như Lai tạng tùy theo duyên nhiễm tịnh mà thành pháp thế gian hay xuất thế gian.

Do theo duyên ô nhiễm như ái nghiệp vô tri khởi lên, thì như như, chánh trí biến thành danh, tướng, vọng tưởng, cho là thật ngã thật pháp nên có sanh tử. Nếu quán duyên sanh vô tánh thì danh, tướng, vọng tưởng là chánh trí, như như, ngã pháp đều không, tức là Niết-bàn. Chỉ có một tâm này chuyển biến, lại không có pháp nào khác.

Phần trước tuy mỗi phần có nói về quán hạnh, nhưng đó là đức Phật chỉ thẳng cho đương cơ, muốn khiến ngay trước mắt liền thấy các pháp duyên sanh vô tánh, đốn ngộ vô sanh. ✅ Đây là mượn quán để rõ tâm, chính tại chỗ hiển lý. Nay từ sanh diệt trở về nguồn chơn nhất tâm, hiển lý đã tột cùng, nên ngài Đại Huệ nhân nghe nói về năm chủng tánh vô gián, quan sát chúng sanh đời vị lai cũng có hạng căn cơ lanh lẹ có thể thành thục, vì vậy đến đây đặc biệt thưa thỉnh về tu hành vô gián.

Cũng giống như đoạn trước thỉnh Phật vì các Bồ tát nói môn phương tiện tu hành rộng lớn, khiến cho họ đốn ngộ. Trước là đứng về quán để hiển lý, đây nhân căn cơ mà lập hạnh, nên ý chính ở hạnh.

Do căn cứ vào lý vô gián tu hạnh vô gián. Nhân hạnh vô gián chứng lý vô gián. Chỉ nhất tâm này ngay đó chứng liền, vì vậy nhơn, pháp, nhân, quả đều nói chung là vô gián, thật là tông thú của kinh này.

Phật bảo Đại Huệ: Đại Bồ tát thành tựu bốn pháp được thành bậc tu hành đại phương tiện.

Thế nào là bốn? Nghĩa là: Khéo phân biệt tự tâm hiện. Quán ngoại tánh phi tánh. Lìa kiến chấp sanh trụ diệt.

Được tự giác thánh trí thiện lạc. Đây gọi là Đại Bồ tát thành tựu bốn pháp, được thành bậc tu hành đại phương tiện.

Đây chính là chỉ hành tướng của trí năng quán có bốn.

Căn cơ đời vị lai, nếu không phải hàng thượng căn đại trí thì không thể đốn nhập pháp môn duy tâm, nên nói Đại Bồ tát thành tựu bốn pháp, được thành bậc tu hành đại phương tiện.

Vì thế Tổ thứ hai mươi bảy dặn dò tổ Đạt-ma rằng: “Chúng sanh ở nước Chấn Đán (Trung Hoa) phần nhiều có căn khí Đại thừa, ông sẽ ở đó độ người vô lượng”.

Do vậy Sơ tổ từ Tây Trúc sang, không lập văn tự, chỉ thẳng tâm người thấy tánh thành Phật. Vì thế từ Tào Khê truyền xuống chư Tổ được ghi trong Truyền Đăng, đều là các bậc thành tựu bốn pháp, đều là bậc tu hành đại phương tiện, chỉ vừa có mảy may không thấu suốt tức là hữu gián, không đủ để gọi là Đại phương tiện.

GIẢI

✅ Đây là giải thích pháp quán đầu tiên trong bốn pháp. Nghĩa là quán các pháp trong ba cõi chỉ là nhất tâm, lìa ngã ngã sở, vốn không có tướng của các động tác đến đi, chỉ vì tập khí chấp trước hư ngụy từ vô thủy huân tập, nên các thứ sắc hành trong ba cõi ràng buộc thân tài nơi chốn, tùy theo vọng tưởng phân biệt mà hiển hiện. Đường dịch: “Danh ngôn sắc hành ràng buộc”. Nghĩa là ba cõi chỉ dùng danh ngôn làm thể, nếu biết rõ vọng tưởng vô tánh, thì ba cõi liền không. Đây tương đương nghĩa “không quán” ⁴.

GIẢI

✅ Đây giải thích ý nghĩa pháp thứ hai.

Do quán tất cả các pháp trong ba cõi đã duy tâm hiện, thì tuy có mà không thật, đương thể hư giả như sóng nắng, chiêm bao, bong bóng… vốn tự chẳng có, chỉ nhân tập khí vọng tưởng mới có. Vì vọng tưởng không có tánh nên tất cả pháp đều không có tánh. Vì không có tánh nên giả. Đây tương đương nghĩa “giả quán”.

Thế nào là Đại Bồ tát lìa kiến chấp sanh trụ diệt? Nghĩa là tất cả tánh như huyễn mộng, tánh tự tha và tự tha gồm chung đều chẳng sanh, tùy theo vào chừng ngần của tự tâm nên thấy ngoại tánh phi tánh. Thấy thức chẳng sanh và duyên chẳng tích tụ. Thấy vọng tưởng duyên sanh, tất cả pháp trong và ngoài của tam giới chẳng thể được. Thấy lìa tự tánh thì kiến chấp “sanh” ắt diệt, biết tự tánh các pháp như huyễn… được vô sanh pháp nhẫn. Được vô sanh pháp nhẫn rồi, lìa kiến chấp sanh trụ diệt. Đây gọi là Đại Bồ tát khéo phân biệt lìa kiến chấp sanh trụ diệt.

✅ Đây giải thích ý nghĩa pháp thứ ba.

Do tâm cảnh đối đãi nên kiến chấp sanh diệt không quên. Bởi tâm vốn vô sanh, nhân cảnh mà có, nay quán tất cả cảnh như huyễn mộng chẳng thật, thì các pháp đương thể chẳng sanh.

Do duy tâm hiện nên chẳng sanh, đã duy tâm hiện thì ngoại cảnh liền không, nên tha chẳng sanh. Ngoại cảnh đã không thì nội thức chẳng khởi nên nói thấy thức chẳng sanh, đó là tự chẳng sanh.

Đã không cảnh để đối tâm, cũng không có tâm phân biệt cảnh, đương thể vô sanh, lại do nhân duyên gì mà có thể sanh ư? Cho nên nói duyên chẳng tích tụ, đó là tự tha chẳng chung sanh.

Do các pháp trong tam giới đều từ duyên khởi, nên nói thấy vọng tưởng duyên sanh, thế là chẳng phải “vô nhân sanh”.

Nay quán nhân duyên thể nó là không, thì tất cả pháp trong ngoài nơi tam giới đều chẳng thể được.

Vì biết các pháp không có thật thể, kiến chấp về sanh diệt hết, thì chứng được cảnh giới như huyễn, được vô sanh pháp nhẫn, lìa kiến chấp sanh diệt. Sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền. ✅ Đây là tương đương nghĩa “trung đạo quán”.

Luận Trung Quán nói: “Nhân duyên sanh các pháp, ta nói tức là không, cũng gọi là giả danh, cũng gọi nghĩa trung đạo”.

Kinh đây chỉ quán thẳng các pháp duy tự tâm hiện, duyên sanh vô tánh, đốn chứng vô sanh.

Đứng về nghĩa mà nói để so sánh với tam quán, chẳng phải như các kinh khác nói, trải qua thứ lớp riêng để so sánh.

Ba pháp quán trên thuộc về nhân, một pháp quán sau đây thuộc về quả. Vì “ý sanh thân” là nhân nơi ba pháp quán trên đây mà chứng đắc vậy.

GIẢI

✅ Đây là giải thích về nghĩa của pháp quán thứ tư, viên thành nhất tâm tự giác thánh trí.

Nghĩa là hàng Bồ tát từ Bát địa về trước, chưa lìa được tâm, ý, thức còn thuộc về cảnh giới sanh diệt đối trị.

Đến khi được vô sanh pháp nhẫn, trụ vào đệ bát địa rồi thì năm pháp, ba tự tánh, tám thức, hai vô ngã đều lìa. Đó là sanh diệt đã diệt, tịch diệt là vui. Cho nên nói được tự giác thánh trí thiện lạc.

Vì không sanh, không chẳng sanh nên được ý sanh thân, thân mình, cõi nước, ở đây, ở kia đều không chướng ngại.

GIẢI

✅ Đây là giải thích tướng hạnh thành đắc quả.

Bản Đường dịch: “Ví như tâm ý, ở cách xa ngoài vô lượng trăm ngàn do-tuần, nhớ lại các vật đã được thấy, niệm niệm liên tục đến chỗ đó lập tức, chẳng phải thân mình và núi sông vách đá có thể ngăn trở.

Ý sanh thân cũng như vậy, do sức tam-muội như huyễn, thần thông tự tại, các tướng trang nghiêm, vì nhớ lại bổn nguyện thành tựu chúng sanh, cũng như ý khởi, sanh vào trong chúng hội các bậc thánh”.

Phần trước, qua những đoạn nói về chứng pháp vô ngã trong hai vô ngã, trụ địa vị quán đảnh, vượt qua địa vị Phật tử, sẽ được pháp thân Như Lai tự tại, và thành tựu phép quán Duy tâm, ba tướng thánh trí… mỗi mỗi đều nói rõ nghĩa này.

GIẢI

✅ Đây là kết luận khuyên tu.

Theo Hoa Nghiêm, Bồ tát Cửu địa hiện thân trong mười cõi, thuyết pháp độ sanh, trang nghiêm cõi Phật, phụng sự chư Phật, làm Phật sự rộng lớn, gọi là được Ý sanh thân. Ở đây nói hàng Bát địa cũng được, là đứng về mặt thứ lớp tu hành đoạn hoặc chứng chơn.

Nghĩa là do hàng Bát địa đã đoạn trừ câu sanh ngã chấp, chứng bình đẳng chơn như, chìm trong vui tam-muội, mà có thể xả được vui tam-muội, phát nguyện độ sanh.

Vì vậy có thể hiện thân trong mười cõi, thuyết pháp độ sanh như ý tự tại, gọi là Ý sanh thân. Nên đến Cửu địa mới được. Đây đứng về mặt căn cơ lanh lẹ, bèn có thể một niệm đốn chứng vô sanh, lìa cảnh giới tâm, ý, ý thức, từ địa vị phàm phu liền vào cảnh giới Phật.

Đối với quả vị chính là tương đương Bát địa, chẳng cần nói rằng tiệm đoạn tiệm chứng theo thứ lớp mà đến.Văn sau nói: “Sơ địa tức là Bát địa, không có thứ lớp”. Nghĩa là người nhận được chánh tánh của chư pháp, không cần đi từ địa vị này tới địa vị kia, đây ước về tướng chung mà nói.

Chính là đốn ngộ nhất tâm liền lên địa vị Phật, tuy nói các địa là mượn địa vị để chỉ bày ngộ có cạn sâu, chẳng phải thật có giai cấp thứ lớp.

Cổ đức nói: Thánh đế còn chẳng làm, lại có giai cấp nào nữa.

I₂ - Chỉ ra mê hoặc bị phá, có 2

K₁ - Nói rõ duyên sanh vô tánh để phá Y tha khởi

GIẢI

✅ Đây là hỏi dấu vết, để làm sáng tỏ nhân y cứ của mê ngộ, giải thích rộng việc tu hành đại phương tiện ở trên.

Bởi chỗ cần yếu của tu hành, chỉ rõ biết “y tha” và “biến kế” vốn không, “viên thành” thật có mà thôi. Nên đây trước nói rõ về duyên sanh vô tánh để phá tánh Y tha khởi. Do ngoại đạo không biết các pháp nương vào Như Lai tạng hoặc sanh hoặc diệt, bèn vọng chấp tất cả chúng sanh thế giới từ Ngã lưu xuất, gọi là đốn sanh; vọng chấp từ Minh sơ sanh Giác, từ Giác sanh Ngã tâm… hai mươi lăm Minh đế, gọi là tiệm sanh.

Do đây hai kiến chấp Có - Không đều là Y tha khởi. Vì thế, đức Phật từ trước một bề nói các pháp từ nhân duyên sanh, vì duyên sanh vô tánh nên nói vô sanh, để phá vọng chấp kia. Đại Huệ tuy lãnh hội ý chỉ, sẽ cho là có tướng nhân duyên thật, chỉ không biết tướng nhân duyên ra sao.

Ý nói rằng nếu biết rõ tướng nhân duyên, thì đối với các pháp không khởi hai kiến chấp Có - Không, cùng chấp đốn sanh tiệm sanh. Thế nên đưa ra câu hỏi này. Ý Phật đáp sau đây, trước nêu tướng nhân duyên, sau chỉ bày nhân duyên cũng không.

❔ HỎI: Trước đó hiển bày lý hạnh nhân quả đã trọn vẹn, biện luận về chân vọng đã triệt để, tại sao lại khởi nghi về nhân duyên?

📣 ĐÁP: Bởi có như vầy. Kinh này thuộc về Đại thừa đốn giáo, dùng nhất tâm làm Tông, đoạn nghi phá chấp, dẹp tà hiển chánh làm Dụng. Do quán thẳng nhất tâm, chóng đoạn căn bổn phiền não, chóng chứng vô sanh, lập tức lên vị Phật.

Bởi căn bổn phiền não có sáu: Tham, sân, si, mạn, nghi, tà kiến. Song tham-sân-si vốn là ba đức bí tạng của Như Lai, là Phật tánh bổn hữu của tất cả chúng sanh, hữu tình đều đủ; mạn, nghi, tà kiến, hàng Nhị thừa ngoại đạo có nhiều.

Do nghi báng chánh pháp khởi lên tà kiến, chưa được cho là được, chưa chứng cho là chứng, cho nên chóng trái với chánh pháp, đi ngược chánh pháp. Như vậy thật là cứng đầu khó hóa độ.

Đức Thế Tôn trong bốn mươi năm, nhiều phen khiển trách, đến đây căn cơ đã chín muồi, cho nên lập tức nhổ gốc nghi, xô dẹp tà kiến, khiến cho họ một phen phát chánh tín, liền có thể chứng vô sanh.

Đó là “lòng nghi hối đã dứt, an trụ trong thật trí”. Cho nên kinh này ròng rặc đoạn nghi phá tà, hiển bày tự giác thánh trí, đó là lý do Bồ tát Đại Huệ đã nhờ ơn khai thị, lại theo dấu vết mà lần lượt nêu nghi ngờ vấn nạn.

Thẳng muốn người tu hành trừ sạch lưới nghi, mới có thể tin được tự tâm, không tìm cầu bên ngoài. Chư Tổ từ trước là những bậc tin tự tâm đến chỗ không nghi. Ngoài việc này không riêng có phương tiện nào khác. Từ đây đến hết quyển, ý chỉ không ra ngoài điều vừa trình bày.

GIẢI

✅ Đây là chỉ tướng của ngoại duyên.

Điều kiện tự thân sanh khởi là nhân, điều kiện bên ngoài để trợ giúp sanh khởi là duyên. Tất cả chư pháp đều theo nhân duyên. Như khối đất là nhân; cây cọc, bánh xe, nước, gỗ, nhân công là duyên, làm thành ra bình là quả. Đến như sợi chỉ, cỏ lát, hạt giống, sữa… là nhân; vải lụa, chiếu, mầm cây, bơ… là quả, suy ra các pháp đều như vậy. Pháp duyên sanh là trước nhân sau quả lần lượt mà sanh, nên nói trước sau lần lượt sanh. Nội ngoại là: nội tức thân căn, ngoại tức thế giới vật chất.

GIẢI

Đây chỉ ra tướng nội duyên.

Nghĩa là từ vô minh, ái, nghiệp… 12 nhân duyên thành lập ra danh từ “duyên”. Từ duyên đó sanh ra ấm, giới, nhập, được tên là duyên sở khởi (cái được khởi lên từ duyên). Tuy có chia ra nhân quả ba đời, trọn không sai biệt, chỉ do ngu phu vọng tưởng phân biệt thôi. Đây tức nêu nghĩa duyên sanh vô tánh.

GIẢI

Đây chỉ về tướng nhân.

Nhân tức là duyên, vì do tâm cảnh lẫn nhau làm duyên khởi, nhưng đứng về mặt sanh khởi thì gọi nhân, đứng về mặt trợ giúp cho sanh khởi thì gọi duyên. Bản Đường dịch: “Nghĩa là pháp trong ngoài làm nhân sanh ra quả. Từ chỗ một niệm khởi liền tạo thành sanh tử, ắt có quả đời sau, cho nên là Đương hữu nhân”. Tạo tác tức là sanh khởi. ✅ Đây là tương đương với nghĩa nhân duyên. Nếu rõ được sanh vốn vô sanh, thì sanh tử mênh mông chóng đoạn dứt.

GIẢI

Đây tương đương với nghĩa sở duyên duyên. Đường dịch “Nghĩa là pháp trong ngoài làm sở duyên (bị duyên) sanh kết quả là ấm, chủng tử…”. Nghĩa là hoặc căn (trong) hay cảnh (ngoài) chung làm sở duyên (bị duyên) rồi khởi lên ghét, thương, chấp trước, có khả năng dẫn đến “hậu hữu” không dứt, nên gọi là Tương tục nhân.

GIẢI

Đây tương đương với nghĩa đẳng vô gián duyên. Đường dịch “Tạo nên tướng không gián đoạn, sanh ra quả tương tục.” Vì vọng tưởng không gián đoạn, nhân quả tiếp nối nên gọi là vô gián.

GIẢI

Đây tương đương với nghĩa tăng thượng duyên. Đường dịch “Nghĩa là làm cho việc tăng thượng để sanh kết quả”. Có nghĩa rằng một mình cảnh không thể sanh quả, ắt phải có tâm làm tăng thượng. Do vậy, tâm là duyên tăng thượng của cảnh, dụ như chuyển luân vương, đối với cảnh thọ dụng biến hiện tự tại.

GIẢI

Đây tương đương với nghĩa phân biệt duyên. Ngụy dịch là “liễu nhân”. Đường dịch là “hiển liễu nhân”. Nghĩa là khi phân biệt sanh khởi thì hay hiển bày tướng trạng của cảnh, như đèn chiếu vật. Có câu “Cảnh duyên không tốt xấu. Tốt xấu khởi từ tâm. Nếu một tâm chẳng sanh. Thì muôn pháp đều dứt”. Cho nên hết thảy pháp chỉ do phân biệt làm nhân. Trong kinh Lăng Nghiêm phần phân biệt duyên của “bát hoàn” (tám chỗ trả về), tức là nghĩa này. Bốn nhân trước là tâm cảnh hội họp tác nghiệp thành tựu; đến đây thì phân biệt hiển bày, nhân quả rõ ràng, cho nên nói là “liễu nhân”.

GIẢI

✅ Đây là nhân của vô tưởng đoạn diệt.

Nghĩa là định vô tưởng của ngoại đạo, tâm tư suy nghĩ đều ngừng bặt khô cạn, nơi vọng tưởng diệt mà cho là tương tục đã dứt, bèn sanh kiến chấp về không vọng tưởng. Lấy đây làm nhân, chiêu cảm quả vô tưởng. Do đợi cái diệt làm nhân nên gọi là đãi nhân. Trong luận không có nhân này, vì mục tiêu chính của kinh là dẹp tà nên đặc biệt đưa ra nhân này.

Sáu nhân trên đây, chân vọng đều đủ, thánh phàm cùng có. Vì chỗ lập tông của pháp giới không lìa duyên khởi. Bởi không biết lý duyên khởi, vọng chấp các pháp thật có tự tánh cho nên thành thiên lệch (Nhị thừa) tà (ngoại đạo), chỉ gọi là vọng tưởng. Nếu rõ được duyên sanh vô tánh, thì pháp vốn vô sanh, chân vọng đều không, thánh phàm đều dứt bặt, tức là tự giác thánh trí. Vả lại nhân duyên của các pháp đều thuộc về sanh diệt, ý muốn hiển bày nghĩa bất sanh không thuộc nhân duyên. Cho nên sau đây nói tiệm đốn đều chẳng phải để nêu nghĩa vô sanh chân thật.

GIẢI

Đây nói rõ nghĩa vốn chẳng sanh.

Đường dịch: ✅ Đây là ngu phu tự phân biệt, chẳng thứ lớp sanh cũng chẳng đồng thời sanh.

GIẢI

✅ Đây là giải thích nghĩa vô sanh.

Nghĩa là các pháp không đồng thời sanh, cũng chẳng thứ lớp sanh. Nếu đồng thời sanh thì không thể phân biệt năng sở, trước sau, không có tướng nhân quả. Nếu thứ lớp sanh thì khi chưa được tướng quả làm sao nói do nhân sanh, như chưa có con do đâu gọi là cha. Bản Ngụy dịch: Nếu tất cả pháp sanh một lần, thì không có sự sai khác giữa nhân quả, vì không thấy được thân tướng của nhân quả. Nếu thứ lớp sanh thì chưa được thân tướng, không được nói thứ lớp sanh, như chưa có con làm sao kêu là cha. Chưa được thân tướng đó là nói riêng chưa được tướng quả, không được nói nhân.

GIẢI

Đây nói pháp vốn lìa duyên, chỉ là vọng chấp tướng nhân duyên.

Nghĩa là đương thể các pháp vắng lặng vốn tự vô sanh. Nếu nói nhân nơi nhân duyên mà sanh các pháp, đều là vọng tưởng phân biệt. Bản Ngụy dịch: “Phàm phu ngu si, vì tự tâm quán sát thứ lớp tương tục chẳng được tương ưng, nên nói rằng: nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên duyên, tăng thượng duyên… hay sanh ra các pháp. Đại Huệ! Như thế các pháp chẳng thứ lớp sanh, chỉ là hư vọng phân biệt chấp giữ thể tướng của pháp”. Bản Đường dịch: “Những người chấp trước cho rằng do nhân duyên, sở duyên duyên, vô gián duyên, tăng thượng duyên… năng sanh sở sanh hỗ tương trói buộc mà có thứ lớp sanh. Lý ấy chẳng thành, vì đều là tướng vọng tình chấp trước”.

Nói nhân duyên…, là điều kiện tự thân khiến sanh khởi gọi là nhân duyên. Tâm chấp giữ các trần bên ngoài như sắc… gọi là phan duyên tức là sở duyên duyên. Pháp trong ngoài xen nhau chuyển tiếp sanh khởi, tương tục không gián đoạn, gọi là thứ đệ duyên, tức là đẳng vô gián duyên. Tâm là tăng thượng duyên của cảnh. Thức Luận giảng rộng, chỉ là đồng tên khác nghĩa. Vì ở đây nói rõ duyên sanh các pháp, kia luận về tướng duyên đầy đủ của thức.

GIẢI

✅ Đây là kết luận nêu lên pháp vốn vô sanh, không thể khởi kiến chấp về nhân duyên.

Vì sao các pháp đồng thời hay thứ lớp đều chẳng sanh? Vì tất cả đều duy tâm hiện. Đã là duy tâm hiện thì ngoài tâm không có pháp, không có cái khả sanh. Vì tự tướng cộng tướng đều không tự tánh, đã không tự tánh thì cái gì là sanh? Cho nên đều chẳng sanh. Chỉ trừ khi vọng thức phân biệt cho là có sanh mà thôi, kỳ thật vô sanh.

Bản Đường dịch: “Thứ lớp và đồng thời thảy đều chẳng sanh, chỉ là tự tâm hiện thân tài… nên tự tướng cộng tướng bên ngoài đều vô tánh, chỉ trừ thức khởi ra kiến chấp tự phân biệt. Thế nên này Đại Huệ! Phải lìa kiến chấp do nhân duyên tạo tác, trong tướng hòa hợp có tiệm sanh, đốn sanh”.

GIẢI

✅ Đây là tụng pháp không sanh diệt, vốn tự lìa duyên.

Một bài kệ đầu nói rằng tất cả pháp vốn không sanh diệt, chỉ vì các phàm ngu nơi vô sanh vọng thấy sanh diệt, mà khởi lên tưởng nhân duyên.

Nửa bài kệ tiếp theo, là để ngừa vấn nạn. Vấn nạn rằng: Trước đó, nhân phàm ngu vọng chấp chư pháp diệt rồi lại sanh, nên Thế Tôn nói tướng nhân duyên để ngăn dẹp, nay tại sao lại nói rằng nhân duyên cũng không?

Vì thế, kệ đáp rằng: Chẳng phải ngăn cái diệt rồi lại sanh kia mà nói nhân duyên, chỉ là tạm mượn danh từ nhân duyên để phá vọng tưởng của phàm ngu ấy thôi. Cũng chẳng thật có tướng nhân duyên để làm pháp sanh cho kia. Huống chi tất cả pháp duyên khởi có không, thảy đều là vô sanh, há lại có tướng nhân duyên ư?

Nửa bài kệ sau chót là cũng để đả thông nghi ngờ.

❔ Gạn hỏi rằng: Đã không nhân duyên nay ba cõi này từ đâu mà có?

📣 ĐÁP: Chỉ theo tập khí mê mờ của chúng sanh chuyển biến bèn tự vọng thấy tướng của ba cõi. Nên nói Bị tập khí mê chuyển, từ đó ba cõi hiện.

GIẢI

Bài tụng này chính là hiển bày thật nghĩa.

Nghĩa là tất cả nhân duyên sanh diệt của các pháp hữu vi thảy đều thuộc về kiến chấp hư vọng.

Thật ra các pháp xưa nay vốn không sanh diệt, chỉ cần thấy tất cả pháp hữu vi như hoa trong hư không, xa lìa tất cả vọng kiến năng thủ sở thủ, thì liền nhận ra các pháp vốn không có đã sanh, sẽ sanh, tất cả tướng nhân duyên hòa hợp đều là ngôn thuyết, chẳng phải là pháp thật.

Ban đầu do phàm ngu vọng chấp có “dị nhân” ⁵ hay sanh các pháp, khởi lên hai kiến chấp hữu vô, đoạn thường, nên đức Thế Tôn đầu tiên chỉ dạy nhân duyên sanh pháp để phá chấp vô nhân của họ, khiến họ quán các pháp duyên sanh vô tánh, liễu ngộ vô sanh.

Nay lý vô sanh đã tỏ rõ, nghĩa chơn thật đã hiển hiện, nên ở đây đặc biệt nêu lên lý vốn không sanh diệt, không mượn nhân duyên vì chỉ có ngôn thuyết hoàn toàn không có thật nghĩa.

✅ Đây là trực chỉ nguồn chơn nhất tâm, để hiển bày cứu cánh đệ nhất nghĩa đế, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, lìa tướng ngôn thuyết. Người xem nên biết.

• Phần trên nói về duyên sanh vô tánh phá Y tha khởi xong. Dưới đây nói vọng tưởng vô tánh để phá chấp biến kế.

K₂ - Nói vọng tưởng vô tánh để phá chấp biến kế

GIẢI

Đây cũng là theo dấu mà khởi nghi để thưa hỏi cho rõ vọng tưởng vô tánh, để phá biến kế chấp vậy.

Đây chỉ ra tướng vọng tưởng ngôn thuyết. Nghĩa là vọng thấy dung mạo thân hình của nam nữ, đẹp xấu và tướng tất cả đồ vật tốt xấu… vọng khởi phân biệt mà có ngôn thuyết, gọi là tướng ngôn thuyết. Trước mộng trải qua thấy những cảnh giới, tỉnh rồi nhớ lại, vọng chấp phân biệt cho là lành dữ, tốt xấu… gọi là mộng ngôn thuyết.

Nhớ nghĩ đến những nghiệp đã tạo nào là tự mình, do người, oán, thân, thương ghét… vọng sanh phân biệt mà có ngôn thuyết gọi là quá vọng tưởng chấp trước ngôn thuyết. Từ vô thủy đến giờ trong tám thức hàm chứa những tập khí chủng tử hí luận về tự loại, mạnh mẽ trồi dậy nên sanh ra phân biệt, gọi là vô thủy vọng tưởng ngôn thuyết. Tất cả ngôn thuyết không ra ngoài bốn thứ này. Vì lấy vọng tưởng làm nhân cho ngôn thuyết, nên lìa ngoài bốn thứ này ắt không có ngôn thuyết. Chỗ không ngôn thuyết là đệ nhất nghĩa đế ⁶, chẳng phải ngôn thuyết có thể hiển bày đệ nhất nghĩa đế.

GIẢI

Đây chỉ về tướng nhân duyên của ngôn ngữ. Nghĩa là chỗ xuất phát ngôn ngữ của chúng sanh, do bốn thứ vọng tưởng trước làm nhân, tám thứ ở đây như: Đầu, ngực… làm duyên cho nên có ngôn thuyết. Lão Tử nói: “Khoảng giữa trời đất như ống bế lò rèn, rỗng mà không bị đè bẹp, càng chuyển động càng phát ra” ⁷. Đây chính là duyên khí vọng tưởng, gió thức thổi động, vô cớ mà phát ra, không cớ mà vẫn nói. Do đây quán tướng ngôn ngữ, thể của âm thanh vốn không, vốn chẳng có. Ngôn ngữ chúng sanh như thế. Đến như ngôn thuyết của Phật, như tiếng trống trời, cho nên lời thuyết pháp có 64 loại phạm âm, chẳng phải vọng tưởng có thể so sánh.

GIẢI

Đây nêu nghĩa ngôn thuyết vọng tưởng cả hai đều là tánh không.

Nghĩa là vọng tưởng và ngôn thuyết nếu mỗi cái đều có tự tánh riêng thì nhất định là khác. Nếu chẳng nhờ nhân để sanh khởi, không bày tỏ được điều gì thì nhất định là một. Nay ngôn ngữ nhân vọng tưởng mà phát sanh, chẳng quyết định là khác.

Ngôn ngữ chỉ là tướng âm thanh, bản chất của âm thanh không có văn tự, như gió, như tiếng trống, không bày tỏ được gì. Do sức vọng tưởng, cái chất chứa bên trong phát ra ngoài, có thể bày tỏ được, năng sở rõ ràng, chẳng quyết định là một. Vì chẳng phải một, chẳng phải khác, cả hai đều là tánh không, cho nên đều không có nghĩa thật.

GIẢI

Đây nói về đệ nhất nghĩa đế lìa tướng ngôn thuyết.

Ý của Đại Huệ cho rằng hàng phàm phu do vọng tưởng ngôn thuyết đã có thể bày tỏ được thế tục đế, mà thánh nhơn cũng dùng ngôn thuyết để bày tỏ đệ nhất nghĩa đế.

Nay vọng tưởng ngôn thuyết đã chẳng phải một, chẳng phải khác, vậy không biết thánh ngôn lượng và đệ nhất nghĩa đế là khác hay không khác.

Nên hỏi: Ngôn thuyết tức là đệ nhất nghĩa vì chẳng khác? Sở thuyết là đệ nhất nghĩa vì chẳng phải chẳng khác?

Phật trả lời rằng khác và chẳng khác cả hai đều chẳng phải.

Đường dịch: “Vì sao? Vì đệ nhất nghĩa là chỗ thánh lạc, do lời nói mà vào, chẳng phải đệ nhất nghĩa tức là lời nói”.

Chỗ thánh lạc là cảnh giới tự thọ dụng của chư Phật, lìa tâm ý ý thức, chẳng phải ngôn thuyết đến được. Song nói về đệ nhất nghĩa, như ngón tay chỉ mặt trăng.

Như ngón tay chỉ có thể nêu mặt trăng, không thể đến được mặt trăng, nhân ngón tay nhìn thấy mặt trăng, mặt trăng chẳng phải là ngón tay.

Cho nên nói: Chỗ ngôn thuyết vào được là đệ nhất nghĩa, chẳng phải ngôn thuyết là đệ nhất nghĩa.

GIẢI

Đây nói rõ ngôn thuyết không những chẳng phải là đệ nhất nghĩa, mà cũng không thể hiển bày đệ nhất nghĩa để thuyết minh đệ nhất nghĩa đế lìa tướng ngôn thuyết.

Bởi đệ nhất nghĩa là cảnh giới sở đắc của thánh trí tự giác, chẳng phải là cảnh giới của ngôn thuyết vọng tưởng hiểu được, làm sao ngôn thuyết vọng tưởng có thể chỉ bày?

Vì chỉ có ngôn thuyết, hoàn toàn không có nghĩa thật. Ý chỉ của giáo ngoại biệt truyền dạy tâm tức lầm, động niệm liền trái, dứt đường ngôn ngữ, diệt chốn tâm hành, năng sở đều quên, tâm cảnh mất dấu, chỉ chứng mới tương ưng, há vọng tưởng ngôn ngữ phân biệt có thể đến sao?

GIẢI

Đây nói lại lý do vì sao ngôn thuyết không thể hiển thị đệ nhất nghĩa.

Bởi ngôn thuyết rốt ráo không thể hiển thị đệ nhất nghĩa vì có ba nghĩa:

1. Đệ nhất nghĩa bất sanh bất diệt trạm nhiên thường tịch, không lay động, không thuộc vào điều kiện nhân duyên hòa hợp khởi, thì làm sao tướng ngôn ngữ sanh diệt lay động do nhân duyên khởi lên kia, lại có thể hiển thị ư?

2. Đệ nhất nghĩa siêu nhiên tuyệt đối đãi, không có tướng tự tha, há tướng ngôn ngữ tự tha đối đãi kia có thể hiển thị ư?

3. Đệ nhất nghĩa là cảnh giới tự tâm hiện, xa lìa tất cả các thứ ngoại tướng, há ngôn ngữ do vọng tưởng phân biệt ngoài tâm chấp pháp kia có thể hiển thị ư?

Do 3 nghĩa này nên ngôn thuyết rốt ráo không thể hiển thị đệ nhất nghĩa đế.

Kết luận khuyên: Nếu quán đệ nhất nghĩa nên lìa tướng ngôn thuyết vọng tưởng, mới có thể được vào. Đó gọi là Lìa tâm ý tham, lìa cảnh giới vọng tưởng cầu mới có chút ít phần tương ưng. Cho nên đoạn trước nói Nên y cứ vào nghĩa, đừng kẹt trong ngôn thuyết. Vì vậy đức Thế Tôn một hôm lên tòa, Văn Thù bạch chùy rằng: Xem kỹ pháp của đấng pháp vương, pháp của đấng pháp vương như thế.

GIẢI

Bài tụng này hiển bày thẳng chỗ lìa ngôn ngữ mới là mé thật, để rửa sạch tập khí danh ngôn của hành giả, mới có thể thật chứng.

Kệ này chỉ nói giản lược, bản Đường dịch: “Các pháp không tự tánh, cũng không có ngôn thuyết, không thấy nghĩa không không, nên người ngu lưu chuyển. Tất cả pháp không tánh, lìa ngôn thuyết phân biệt, hữu vi như mộng hóa, chẳng sanh tử, Niết-bàn. Như vua và trưởng giả, vì muốn các con vui, trước đưa vật tương tự, sau đổi cho đồ thật. Nay ta cũng như vậy, trước nói pháp tương tự, sau mới vì họ giảng, pháp thật tế tự chứng”.

Xem thí dụ vua và trưởng giả, đủ làm bằng cớ rằng các pháp được nói trải qua 40 năm trước kinh Lăng Già đều là lời tương tự, chưa hiển bày lý chân thật. Trải qua lắm phen gạn lọc, căn cơ đã thuần thục, mới nói đạo tự chứng chơn thật lìa ngôn ngữ. Chính là chỗ kinh Pháp Hoa nói: “Trước đem ba xe dụ dẫn các con, sau mới đều tặng cho xe lớn, có các báu vật trang hoàng, khiến các con dạo chơi vui vẻ khoái lạc”. ✅ Đây là nghi thức thuyết pháp của bậc Thánh.

❔ HỎI:

Các nhà phán giáo chỉ nói Pháp Hoa khai quyền hiển thật (mở phương tiện để hiển bày chỗ thật) mà chưa từng nghe nói kinh này dự vào chỗ khai hiển ấy, vì sao lại gồm chung?

📣 ĐÁP: Các đức Phật chỉ vì một nhân duyên trọng đại mới hiện thân ở thế gian, là vì muốn chúng sanh khai thị ngộ nhập Phật tri kiến. Phật tri kiến là tự giác thánh trí duy tâm hiện lượng, chính là nghĩa Phật tánh Như Lai tạng tâm, tất cả chúng sanh vốn sẵn đủ. Chỉ vì một việc này, không có việc gì khác.

Các đức Phật nhân “việc này” duyên “việc này” mà xuất hiện nơi đời. Cho nên những lời thuyết pháp của các Ngài từ đầu đến cuối, chỉ là khai mở hiển bày “một việc này” thôi.

Vì chúng sanh đức mỏng nghiệp nặng, không thể chỉ thẳng e rằng họ kinh sợ nghi ngờ chẳng tin, trở lại phỉ báng chánh pháp, cho nên bậc đại từ ẩn nhẫn chỉ dùng nhánh nhóc nói quanh, đến khi chí khí của chúng đã thuần, mới có thể nói thật.

Nên kinh này chỉ thẳng Như Lai tạng tâm tự giác thánh trí, nếu có người ngộ được tâm này, trong một niệm liền lên vị Phật, không cần tu hành nhọc nhằn nhiều kiếp. Đây chính là pháp môn đốn giáo.

Vì muốn bỏ cái tệ chậm chạp của ba thừa kia nên nói là Đại thừa đốn giáo. Bởi vì là tiền phong cho Pháp Hoa, nên kinh Lăng Già cũng khai quyền hiển thật.

Bậc Thánh nhân thuyết pháp, phần đầu phần cuối chỉ một mạch, trước sau giúp nhau, cho nên có giáo lý bí mật, bất định. Vả lại tuy thuyết pháp có nhiều loại, đại khái không ra ngoài bốn môn lý hạnh nhân quả, mỗi môn đều có quyền và thật. Bốn môn này tột cùng đều trở về một lý thật, vào trong một lý thật rồi thì sự nghiệp của bậc Thánh đã xong vậy.

Pháp được nói trong bốn mươi năm, không ra ngoài đối đãi về tâm cảnh năng sở chân vọng, sanh tử Niết-bàn. Vì thế người nghe sẽ cho là pháp thật, chưa bỏ được tập khí về danh ngôn, rốt cuộc vẫn đứng ở ngoài cửa, ngủ tại am tranh.

Đến kinh này thì gây óng gió cùng cực, đả phá tận hang ổ, tất cả đều lìa, chỉ thẳng nhất tâm tự giác thánh trí. ✅ Đây là hiển lý đã tột. Bởi chỗ khai hiển là khai trừ lý tạm của Ba thừa, để hiển lộ lý thật của Nhất thừa. Dùng thật lý chánh trí này làm nhân chân thật, nghĩa là dùng tâm không sanh diệt làm gốc tu nhân.

Đến Pháp Hoa thì mượn “thật trí” này làm nhân để giúp thêm cho diệu hạnh, vì vậy cúng dường một hoa một hương, ngẩng đầu, cúi mặt, chắp tay, xưng danh đều được thành Phật. Đó là hạnh chân thật khế hợp với quả chân thật. Bởi chỗ khai trừ, là khai trừ hạnh tạm thời của Ba thừa để hiển lộ hạnh chân thật của Nhất thừa, dùng hạnh thật này mới mong chứng được quả thật.

Nên hàng Tam thừa mỗi mỗi đều được thọ ký, trải qua công phu thừa sự nhiều đức Phật mới thành Phật đạo. Nếu không mượn nhân chân thật này, dù cho trải qua nhiều kiếp số như bụi, e rằng cũng chỉ kẹt nơi hóa thành mà thôi. Tông thú của hai kinh tuy khác, nhưng thật lý thầm hợp.

Đến kinh Lăng Nghiêm thì lý, hạnh, nhân, quả mỗi mỗi đều chân thật, đó là gồm chung những phương tiện tạm trước đều quy về một thật. Ba thừa thâu chung, năm tánh đồng vào, dung hội lý hạnh nhân quả, nhân pháp một đời đều vào biển Như Lai diệu trang nghiêm. Đây mới thấy Như Lai nói pháp trước sau một mạch.

Người tu nếu không biết con đường chung của nghi thức thuyết pháp này, dù cho ngộ tự tâm cũng không thể dẫn dắt chỉ dạy cho kẻ mới học. Đó là “Tông thông thế thuyết chẳng thông, như mặt trời bị mây che” cũng không thể đến mé thật rốt ráo, vì không đạt được bổn hoài của Như Lai vậy. Nhân thuận tiện đề cập đến vấn đề này, người xem đừng chán mà cho là rắc rối.

• Trước nói vọng tưởng vô tánh để phá biến kế xong.

• Sau đây nói tâm cảnh đều quên để hiển Viên thành.

I₃ - Hiển lý Viên thành

GIẢI

Đây cũng là theo vết mà hỏi, sắp nói rõ về tâm và cảnh đều quên để hiển tánh Viên thành thật.

Bởi từ quyển đầu, Phật trách ngoại đạo không hiểu được các pháp vô tánh, đối với đệ nhất nghĩa vọng khởi hai kiến chấp hữu vô, đoạn thường, chấp chặt luận thuyết về tứ cú quyết định là một, quyết định là khác, chung không chung. Đó là cảnh giới hành động của ngu phu chẳng phải cảnh giới của tự giác thánh trí, thế nên y tha, biến kế, từ đó dấy khởi, viên thành không hiển lộ.

Nay Đại Huệ nghe nói về đệ nhất nghĩa, lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng tâm duyên, thế là đường ngôn ngữ dứt, lối tâm hành diệt, tứ cú đã lìa, trăm phi đều dẹp.

Đây chẳng phải là cảnh giới của ngoại đạo, mà là cảnh giới sở hành của tự giác thánh trí. Song không biết ngoài việc lìa tứ cú ra, cảnh giới của Thánh trí rốt cuộc như thế nào?

Ý rằng: Nếu biết việc này thì hai tánh (biến kế, y tha) chóng trừ, tánh viên thành thật hiển lộ, tức có thể vào được đệ nhất nghĩa chân thật. Nên đặc biệt nêu lên câu hỏi này, để cho rõ tự tánh viên thành.

GIẢI

Ở đây nêu lên nhân duyên được lợi ích, là lý do ý Bồ tát Đại Huệ muốn hỏi.

Nghĩa là nếu được hiểu rõ nghĩa ly tứ cú, vào pháp chân thật, thì có thể lần lần tăng tiến các địa vị cho đến chứng Như Lai địa, đem vô công dụng hạnh thành tựu chúng sanh, như hạt châu ma-ni biến hiện tùy tâm ứng khắp tất cả. Chứng ngộ cảnh duy tâm, không phải chỉ lìa kiến chấp ngoại đạo, mà cũng xa lìa kiến chấp về ấm giới nhập vọng tưởng tự tướng cộng tướng của hàng Nhị thừa.

✅ Đây là ra sức dụng công ít mà mau được Bồ-đề, tự lợi lợi tha pháp lợi sung mãn. Có lợi ích lớn như vậy cho nên thỉnh vấn.

GHI CHÚ

⏯️ (tiếp theo)

GIẢI

Đại Huệ ngoài việc thưa hỏi về ly tứ cú, còn riêng hỏi thêm về cảnh giới sở hành của bậc Thánh trí, tức cho là thật có tứ cú để lìa, thật có Thánh trí để được.

Ý của Phật đáp là vốn không có tứ cú để lìa, cũng không Thánh trí để được. Vì sao? Vì trong đệ nhất nghĩa chân vọng đều dứt. Tứ cú là do phàm phu ngu si, không hiểu được cảnh giới như mộng chỉ do tâm hiện, vọng chấp tất cả các pháp trong và ngoài thật có tự tánh, cho nên vọng sanh những kiến chấp phân biệt một khác…

Đó là tập khí hí luận làm nhân, vọng sanh chấp trước, chẳng phải thật có tứ cú. Bởi vì tâm cảnh như hư không chẳng có chỗ nương gá, cảnh giới bị phân biệt đã không thì vọng tâm phân biệt làm sao có.

Nếu một tâm chẳng sanh thì muôn pháp tự vắng lặng, há thật có tứ cú để lìa. Chỉ dứt hết tình phàm không có thêm thánh giải, nếu sanh thánh giải liền rơi vào tình phàm, nên cũng không thánh trí để đắc. Bản Đường kết thúc rằng: Nên đối với pháp sở chứng của thánh trí, lìa tất cả phân biệt về sanh trụ diệt một khác… Đến cảnh giới này không còn suy nghĩ nói năng, mới là cùng tột.

Vì vậy Tăng hỏi Mã đại sư: “Lìa tứ cú tuyệt bách phi xin Thầy chỉ thẳng ý Tây lai”. Sư bảo: “Hôm nay ta nhức đầu, không thể nói cho ông được”. Văn-thù hỏi cư sĩ Duy-ma về pháp môn bất nhị, cư sĩ nín thinh.

Sau đây Thế Tôn đáp, chỉ mượn mười hai thí dụ để phát minh. 7 thí dụ trước dụ cho cảnh giới vốn không, chỉ vì người nghe vọng sanh phân biệt, hiển bày vọng tưởng chẳng thật có, để nói rõ chỗ vốn chẳng có tứ cú để lìa. 5 thí dụ sau, dụ cho Phật thuyết pháp tùy cơ lập bày, vốn vì phá chấp, như đem chốt tháo chốt, vốn chẳng có pháp thật cho người.

Nên kệ nói rằng: Ngôn giáo chỉ giả danh, nó cũng không có tướng để biết cũng không thánh trí có thể được. Song thí dụ của chương này dường như rõ ràng dễ thấy, kỳ thật hàm ý sâu xa khó tỏ tường! Người xem cần phải khéo hội mới khế hợp Phật tâm. Đó gọi là nương ngôn ngữ cần hội tông chỉ, chẳng nên tự lập khuôn mẫu. Người trí nên xét kỹ.

GIẢI

Thí dụ này làm sáng tỏ ý cảnh vốn vô sanh, nhân tâm phân biệt mà có chấp giữ.

Nắng lóa không phải là nước, do bầy nai bị cơn khát thúc bách mà tưởng là nước, vọng sanh rong ruổi, không biết vốn chẳng phải nước. Để dụ cho tất cả cảnh giới vốn tự vô sanh, cũng không thể tham muốn. Bởi tập khí chủng tử tham ái từ vô thủy của người ngu, bên trong huân ba độc, ngoài phát hiện hành, bị khát ái bức bách, đối với tất cả cảnh sắc khởi lên tham cầu ưa muốn. Thế là trong cái vô sanh vọng thấy sanh diệt, chấp giữ thân căn thế giới các pháp trong ngoài, vọng khởi lên kiến chấp về một khác, thường vô thường… tứ cú, mà chẳng biết vốn tự vô sanh. ✅ Đây là bị vọng tưởng chi phối, chẳng phải chánh kiến.

GIẢI

Thí dụ này chuyển tiếp giải thích ý đoạn trên.

Nghĩa là hàng ngu phu sở dĩ đối với chỗ không thể ham muốn vọng sanh tham đắm mà tạo nên tứ cú phân biệt ấy, vì không biết tất cả cảnh giới chỉ do tâm hiện. Đó là “Tự tâm chấp tự tâm, pháp phi huyễn thành huyễn”.

GIẢI

Thí dụ này giải thích chung ý trên.

Nghĩa là ngoại đạo không biết cảnh giới như mộng do tự tâm hiện, vọng sanh chấp giữ, tham đắm theo đuổi. Đối với đây khởi lên những kiến chấp phân biệt một khác…, đó là ngu si ác kiến, chẳng phải trí huệ.

GIẢI

Thí dụ này nói về ngoại đạo tà kiến kiêu mạn cố chấp vào ác kiến, trở lại phỉ báng chánh pháp, bác không nhân quả, tha thiết khuyên người tu hành nên dứt tuyệt.

“Tâm như người thợ vẽ, vẽ ra các hình ảnh”. Tất cả các pháp chỉ do tâm hiện, đương thể vắng lặng, vô sanh, không có cao thấp, mà ngoại đạo kia tự ý thị vào ác kiến sanh diệt, kiêu ngạo tự cho mình là hơn, đối với luận vô sanh lìa có không của Phật pháp trở lại phỉ báng nói là không. ✅ Đây là phỉ báng nhân quả, nhổ gốc lành, hoại nhân thanh tịnh.

Nên biết người như thế rơi vào vọng tưởng tự tha, có không, lạc vào hai kiến chấp đoạn thường. Do ác kiến ấy, sẽ rớt xuống địa ngục. Nên răn người tu hành muốn cầu pháp thù thắng, phải gấp xa lìa.

GIẢI

Thí dụ này giải thích nghĩa tự hoại, hoại người ở trên.

Nghĩa là ngoại đạo kia tự ý vào tà kiến, chuyển dạy người khác giống mình, cũng như người nhặm mắt tự thấy trên không có vòng tròn, rồi trở lại trách người khác không thấy giống mình. Vòng tròn trên không, chỉ có người bệnh mắt mới thấy, người mắt tốt không thấy, để nói rằng loại tứ cú một khác, có không, chỉ có tà kiến chấp, chánh kiến ắt lìa xa.

Hơn nữa ngoại đạo kia ngang bướng chấp chặt, tự cho mình đúng người khác sai, phỉ báng chánh pháp, tiếp tục dạy người, gọi là Từ trước đến nay thành sự tiếp nối huân tập giáo hóa thành hành, tự hãm hại, hãm hại người, là cái hại lớn của Phật pháp! Cho nên tha thiết răn nhắc người tu hành nên gấp xa lìa, ý rằng không những không thân cận hạng người như thế, mà còn ngăn đừng cho rằng thật có kiến chấp tứ cú. Vì vậy dùng thí dụ tóc rủ để so sánh.

GIẢI

Thí dụ này giải thích nghĩa vốn không có tứ cú.

Lửa quay nhanh chẳng phải vòng, nhưng người ngu vọng khởi tưởng có vòng, để dụ cho pháp vốn không có tứ cú, chỉ vì ngoại đạo tà chấp, vọng khởi lên bốn thứ so đo, cho nên nói tất cả tánh sanh. Vĩnh Gia nói: Tất cả số câu chẳng phải số câu, cùng với linh giác ta nào giao thiệp.

GIẢI

Thí dụ này nói ngoại đạo vọng chấp nhân quả của tứ cú chẳng chân thật.

Bọt nước giống hạt châu, thật chẳng phải châu, mà người ngu và trẻ nít vô trí chấp giữ cho đó là thật. Người trí biết rõ nên không chấp giữ. Để dụ cho tứ cú của ngoại đạo, giống như một, giống như thường, thật chẳng phải đạo chân thường. Do họ vô trí chấp vọng cho là chân, nếu người biết duy tâm hiện lượng thì không chấp giữ, nên nói vì giữ và chẳng giữ.

Bởi họ bị huân bởi vọng tập bền ở trong vô sanh vọng thấy có sanh, nên nói đối với chỗ không sanh nói có sanh. Nơi pháp duyên sanh lại chấp đoạn diệt, phá hoại nhân duyên, nên nói duyên nơi có nói rằng diệt mất.

Do đây vọng tạo tác hí luận về tứ cú. Nhân quả chẳng phải chân nhân, quả chẳng phải chân quả, vọng chấp cái bọt nước tưởng là hạt châu thật, cho nên dụ như trẻ nít nhận bọt nước tưởng là hạt châu. Tứ cú ấy chỉ là vọng tưởng, nếu biết vọng tưởng vô tánh, thì tứ cú thế không có gì để lìa. Vì vậy bảy thí dụ trên là gồm nói rõ không tứ cú để lìa.

GIẢI

Sau đây nói rõ cũng không thánh trí để được.

Đường dịch “Lập ba lượng rồi, đối với pháp thánh trí nội chứng lìa hai tự tánh mà khởi phân biệt có tánh”. Ngụy dịch “Mà nói thế này, thật có pháp nội chứng của bậc thánh, lìa hai tự tánh, hư vọng phân biệt”.

Ý Thế Tôn trách Đại Huệ rằng, ta đã vì các ông lập ba thứ lượng, năm phần luận, xác định phải trái khiến cho bỏ tà chấp. Tại sao đến đây lại ở trong pháp thánh trí tự chứng lìa hai tự tánh, mà khởi lên kiến chấp cho rằng thật có thánh trí có thể được? Nếu thánh trí thật có tự tánh có thể được, cũng là vọng kiến. Vì vậy, luận Tam Thập Tụng nói, “Hiện tiền lập chút vật, cho là Tánh duy thức, vì có chỗ sở đắc, chẳng thật trụ duy thức”. Nghĩa là nếu còn mảy may kiến chấp chưa quên, cũng là việc bên mé sanh tử. Chừng nào vô trí vô đắc mới là cứu cánh.

3 lượng là: Hiện lượng, tỷ lượng, thánh giáo lượng.

• Hiện lượng: Hiện tức là hiện tiền, là biết rõ ràng cảnh trước mặt, không kẹt vào danh ngôn, không có tâm so đo, đích thân được pháp thể, lìa phân biệt hư vọng mà không lầm lẫn, nên gọi là hiện lượng.
• Tỷ lượng: Tỷ tức là so sánh loại suy, dùng nguyên nhân lý do thí dụ để so sánh phân loại suy lường mà biết.
• Tỷ lượng có 3 chi. Thánh ngôn lượng: Dùng thánh giáo của Phật làm tiêu chuẩn.

5 phần luận là: tông, nhân, dụ ba chi, với hợp, kết là năm phần đã ghi đầy đủ trong Nhân minh luận.

Nói rằng đã lập 3 lượng 5 phần luận, tức chỉ cho những điều đã nói trong quyển một, thảy đều không ra ngoài 3 lượng 5 phần luận. Như nói tự tâm hiện tự giác thánh trí… đó là hiện lượng. Nói như huyễn, trăng dưới nước, bóng nắng, hoa trong không và vi trần, cục đất, binh… dùng thí dụ để phát minh, đều là tỷ lượng.

Nói tất cả các đức Phật Như Lai đều trước dùng phương tiện tạm sau mới nói thật, và Pháp thân Phật, Báo thân Phật, Hóa thân Phật nói pháp… đều là thánh ngôn lượng. Đây đều dựng lập ba lượng rồi. Còn nói, ta dùng Như Lai tạng đệ nhất nghĩa làm tông, ngoại đạo dùng thần ngã, thắng tánh… làm tông. Đó là tông.

“Ta dùng đệ nhất nghĩa tự giác thánh trí… làm nhân, ngoại đạo kia dùng chủng tử tập khí hư vọng từ vô thỉ làm nhân” và “tạo tác không tạo tác, vô sanh, thường, vô thường…”. Đó đều là nhân. Như hư không, xương Phật, mâm cháy, bình bể… là dụ.

Ba chi này tự có văn hợp, kết. Gồm lại là năm phần luận, nên nói dựng lập xong. Phật thuyết pháp không ra ngoài ba lượng năm phần luận lấy đó làm nghi thức.

GIẢI

✅ Đây là trách Đại Huệ không nên ở trong pháp tự chứng thánh trí mà khởi lên kiến chấp hữu vô, để nói rõ vốn không thánh trí để được ⁸.

Nghĩa là những người tu hành đã chuyển tâm, ý, thức, lìa năng sở thủ, an trụ cảnh giới Như Lai tự chứng, há có thể lại ở trong tự giác thánh trí kia mà khởi lên tưởng hữu vô ư? Nếu ở trong ấy khởi lên chấp trước hữu vô, đó là bị kẹt vào kiến chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng. Đó là còn ngã giác ngã nêu là chướng ngại. Chính như Viên Giác đã trình bày rõ về bốn tướng vi tế, vì do còn thấy có chứng ngộ, năng sở chưa quên.

Từ câu Nếu nói về tánh tự tánh trở xuống là để ngừa nạn vấn chuyển tiếp. Nghĩa là tiếp theo đó gạn hỏi rằng: “Chân như, tự tánh, Niết-bàn, chứng đắc, Phật chủng, duyên khởi… đều là lời Phật nói, tại sao bây giờ lại nói không có trí để được”.

Thế Tôn đáp rằng: “Nếu nói trong pháp tự chứng thánh trí kia, thật có tự tánh để đợi duyên sanh, đó là lời của Hóa thân Phật nói không phải Pháp thân Phật nói”. Song Hóa thân Phật nói như vậy, cũng chẳng phải là bổn hoài, chỉ vì chúng sanh ngu si trông mong có chỗ chứng đắc, lấy đó làm kết quả mới chịu thâu hướng.

Nếu nói vô ngã, vô trí, vô đắc thì đâm ra e sợ, nên bất đắc dĩ tùy thuận hợp với căn cơ, phương tiện tạm nói như vậy, vốn chẳng có pháp thật. Cho nên nói: Thảy đều do kiến chấp hy vọng của người ngu mà sanh khởi, chẳng phải để phân biệt chỉ dạy cho hạng người căn cơ tối thượng hướng đến chỗ pháp tự tánh, tu hành như thật được tự giác thánh trí, trụ vào tam-muội lạc.

Ý rằng, nay pháp Đại thừa đốn giáo này, đặc biệt vì người căn cơ tối thượng chỉ thẳng cảnh giới tự giác thánh trí lìa tâm ý ý thức, là pháp chân thật do Pháp thân Phật nói, đâu được chấp vào lời dạy phương tiện mà hy vọng chứng đắc.

❔ HỎI:

Chân như pháp tánh vì sao cũng nói là tự tướng cộng tướng?

📣 ĐÁP:

Tự thể của chư pháp chỉ có bậc trí chứng biết, nói năng chẳng đến kịp, đương thể như như, đó là tự tướng. Nếu thể tánh của pháp dùng nội năng mà hiểu, tạm mượn trí để vịn vào, không đạt được tự tướng, đó là cộng tướng. Nay trong tông Đại thừa đốn giáo này, thẳng vì chỉ dạy đệ nhất nghĩa tâm, lìa tướng ngôn thuyết, chỉ có thể tự chứng, đều không có thể cộng tướng. Tự tướng chỉ hiện lượng chứng được, nên nói giác trụ tam-muội lạc mà phân biệt chỉ bày.

❔ HỎI:

Hóa Phật dạy về tự tướng cộng tướng, là những gì?

📣 ĐÁP: Hóa Phật nói chân như tự tánh lặng yên bất biến là tự tướng, theo duyên nhiễm tịnh thành tất cả pháp thể xuất thế, là cộng tướng. Nay Đại Huệ cho là thật có thánh trí để được, chính là chấp về duyên nhân Phật tánh, đợi duyên mới hiện vì có chứng đắc vậy.

GIẢI

Đây dụ Phật hiện thân như hình ảnh trong nước, nước dụ cho tâm chúng sanh, cây dụ cho Pháp thân Phật, thân Bồ-đề, thân nguyện. Bởi Pháp thân chẳng phải thân, nương nguyện lực mà hiện, cho nên “Nước tâm chúng sanh trong sạch, bóng Bồ-đề hiện trong ấy” ⁹.

Nói là Pháp thân hiện, thật ra chúng sanh vốn không thể nghĩ bàn, chỉ là nhất tâm, nên bóng và cây đều chẳng phải. Ngoại đạo không hiểu duy tâm sở hiện cho nên vọng chấp một khác…

GIẢI

Đây thí dụ Phật vô tâm mà cảm ứng theo căn cơ, tùy duyên thành việc, theo căn cơ sai khác, như gương hiện hình tượng. Ngụy dịch: Vì có duyên thấy được, vô duyên không thấy.

GIẢI

Đây thí dụ Phật thuyết pháp, là duyên của âm thanh phát ra, như gió nước hòa hợp rồi sau có tiếng, cho nên tất cả ngôn âm dạy dỗ vốn không là thật pháp. Người ngu vọng cho là thật. Bản Đường dịch: Thí như tiếng vang trong hang.

GIẢI

Đây thí dụ từ gốc vô trụ lập tất cả pháp, nên như đất đai nơi không cây cỏ, do sức nắng nóng thấy như nước tràn, sóng dậy, mây dồn. Bởi pháp tánh vô sanh, nơi pháp vô sanh vọng thấy sanh diệt. Bản Đường dịch: Trong môn pháp tánh thánh trí tự chứng thấy sanh trụ diệt, một khác, chung chẳng chung…

GIẢI

Đây thí dụ Pháp thân chẳng phải thân, chỉ dùng sức vô tác nhiệm mầu mà thành tựu cho chúng sanh, vốn không có tướng xuất hiện, nhập diệt, đến hoặc đi, phàm ngu không hiểu vọng cho là thật.

GIẢI

✅ Đây là kết luận khuyên người tu hành, nên xa lìa vọng tưởng ác kiến tứ cú một khác… như trên; tự nhiên được vào Tự giác Thánh trí.

Bởi chúng sanh như, Phật như. Chỉ có một như không có hai như. Nếu quán ba cõi, năm uẩn không thật, đương thể như như tức là tự giác thánh trí. Nếu ở trong môn tự chứng thánh trí pháp tánh, khởi lên kiến chấp về Phật, về pháp, phân biệt là một là khác… tức là rơi vào tà kiến của ngoại đạo.

Bởi đối với cảnh giới sở hiện của nhất tâm tịch diệt mà khởi lên kiến chấp tứ cú, chỉ là vọng tưởng thôi, chẳng phải thật pháp. Thế nên vốn không tứ cú để lìa, nếu một niệm chẳng sanh, tình quên chấp rớt, vốn tự như như. Đó là chỉ hết phàm tình, không thêm thánh giải, nên cũng không thánh trí để được.

Đến đây tình phàm và thánh giải một lúc đều dứt sạch, mới là việc rốt ráo của tự giác thánh trí. Nếu còn một mảy may chỗ thấy chưa quên, tức rơi vào ác kiến của ngoại đạo.

Song ngoại đạo có ba hạng. Một là hạng ngoại đạo ngoài Phật pháp, hai là hạng ngoại đạo dựa vào Phật pháp, ba là hạng học Phật pháp thành ngoại đạo. Một, hạng ngoại đạo ngoài Phật pháp, vốn có 3 phái:

• Một là Ca-tỳ-la, Trung Hoa dịch là Hoàng Đầu, chấp trong nhân có quả.
• Hai là Âu-lâu-tăng-khu, Trung Hoa dịch là Hưu Đầu, chấp trong nhân không quả.
• Ba là Lặc-sa-bà, Trung Hoa dịch Khổ Hạnh, chấp trong nhân cũng có quả cũng không quả.

Luận Nhập Đại Thừa nói:

• Ca-tỳ-la có lỗi chấp một, là tác và tác giả là một, tướng và tướng giả là một, như thế gọi là chấp một.
• Âu-lâu-tăng-khu chấp khác.
• Ca-lâu-ưu-đà chấp cũng một cũng khác.
• Nhược-đề-tử chấp chẳng một chẳng khác.

Tất cả những dị chấp của ngoại đạo, đều không ra khỏi 4 cái này. Từ các phái đó xuất phát ra chi nhánh, đến thời đức Phật có 6 đại sư:

• Một là Phú-lan-na Ca-diếp (Purana Kassapa): chấp bất sanh bất diệt, là Thường kiến.
• Hai là Mạt-già-lê Câu-xá-lê-tử (Makkhali Gosala): chấp khổ vui của chúng sanh không có nhân duyên, tự nhiên như vậy, là Đoạn kiến.
• Ba là Na-xà-dạ Tỳ-la-chi-tử (Sanjaya Belatthiputta): chấp chúng sanh đến thời tiết thuần thục thì đắc đạo, dùng số 9 là cùng cực.
• Bốn là A-xà-đa Xi-xá-khâm-bà-la (Ajita Kesakambali): chấp cái khổ của tội báo có thể chun vào chuồng ngựa, hoặc nhổ tóc để thay thế.
• Năm là Ca-la-cưu-đà Ca-chiên-diên (Pakudha Kaccayana): chấp cũng có cũng không.
• Sáu là Ni-kiền-đà Nhược-đề-tử (Nigantha Nathaputta): chấp rằng nghiệp được tạo tác là có định không thể sửa. Tóm lại, những lối chấp ấy không ra ngoài hai lối có không, đoạn thường, đây chính là hàng ngoại đạo ngoài Phật pháp.

Hai, hàng ngoại đạo dựa vào Phật pháp, khởi lên từ Độc Tử Phương Quảng, tự chính ông đem sự thông minh xem các kinh sách Phật rồi phát sanh một thứ kiến giải riêng, dựa vào Phật pháp mà có ra, nên gọi tên như thế. Độc Tử đọc bộ Xá Lợi Phất Tỳ Đàm, tự lập thành nghĩa riêng, nói có ngã ở ngoài tứ cú, trong bát khả thuyết tạng. Thế nào là tứ cú? Ngoại đạo chấp tức sắc là ngã, lìa sắc là ngã, trong sắc có ngã, trong ngã có sắc, 4 ấm kia cũng như vậy. Gồm lại có hai mươi kiến chấp về thân. Đại luận nói “Phá hai mươi kiến chấp về thân thành Tu-đà-hoàn”, tức là nghĩa này. Nay phái Độc Tử chấp ngã khác với lục sư ngoại đạo, cũng không phải Phật pháp, các luận đều bài xích không chấp nhận, bèn trở thành người tà pháp tà dựa vào Phật pháp.

Ba, học Phật pháp thành ngoại đạo, nghĩa là chấp vào lời dạy của Phật mà sanh phiền não, không nhập được lý.

Đại luận nói: Nếu không được phương tiện Bát-nhã, nhập vào A-tỳ-đàm, tức rơi trong hữu; nhập vào không tức rơi trong vô, nhập vào Tỷ-lặc thì rơi trong cũng có cũng không.

Trung Luận nói: Chấp chẳng có chẳng không, gọi là luận ngu si, chấp ngược chánh pháp trở thành người tà. Cho nên học bốn môn Đại thừa nếu không đạt được ý Bát-nhã liền rơi vào bốn lối phỉ báng bị đốt bởi lửa tà, trở thành người tà pháp tà. Tiểu thừa chấp thật giả hai bên, Đại thừa chấp không hữu hai bên. Tiểu thừa bác bỏ ngoài tâm có pháp là kẹt hữu, Đại thừa bác bỏ Bồ-đề Niết-bàn thảy đều vô là kẹt không. Thế nên là hạng học Phật pháp mà thành kiến chấp ngoại đạo. Thảy đều do không hiểu được cảnh giới duy tâm hiện lượng nên vọng khởi chấp trước như thế.

Kinh này tối tả hiển chánh, tất cả đều phá.

• 7 thí dụ trước là phá 4 chấp của ngoại đạo bên ngoài và ngoại đạo dựa vào Phật pháp, để hiển tự giác thánh trí vốn không tứ cú để lìa.
• 5 dụ sau phá hạng học Phật pháp thành ngoại đạo, để chứng tịch diệt nhất tâm, nên nói không thánh trí để được. Nếu các kiến chấp tiêu vong thì nhất tâm tự hiển, người đọc nên biết điều này, chớ chán vì sự rắc rối.

GIẢI

Đây dùng chung các thí dụ để trước tiên tụng rằng vốn không tứ cú để lìa.

Hai bản dịch Ngụy Đường đều trước tiên nêu năm uẩn, sau nêu ba cõi không thật như bóng, như huyễn… Bởi vì chúng sanh đối với thân tâm năm uẩn, không biết là như bóng ảnh, như huyễn, vọng chấp cho là thật, cho nên không thể giải thoát khỏi sanh tử ba cõi. Song 5 uẩn và các pháp vốn tự vô sanh, nay ở trong vô sanh vọng thấy có sanh diệt, nên thí dụ như nai khát nước, ở chỗ không có nước vọng khởi tưởng có nước.

Chúng sanh cũng thế, đều do tập khí chủng tử nghiệp thức huân phát nên phàm phu vọng thấy sanh tử, ngoại đạo Nhị thừa vọng thấy Niết-bàn, vì thế nói: thấy cảnh giới động tĩnh. Đây đều do vọng tưởng của người ngu sanh ra, cũng như mắt nhặm vọng thấy hoa đốm. Vì vậy nói nơi vô thủy sanh tử vọng tính toán chấp trước cho rằng thật có tự tánh rồi khởi lên các ác kiến tứ cú về một khác, có không, đoạn thường…

Thế Tôn thương đám người mê, nói pháp lìa tứ cú, phá tâm tham trước của họ, như ngược chốt tháo chốt nên khiến xả bỏ tham chấp giữ, chẳng phải thật có tứ cú để lìa. Bởi các pháp ấy vốn không có tạo tác, cũng chẳng phải là việc thật nên chỉ như huyễn, chú thuật máy phát động, mây nổi, chiêm bao, điện chớp, nắng lòa mà thôi.

Đó là “Sanh tử Niết-bàn như giấc mộng đêm qua”, nếu có thể quan sát như vậy thì các pháp đương thể vắng lặng, rõ được không tướng sanh từ Niết-bàn. Nên kệ nói Biết các pháp như thế, tức là không chỗ biết. Do không chỗ biết nên các kiến chấp tự tiêu vong, tứ cú chóng trừ, tức gọi là tự giác thánh trí.

GIẢI

Bài tụng này nói cũng không thánh trí để được.

Đường dịch: “Các uẩn như búi cỏ, trong đó vọng phân biệt, chỉ giả danh lập bày, tìm tướng vốn không thể được”. Nghĩa là năm uẩn, các pháp vốn không có, hư dối chẳng thật như huyễn, chiêm bao… Do người ngu không thấu hiểu duy tâm, vọng khởi phân biệt nên khởi lên bốn lối chấp. Nếu biết rõ các pháp chỉ do tâm hiện, như gương sáng, nước lắng trong, mắt sáng, châu ma-ni, tuy hiện các vật mà vốn tự vô sanh, đương thể tròn sáng, tức là tự giác thánh trí, ngoài ra lại không có thánh trí để được.

• Trên phá chung hai kiến để hiển bày Viên thành thật xong.
• Sau đây kết luận hiển bày lìa lỗi dứt quấy.

I₄ - Hiển bày lìa lỗi dứt quấy

GIẢI

✅ Đây là kết đáp lại ý hỏi, để hiển bày lìa lỗi dứt quấy.

Do Đại Huệ thưa hỏi về lìa tứ cú một khác, có không… là sở hành của tự giác thánh trí, các ngoại đạo không thể làm được. Phật đáp chỉ đối với năm ấm, các pháp, thấu rõ duy tâm, không khởi phân biệt thì ngay đó như như, vốn không tứ cú để lìa, cũng không thánh trí để được.

Thế nên đây kết luận rằng: Sở dĩ Như Lai nói pháp lìa tứ cú như thế, vì căn cứ vào thật tế nhân duyên tịch diệt giải thoát mà nói, không thể so sánh với ngoại đạo vọng chỉ các tà nhân Tánh, Tự tại… mà nói pháp, cho nên hằng lìa các lỗi.

GIẢI

✅ Đây là ngừa nạn vấn.

Gạn rằng: Như Lai thuyết pháp đã lìa tứ cú thời không có pháp để nói, vì sao lại thứ lớp dựng lập trăm lẻ tám câu và phân biệt tướng các thừa, các địa?

Thế nên ✅ Đây giải thích: Vì muốn dẹp sạch hai thứ chướng phiền não và sở tri của chúng sanh, như thương chủ vì dẫn đường cho mọi người đến chỗ châu báu, mới lập các phương tiện.

Như Lai thuyết pháp cũng như thế, chẳng phải thật có việc để nói. Nên kinh nói: Biết pháp không nơi lời, khéo vào mé vô ngôn, nhưng hay nêu ngôn thuyết, như tiếng vang khắp thế gian.

Cũng chẳng phải là nín thinh không nói. Bảo Cảnh nói: “Tuy chẳng có lời, chẳng phải không lời”. Đoạn trước nói trăm lẻ tám câu căn cứ vào tứ cú tà chánh của ba cõi hai mươi lăm loài mà dựng lập, nghĩa này thấy rõ ở đây.

• Về trước trong phần nói về hạnh, ban đầu nêu chung về phương tiện chánh hạnh đã xong.

• Tiếp theo đây, nói lược về tướng nhân quả tà chánh, chia làm bốn. Phần đầu chỉ dạy tóm lược hai nhân. Trước tiên chỉ dạy về lỗi thiên tà nhân của Nhị thừa và ngoại đạo.

H₂ - Lược chỉ nhân quả tà chánh. Có 4

I₁ - Sơ lược hai thứ nhân tà và chánh. Có 2

K₁ - Chỉ tà nhân ngoại đạo và Nhị thừa

GIẢI

Đây nói sơ lược về 2 thứ nhân tà và chánh, ban đầu chỉ tả nhân của ngoại đạo Nhị thừa.

Sở dĩ Như Lai nói pháp không giống ngoại đạo, vì nhân hạnh không giống. Đây đặc biệt nói về 4 thứ thiền để lựa riêng hai nhân chánh và tà, muốn khiến người tu hành biết mà lựa chọn. Phương tiện nhập lý của nhà thiền chỉ là nhân hạnh mà thôi.

Nhị thừa ngoại đạo không thấu đạt lý tự tâm hiện lượng chọn vô ngã, tuy quán ngã không, mà vì chỗ chấp trước chưa quên, càng tăng thêm ngã kiến, nên tướng chẳng trừ diệt. Vì nhân địa không chân nên kết quả không thật, đó là lý do Niết-bàn của hạng này cũng chẳng chân thật. Đây gọi là Ngu phu sở hành thiền.

K₂ - Chánh nhân của tam thừa

GIẢI

Đây gọi là phương tiện tu hành của Bồ tát, để chỉ ra nhân chánh.

Từ hàng Tam hiền cho đến Thất địa, hành tướng đều nêu ở đây. Đó gọi là, hai chướng về phân biệt ngã và pháp đến Bát địa không còn. Còn chướng về câu sanh pháp chấp thì ở mỗi địa mỗi địa lần lượt trừ. Nên nói Quán pháp vô ngã, nghĩa tướng các địa kia lần lượt tăng tiến.

Thế nào là Phan duyên như thiền? (Ngụy dịch: Quán chân như thiền. Đường dịch: Duyên chân như thiền). Nghĩa là vọng tưởng về 2 vô ngã chỉ là vọng tưởng, chỗ như thật chẳng sanh vọng tưởng. Đây gọi là Phan duyên như thiền.

✅ Đây giải thích về hành tướng của Bát địa trở lên đến giải thoát đạo.

Đường dịch: “Nếu phân biệt rằng vô ngã có 2, đó là ý niệm hư vọng, nếu biết như thật thì ý niệm này không khởi”. Nghĩa là nếu Bồ tát phân biệt thật có lý 2 vô ngã, thì cũng là vọng tưởng, nên nói Vọng tưởng về 2 vô ngã cũng chỉ là vọng tưởng.

Nếu xứng thật mà quán thì nhân pháp vốn không, nay làm gì có không hai, bình đẳng như như, phân biệt chẳng khởi. Bản Ngụy dịch: “Không ở trong tâm phân biệt, được cảnh giới tịch tĩnh, đó gọi là Quán chân như thiền”.

Trên đây là hành tướng của 3 thừa.

Thế nào là Như Lai thiền? Nghĩa là vào địa vị Như Lai, được tướng tự giác thánh trí, 3 thứ lạc trụ, thành tựu việc bất khả tư nghị cho chúng sanh. ✅ Đây là Như Lai thiền.

✅ Đây là hành tướng nhất thừa tối thượng. Nói là Như Lai thiền, chẳng phải là Như Lai sở hành thiền, mà là dùng quả giác ngộ của Như Lai làm tâm bốn nhân. Nghĩa là dùng tâm bất sanh diệt làm nhân gốc để tu, nên nói “Phương tiện rộng lớn của bậc tu hành”.

Hai thứ thiền trước tuy là hạnh chân chánh, cũng còn thuộc tiệm tu. Đây thì đốn ngộ nhứt tâm, đón chứng địa vị Phật, ba đức bí tạng liền được trong một niệm.

Tức liền có thể thành tựu chúng sanh bất khả tư nghì, nên gọi là Như Lai thanh tịnh thiền. Đây chính thiền tông của Đạt-ma truyền, ba đời chư Phật, tâm ấn lịch đại Tổ sư, chỉ thủ của kinh này ý nằm trong ấy.

Há cho phép tả thiền của ngoại đạo Nhị thừa và loại vọng tưởng phan duyên chúng đắc, có thể so sánh ư? Thế nên muốn người tu hành thảy đều lấy đây làm chân nhân, mới được quả vô thượng đại Niết-bàn của Như Lai, vì nhân chân thì quả chánh. ✅ Đây là lý do Như Lai nói pháp không giống như ác kiến của ngoại đạo.

GIẢI

✅ Đây là tụng chung về tướng bốn thứ thiền, sau sẽ lựa riêng về tả chánh.

✅ Đây tụng về hành tướng tà thiền của ngoại đạo Nhị thừa, răn nhắc khiến người tu hành đừng lầm rơi vào đó.

Nghĩa là ngoại đạo chấp thần ngã, nên khi nhập định thấy hình ảnh như mặt trời, mặt trăng, sáng suốt trong trẻo rõ ràng, hoặc thấy như hoa sen hồng ở trong biển (bát-đầu-ma: hoa sen hồng), lấy đây làm chân.

Nhị thừa vọng chấp năm ấm thật có tự tướng cộng tướng nên khởi quán vô thường, khổ, không… dập tắt tâm, tiêu diệt trí đồng với hư không, như củi hết lửa tắt, cho là Niết-bàn.

Nên răn nhắc rằng: Người tu hành quán sát, nếu thấy những cảnh tướng như vậy, quyết định không thể lầm rơi trong ấy.

GIẢI

Bài tụng này hiển chánh hạnh.

Ý muốn người tu hành không những bỏ các tà thiền của ngoại đạo Nhị thừa, cũng đừng thân cận tập tành. Nếu y theo Phật môn, rõ thấu duy tâm hiện lượng, thì hai thứ thiền Quán sát, Duyên như cũng chẳng cần phải thân cận tập tành.

Vì thế kệ nói: Xa lìa những thứ ấy, tức là vô sở hữu. Do nương vào “vô sở hữu” mà quán thì có thể đốn nhập chơn như, đó gọi là Như Lai thanh tịnh vô tướng thiền. Hành giả y theo đây mới gọi là chánh hạnh, ắt có thể chóng khế hợp Phật tâm, nên liền cảm được mười phương chư Phật, dùng tay bất tư nghì đồng một lúc xoa đầu.

• Trên nói lược về nhân hạnh tà chánh không giống nhau.

• Sau đây lược nói về quả tướng tà chánh không giống.

I₂ - Lược nói về quả tướng của tà chánh không giống

GIẢI

Trên nói nhân hạnh chẳng giống, đây nói quả tướng cũng khác.

Đại Huệ nghe nói nhân hạnh không giống, bèn hỏi Thế Tôn, đã dùng Như Lai thanh tịnh thiền làm nhân, chẳng biết dùng những pháp gì làm quả tướng. Thế nên ở đây thưa hỏi về Niết-bàn để hiển bày quả đức không giống.

GIẢI

Đây nói về chuyển sanh tử thành Niết-bàn để hiển chân quả của Như Lai.

Đường dịch: “Tất cả thức tự tánh, tập khí và tạng thức, ý thức, kiến lập chuyển, ta và chư Phật nói đó là Niết-bàn, tức là cảnh giới các pháp tánh không”. Nghĩa là thức tự tánh, tập khí, và tâm, ý, ý thức kiến lập vô minh, đều là nhân sanh tử.

Ý rằng: Nếu biết những thứ ấy tánh không, tức ngay nơi sanh tử chuyển làm Niết-bàn, tức là cảnh giới các pháp tánh không. Không phải như hàng Nhị thừa và ngoại đạo vọng cho có chứng đắc, chấp làm Niết-bàn. Do nhân địa của họ không chân, nên Niết-bàn của họ cũng chẳng phải cứu cánh, vì không lìa được nhân sanh tử vậy.

GIẢI

Đây chỉ ra tướng Niết-bàn.

Vì Niết-bàn là cảnh giới tự giác thánh trí, chẳng phải là cảnh giới vọng tưởng của Nhị thừa ngoại đạo, vì lìa sự phân biệt về đoạn thường, hữu vô. Vì lìa cái ngã giả dối của phàm phu và thần ngã của ngoại đạo nên chẳng phải thường. Bởi lìa trống rỗng của ngoại đạo và đoạn diệt của Nhị thừa cho nên không phải đoạn.

Vì chẳng hoại nên chẳng diệt. Vì chẳng chết nên chẳng sanh. Vì chẳng diệt nên đó là đất linh của chư thánh. Vì chẳng sanh nên là ngôi nhà an ổn của chúng sanh.

Thế nên nói: “Tất cả chư thánh ba đời đều được tự giác, chỗ quy y của người tu hành”. Trong đây, phàm phu vọng nhận năm uẩn giả ngã làm tự tướng, ngoại đạo vọng lập thần ngã chủ tể làm cộng tướng.

GIẢI

Đây kết luận chỉ ra nghĩa chính của Niết-bàn.

Bởi hàng Tam thừa vọng thấy thủ xả, ngoại đạo vọng chấp đoạn thường một khác, thảy đều thuộc vọng kiến phân biệt. Tướng đại Niết-bàn Như Lai tự tánh thanh tịnh lìa các lỗi này, tất cả đều chẳng phải. Nên Lục tổ nói:

Đại Niết-bàn vô thượng, tròn sáng thường tịch chiếu. Phàm ngu cho là chết, ngoại đạo chấp là đoạn. Những người cầu Nhị thừa, gọi đó là vô tác. Đều thuộc về tình chấp, gốc 62 kiến. Vọng lập danh hư dối. Không có gì chân thật. Chỉ có người siêu xuất. Thông đạt không thủ xả. Vì biết pháp ngũ uẩn. Và cùng ngã trong uẩn. Các sắc tượng hiện ngoài, mỗi mỗi tướng âm thanh, bình đẳng như huyễn mộng, không khởi thấy thánh phàm, không khởi hiểu Niết-bàn. Dứt hai bên ba mé. Thường ứng các căn dụng, không khởi tưởng tác dụng. Phân biệt tất cả pháp, không khởi tưởng phân biệt. Kiếp lửa thiêu tột biển, gió thổi núi va chạm, vẫn chân thường tịch diệt, tướng Niết-bàn như thế.

Xem Lục tổ nói về tướng Niết-bàn, như người ngắm trái cây trong bàn tay. Đó chính là chuyển tâm, ý, ý thức, kiến lập thành Niết-bàn, vào cảnh giới các pháp tánh không vậy.

GIẢI

Đây nói về quả Niết-bàn không thật của hàng Nhị thừa.

Nhị thừa tuy vượt khỏi tà kiến ngoại đạo, song cũng chưa phải cứu cánh. Nghĩa là chỉ dứt sanh tử mà cho đó là giải thoát. Ngụy dịch: Hàng Thanh văn, Bích chi Phật, nơi chẳng cứu cánh khởi tưởng là Niết-bàn.

• Trên chỉ dạy về hai quả xong. Dưới đây chỉ dạy chuyển hai tánh.

I₃ - Lược chỉ cách chuyển 2 tánh

GIẢI

✅ Đây giải thích về tướng tất cả tự tánh tập khí ở trên, chỉ dạy sơ lược về cách chuyển 2 tánh, để nói rõ lý do quả đức không đồng.

Sở dĩ Niết-bàn của Như Lai không giống với ngoại đạo Nhị thừa vì Như Lai chuyển tất cả tự tánh tập khí làm Niết-bàn, còn ngoại đạo Nhị thừa chấp có tự tánh làm Niết-bàn, cho nên không giống.

Ở đây đặc biệt chỉ ra hai thứ tướng tự tánh, muốn khiến cho biết chỗ chuyển vậy.

Tự tánh ngôn thuyết là, Pháp Hoa nói “Tướng tịch diệt của các pháp không thể dùng ngôn ngữ nói bày”.

3 cõi vốn không có pháp thật, chỉ dùng danh ngôn làm thể, hết thảy chỉ có ngôn thuyết không có nghĩa thật.

Vì phàm phu ngoại đạo không biết danh ngôn tánh không, vọng chấp ngôn thuyết âm thanh thật có tự thể, nương vào đó phân biệt rồi tạo các thứ nghiệp từ xưa quen như vậy.

Thế nên nói Từ vô thỉ tập khí hư ngụy về ngôn thuyết sanh. Nếu biết rõ âm thanh như tiếng vang, thì ngôn thuyết tánh không như gió thổi qua hốc cây.

Rỗng rang vắng lặng, thái hư tịch nhiên, phân biệt chẳng khởi, thì pháp tánh trạm nhiên, chỉ một viên minh, dứt xong tập khí bụi mờ. Đây gọi là chuyển tự tánh ngôn thuyết thành Niết-bàn.

Ngoại đạo không biết lối ra này bèn vọng khởi các kiến chấp, nên biết Niết-bàn của họ đều từ sự chấp trước tự tánh ngôn thuyết do tập khí hư ngụy vô thỉ sanh, chẳng phải chân thật.

Sự tự tánh là, Kinh nói “Pháp trong ba cõi chỉ là nhất tâm tạo”.

Vì các pháp chỉ do tâm hiện như bóng trong gương, vốn chẳng thật có, chỉ là nhất tâm lại không có pháp khác.

Hàng nhị thừa không rõ duy tâm, ngoài tâm chấp có pháp, vọng chấp các pháp thật có tự thể.

Do không hiểu các pháp xưa nay là tướng tịch diệt nên vọng thấy có sanh tử đáng sợ, Niết-bàn nên chứng.

Vì thế Niết-bàn của nhị thừa chứng đắc đều là chấp trước về tướng tự tánh sự, từ bất giác tự tâm hiện chừng ngần sanh, chẳng phải thật diệt độ. Do nhân không chân thật nên quả chẳng rốt ráo. ✅ Đây là chỗ Như Lai nói lý do Niết-bàn không giống ngoại đạo.

• Phần sau nêu bày hai cảm ứng.

I₄ - Nêu bày hai cảm ứng

GIẢI

Đây nêu sơ lược về 2 loại cảm ứng.

Nói rằng người tu hành bên trong đầy đủ nhân chân thật, bên ngoài cảm đến duyên tốt, do nương nhờ 2 thứ thần lực ủng hộ, nên không rơi vào ngoại đạo, Thanh văn và Bích chi Phật.

Ý muốn người tu hành sanh lòng tin chắc chắn, hướng về quả rốt ráo. Xem các hàng Đại Bồ tát phù trợ chánh pháp trụ đời, đều đã trồng cội lành từ lâu, đích thân thừa sự bên Phật.

Hạnh chứng của các ngài đều nương vào sức thần ủng hộ của Phật, huống gì đời mạt pháp.

Thương thay! Thời nay cách xa thánh hiền, ma mạnh pháp yếu, thiện căn của chúng ta mỏng cạn, nếu không ngưỡng nhờ nguyện lực của chư Phật giúp cho, muốn ra khỏi sanh tử phá oán tặc ma, cũng khó lắm đấy.

Gia trì có hai, một là đại nguyện lực của chư Phật, hai là sức tin mạnh của hành giả.

Kinh Pháp Hoa nói: “Nếu có người tu hành kinh pháp này, lúc ấy ta vì họ hiện thân sáng suốt thanh tịnh…”.

Đây chính là nguyện lực của Phật.

Kinh Lăng Nghiêm nói:

Nếu chúng sanh đời sau muốn ngồi đạo tràng, trước tiên giữ giới cấm thanh tịnh tụng thần chú do tâm Phật nói này, thiết lập đạo tràng, cầu các đức Thế Tôn hiện trụ nơi 10 phương cõi nước, phóng ánh sáng từ bi rót trên đảnh đầu của mình. Ta sẽ tự hiện thân ra trước người ấy, xoa đầu an ủi, khiến cho họ khai ngộ.”

Đây chính là sức tin của người tu hành.

Kinh Lăng Già đây tuy chỉ nói riêng về nguyện lực, ý muốn tăng lòng tin quyết định vậy.

Lại sức gia trì có hai: Một thầm, hai hiện rõ; hai thần lực trên đều là sức gia trì hiện rõ.

Nói “Tam-muội chánh thọ vì hiện thân mật ngôn thuyết…” là khi hành giả vào trong tam-muội mới được hai thứ thần lực gia trì này, chẳng phải tâm tán loạn mà được.

Cho nên kệ trước nói: “Xa lìa những thứ ấy, ắt là vô sở hữu, chư Phật tất cả cõi, dùng tay bất tư nghì, đồng một lúc xoa đầu, tùy thuận vào tướng Như”.

GIẢI

✅ Đây là thần lực hiện thân mặt ngôn thuyết.

Song nói hàng đăng địa mới được gia bị, hàng tam hiền không được gia bị, vì chưa vào được tam-muội chân như vô tướng. Một phen lên Sơ địa liền được gia bị, bởi sự thành tựu của thiện căn tích chứa từ nhiều kiếp, chẳng phải riêng đặc biệt.

Cho nên chư Tổ từ trước, tuy một niệm đốn ngộ tự tâm, không phải từ người khác mà được, bởi đã nhiều kiếp tích tập thiện căn Bát-nhã, lâu dần được chư Phật hộ niệm, do bên trong công huân đã đủ, nên bên ngoài cảm sức gia trì. Há người mỏng cạn có thể được ư?

GIẢI

✅ Đây là thần lực xoa đảnh gia trì.

Pháp thân lưu chuyển trong năm đường gọi là chúng sanh, do hai chướng ràng buộc nên pháp thân ẩn không hiện, thế là chỉ có sức chấp giữ mà không thể cảm được sức gia trì.

Nay hành giả nhập tam-muội Đại thừa chiếu minh, dùng sức tam-muội chóng đoạn ba chướng thô trọng, chứng chân như bình đẳng được thân pháp tánh, giao tiếp với khí phần mười phương Phật.

Nên liền cảm đến chư Phật hiện thân thuyết pháp, dùng thần lực ủng hộ. Do trong ngoài giao nhau huân tập, trừ sạch hai chướng vi tế rốt ráo không còn thừa, trong một niệm chóng chứng hai quả chuyển y.

Do pháp tánh viên minh, cùng với mười phương chư Phật đồng thể không hai cho nên cảm đến thần lực xoa đảnh ủng hộ.

GIẢI

✅ Đây là kết hai thứ gia trì để nói rõ nghĩa ba thứ Phật tánh.

Phật tánh có ba: chánh duyên, duyên nhân, liễu nhân. Mỗi mỗi chúng sanh tuy đủ chánh nhân Phật tánh, nếu không gặp thiện tri thức chân chánh dùng phương tiện khéo léo để trợ phát, cũng không thể tỏ ngộ rõ ràng. Thí như vua muốn tìm tiếng đàn cầm, dù có chặt cây đàn, hay xẻ dòng nước ra mà tìm, rốt ráo không được, vì không có nhân duyên phương tiện khéo.

Hàng nhị thừa ngoại đạo kia cũng đồng có chánh nhân, chỉ vì ác kiến huân tập, vọng chấp hai thứ tự tánh cho đó là Niết-bàn, tuy muốn cầu tìm lại càng tăng thêm tà chấp, rốt cuộc không thấy rõ Phật tánh. Cho nên nói Nếu không như thế ắt không thể thấy.

Ý nói hàng ngoại đạo, Nhị thừa nếu quả của họ là chân quả, thì cảm được sức gia trì như thế. Nay quả đã không chân cho nên không thể thấy. Pháp Hoa nói: “Nếu khi được làm Phật, đầy đủ ba mươi hai tướng, chúng trời người dạ-xoa rồng thần đều cung kính, lúc ấy mới có thể gọi rằng, vĩnh viễn diệt độ không còn thừa”. Nay đã không như vậy, đủ biết chẳng phải diệt độ chân thật.

GIẢI

Đây nói Bồ tát thấy rõ Phật tánh, cho nên có hành động tạo tác nói nín đều trụ trong hai thứ thần lực của Phật.

Tất cả phàm phu đồng có Phật tánh mà không thể thuyết pháp, vì hằng ngày sử dụng mà không biết. Do không biết nên riêng không trụ trong thần lực, chớ không phải không gia hộ, vì Như Lai không bỏ một chúng sanh nào.

Lão Bàng nói: “Lão quê vác củi về, gái làng dệt thoăn thoắt, nhìn họ bận rộn thế, thử nói nhờ sức ai, hỏi họ họ chẳng biết, riêng lòng sanh nghi hoặc, thương cho người xưa nay, mấy ai biết ân đức”.

Vì thế nên bốn mươi hai pháp môn trong kinh Hoa Nghiêm, đều do Bồ tát nương thần lực Phật mà nói. Đến như loài dị sanh đều có thể thuyết pháp, đều được một thứ pháp môn, vì nhờ trụ trong hai thứ thần lực của Phật.

GIẢI

Đây hiển bày ngược lại, Như Lai không phải không gia bị chúng sanh, chỉ vì chúng sanh không rõ tự tâm, nên không được thọ dụng chân thật của Như Lai, chẳng phải Như Lai bỏ chúng sanh, vì thế nói Có vô lượng thần lực làm lợi lạc an ổn chúng sanh.

Do đây để thấy, loài vô tình được gia bị còn phát ra âm thanh, huống chi ngoại đạo Nhị thừa hữu tình ư? Nên nói “Hàng nhứt xiển đề từ bỏ thiện căn, do thần lực Như Lai cũng có khi thiện căn phát sanh”, đây chẳng phải hoàn toàn không gia bị. Thí như ánh sáng mặt trời, đối với người mù đâu không lợi ích.

GIẢI

Đây nương trước mà hỏi.

Ý Đại Huệ là Như Lai đã có vô lượng thần lực lợi ích an lạc chúng sanh, tại sao chỉ nói gia bị hàng Bồ tát địa thượng, mà không nói đến các chúng sanh khác?

Thế Tôn đáp: Vì hàng Bồ tát đăng địa mới vào chân kiến đạo, phần nhiều dùng hữu tướng quán, nếu không được gia trì ắt rơi vào ma nghiệp.

Kinh Hoa Nghiêm nói: Bồ tát có mười thứ ma. Quên mất tâm Bồ-đề mà tu các căn lành, đó là ma nghiệp. Vì thế nếu hàng Sơ địa không được gia bị ắt rơi vào ma nghiệp.

Hàng Bồ tát Thất địa chưa lìa tâm lượng, nếu không được gia bị ắt rơi vào đường tà ngoại đạo, hàng Bồ tát Bát địa thuần dùng vô tướng quán, đắm trước vào tam-muội, không khởi tâm độ sanh, cho nên mười phương chư Phật ba phen ủng hộ, bảy lần khuyến khích lay nhở họ ra khỏi định lặng lẽ, nói rằng: “Dậy, thiện nam tử! Đừng ưa trụ trong tam-muội, tam-muội của ông hàng Nhị thừa cũng được”.

Thế nên ở đây mà không gia bị thì rơi vào thiền của nhị thừa, không thể đến địa vị Như Lai tự giác. Hàng Thập địa trở lên, được định vững như kim cang, cũng còn hai thứ chướng rất nhỏ nhiệm, cho nên hàng thắng tấn không được gia bị thì không thể dứt liền hai chướng nhỏ nhiệm này, không thể chóng được đạo Vô thượng Bồ-đề.

Vì thế chư Phật Như Lai đều dùng thần lực nhiếp thọ các Bồ tát, còn các hàng chưa đăng địa chẳng phải chân tu, cho nên không nhiếp thọ.

Thương thay cho ngoại đạo Nhị thừa, đã không thể dùng tâm bất sanh diệt làm gốc tu nhân, lại không được mong nhờ mười phương Như Lai dùng thần lực gia trì, làm sao có thể được quả chân thường rốt ráo? Sở dĩ như vậy nên cam chịu rơi vào trầm luân, thích làm việc nhỏ mọn.

Đáng tiếc! Thế nên kinh Viên Giác thiết lập ba kỳ hạn, kinh Lăng Nghiêm dạy lập đạo tràng chẳng phải là việc vô ích.

Người tu hành cần phải biết rõ.

GIẢI

• Trên đây đã chỉ bày sơ lược về tướng nhân quả tà chánh xong.

• Sau đây:

H₃ - Giải thích rộng về tướng sai biệt của nhân quả tà chánh. Có 2

I₁ - Giải thích rộng về ba thứ thiền để hiển bày tướng nhân quả sai biệt của ba thừa. Có 2

K₁ - Nói về nhân sai biệt. Có 3

L₁ - Giải thích Ngu phu sở hành thiền. Có 2

M₁ - Ngoại đạo tà thiền. Có 2

GIẢI

Đây Đại Huệ nghi Phật thuyết pháp cũng giống ngoại đạo, để phát khởi ngoại đạo tà thiền trong ngu phu thiền.

✅ Đây là gạn hỏi: “Phật nói nhân duyên thì cũng giống ngoại đạo rơi vào Có”.

Do đoạn trước nói Như Lai thuyết pháp lìa Có Không, y cứ chân đế duyên khởi làm đầu mối, chẳng giống như ngoại đạo dùng Thắng tánh, Tự tại, Vô nhân, Vi trần, Thời gian… làm đầu mối.

Nên đây gạn hỏi rằng: Phật nói duyên khởi là do tác giả, chẳng phải tự thể khởi, như vậy cũng giống ngoại đạo nói y cứ vào Thắng tánh, Tự tại, Thời gian, Ngã, Vi trần sanh ra các pháp, đó là Phật rơi vào Có.

Đường dịch: “Nay đức Thế Tôn chỉ dùng tên khác để nói tác giả duyên khởi.

Song Thế Tôn nói nhân duyên sanh pháp, cùng với ngoại đạo nói Thắng tánh… là có sai khác về ý nghĩa, hay không sai khác về ý nghĩa?”

Do đây có câu hữu gián tất đàn, vô gián tất đàn. Đàn, Trung Hoa dịch là Thí, Hoa ngữ và Phạn ngữ đều gọi là Biến thí, là nói pháp thí của Phật.

Đây gạn hỏi Phật nói nhân duyên chưa lìa Có, phần sau gạn hỏi vô nhân chưa lìa Không.

GIẢI

Đây gạn hỏi Phật nói vô nhân, cũng giống như ngoại đạo rơi vào Không.

Ngoại đạo chấp Có từ nhân Có sanh, chấp Không từ nhân Không sanh, nên nói Có Không có sanh, nghĩa là hoặc Có hoặc Không cả hai đều có sanh.

Trong đây Đại Huệ chính là lấy ý vô nhân, bởi Thế Tôn cũng nói Không, có sanh, sanh rồi diệt, đây chính là giống ngoại đạo nói cái Không có sanh, là vô nhân.

Vô nhân thì giống ngoại đạo chấp vô.

GIẢI

✅ Đây là chứng minh chỗ Phật nói vô nhân, trái lại không giống như ngoại đạo nói “Thắng”.

Nghĩa là Phật nói vô minh là nhân, sanh ra các quả như hành, thức… Đây không nói tự tâm sanh mà nói vô minh sanh, là vô nhân.

Cái này có nên cái kia có, nghĩa là vô minh này một phen có, thì hành kia… cho đến lão tử cũng có một lúc, nên nói chẳng lập thứ lớp sanh. Ngoại đạo nói từ thần ngã chủ tể làm minh sơ, từ minh sơ sanh giác, từ giác sanh ngã tâm, từ ngã tâm sanh ngũ trần, từ ngũ trần sanh ngũ đại, từ ngũ đại sanh 11 căn, cộng cả thảy 25 pháp mà dùng thần ngã làm thắng tánh, nên lấy thắng tánh làm “sanh nhân”. Như thế họ kiến lập thứ lớp sanh.

Đây thì Như Lai nói: “Cái này có nên cái kia có”, đồng thời sanh, không có thứ lớp. Thế ấy là quả sanh nhân diệt, trái lại không bằng ngoại đạo nói “Thắng tánh”.

GIẢI

✅ Đây giải thích lý do Như Lai nói pháp không bằng ngoại đạo.

Nghĩa là ngoại đạo nói “Thắng tánh…” làm nhân, không từ nơi duyên khác sanh mà hay sanh vật khác.

Đó là dùng “Thường” làm nhân, “Thường” không làm quả, như thế nhân quả phân minh. Còn Thế Tôn nói mười hai nhân duyên, dùng vô minh làm nhân, sanh hành là quả, lại dùng hành làm nhân, sanh thức là quả, cho đến lão tử là nhân, lại sanh vô minh là quả.

Một pháp như vậy vừa là nhân vừa là quả. Cho nên nói Xem sự có nhân, xem nhân có sự là nhân quả rối loạn xoay chuyển trong ba đời không nhất định, nên không bằng ngoại đạo nói “Thắng tánh”. Vậy thì Như Lai nói pháp chưa thể không giống ngoại đạo.

Đây Đại Huệ dùng nhân duyên để nạn vấn, muốn biện cho rành về duyên khởi vô tánh, hiển bày chân như lìa tướng ngôn thuyết, để phá ngoại đạo chấp trước tướng tự tánh ngôn thuyết.

GIẢI

✅ Đây là Thế Tôn giải thích lý do không đồng với luận thuyết ngoại đạo, để rõ duyên khởi vô tánh.

Ý nói rằng ta biết rõ các pháp duy tâm hiện, vốn không có pháp thật, vì vô minh không biết tự tâm hiện lượng, vọng thấy cảnh giới cho là có thật, nên ta nói Cái này có nên cái kia có, chẳng phải ta có lỗi vô nhân và nhân duyên.

Vì sao? Vì ngoại đạo kia không rõ các pháp duy tâm hiện, chấp có năng thủ sở thủ, chấp trước ngoại cảnh nên vọng chấp về có không, đoạn thường, một khác…

Họ có những lỗi như thế, chẳng phải như ta nói pháp duyên khởi, nên ta nói nhân duyên để phá vọng kiến của họ, chẳng phải ta rơi vào “Có”.

Vả lại ta đã nói nhân duyên hòa hợp sanh các pháp, sao lại vô nhân được? Vì không giống như ngoại đạo nói, cho nên chẳng phải vô nhân sanh.

• Trên biện luận về duyên khởi vô tánh đã xong.

• Kế đây hiển bày chân như lìa tướng ngôn thuyết.

GIẢI

Đây chấp các pháp thật có tự tánh mà nói về ngôn thuyết, là sắp hiển bày chân như lìa ngôn thuyết để phá chấp trước về tướng tự tánh của ngôn thuyết.

Do ở trên Phật nói các pháp không tánh nên nói duyên sanh, vì thế đây gạn hỏi rằng: Há chẳng phải ngôn thuyết có tánh mà các pháp cũng thật có tánh ư?

Ý nói rằng: Đã có ngôn thuyết ắt có các pháp, nếu không các pháp ngôn thuyết khởi làm gì.

✅ Đây là chấp các pháp và ngôn thuyết đều có thật thể, cho nên đoạn sau Phật dùng hai nghĩa để phá. Một là các pháp tuy không, chẳng ngăn có ngôn thuyết như lông rùa sừng thỏ… Hai là tuy không ngôn thuyết mà cũng có thể trình bày rõ như nhìn ngắm…

GIẢI

Đây nói các pháp tuy không, mà chẳng ngăn ngôn thuyết.

Đường dịch: Các pháp tuy không có mà cũng có ngôn thuyết, há chẳng thấy người đời vẫn nói lông rùa, sừng thỏ, con của gái đá…

Chúng chẳng có chẳng không, chỉ có ngôn thuyết thôi.

Đại Huệ! Như ông nói, có ngôn thuyết mới có các pháp, nếu các pháp không, thì không có ngôn thuyết, nay lông rùa… tuy không có, mà chẳng ngại có lời nói. Lấy đây mà xét thì nghĩa của ông không thành, nên nói Lý luận của ông ắt hoại.

GIẢI

Đây nói về tuy không có ngôn thuyết cũng có thể hiển bày pháp.

Bởi ngôn thuyết chỉ có ở cõi Ta-bà chúng ta, thế nên nói “Giáo thể chân thật của cõi này, thanh tịnh tại âm thanh”.

Còn ở những cõi khác thì không cùng tận, nên nói Chẳng phải tất cả cõi nước đều có ngôn thuyết. Đến như các cõi Phật khác không dùng ngôn thuyết, hoặc chỉ dùng cách nhìn ngó để giảng pháp, hoặc nhướng mày chớp mắt, khảy móng tay, ho hen, nhớ nghĩ, lay động… đều là Phật sự.

Lại như cõi nước Hương Tích dùng mùi hương làm Phật sự. Vả lại như cõi này các loài ruồi lằn, trùng, kiến đều không nói mà mỗi loài đều làm xong việc, như vậy đâu phải đợi ngôn thuyết mới hiển bày pháp? Thế là không những các pháp vô tánh, mà ngôn ngữ cũng không tánh. Đó là “Tướng tịch diệt của các pháp, không thể dùng lời phô bày”.

Từ trước Phật tổ truyền trao đạo vô ngôn, nghĩa ấy thấy được tại đây. Cho nên Lâm Tế, Đức Sơn gậy hét xen nhau, Ngưỡng Sơn vẽ vòng tròn, Thạch Củng giương cung, Đạo Ngô múa hốt, đều là thâm chứng tam-muội ly ngôn này.

Đó là: Núi sông đất liền cùng chuyển bánh xe pháp căn bản, loài lông cánh, mai vẩy đều khắp hiện sắc thân tam-muội. Cho nên nơi cửa sáu căn sử dụng thường ngày của chúng sanh đều là chỗ nhập lý, há lại đợi ngôn thuyết ư!

GIẢI

Các pháp vốn không, do duyên hội mà sanh, đã do duyên hội mà sanh thì sanh vốn vô sanh. Tức là duyên sanh ấy cũng giả danh.

Thế là pháp tánh vô sanh tướng ngôn ngữ vắng lặng, năng sở đều quên, trạm nhiên thường trụ, há có thể vọng chấp ngôn thuyết có tánh, có tất cả tánh ư? Vì vậy nói Tánh vọng tưởng như thế. Phàm có phân biệt đều là vọng tưởng, nên nói Pháp nhân duyên hòa hợp, phàm ngu khởi vọng tưởng.

Do không thể biết pháp tánh vô sanh một cách như thật, nên vọng thấy lưu chuyển luân hồi trong ba cõi.

• Chương trên nói về chân như lìa tướng ngôn thuyết để phá chấp trước về tướng tự tánh ngôn thuyết đã xong.

• Chương sau nói về lìa tướng tâm duyên để phá chấp trước về tướng tự tánh sự.

QUYỂN THỨ IV

CHƯƠNG HAI - PHẦN CUỐI

Dưới đây biện biệt vọng tưởng vô tánh để nói về chân như lìa tướng tâm duyên, để phá ngoại đạo chấp trước về tướng tự tánh sự. Có 7 phần. Phần đầu phá đoạn kiến.

N₂ - Biện vọng tưởng vô tánh để phá tự tánh tướng. Có 7:

O₁ - Nói rõ vọng cảnh chân thường để phá đoạn kiến

O₂ - Nói rõ pháp vốn là một, do căn cơ thấy mỗi mỗi khác nhau để phá thường kiến

O₃ - Nói rõ tâm cảnh như như để phá kiến chấp một khác

O₄ - Nói duyên sanh như huyễn để phá kiến chấp có không

O₅ - Nói rõ sanh vốn tự vô sanh để phá kiến chấp sanh nhân

O₆ - Nói rõ ngôn thuyết vô tánh để phá tập khí danh ngôn

O₇ - Nói rõ danh ngôn cùng dứt để vọng ngôn mặc chứng

O₁ - Nói rõ vọng cảnh chân thường để phá đoạn kiến

GIẢI

Đây cũng là theo dấu khởi nghi, sắp nói về vọng cảnh chân thường để phá đoạn kiến.

Do đoạn trước nói rằng pháp lìa có không, đoạn thường… lại nói rằng Niết-bàn chẳng phải đoạn chẳng phải thường, nên trước là nghi về có không, đây nghi về thường vô thường.

Ý rằng Thế Tôn thuyết pháp đã lìa đoạn thường, lại nói Niết-bàn chẳng phải thường, là vô thường. Hơn nữa sừng thỏ tuy không có, nhưng đã căn cứ vào thỏ mà nói, thì Phật nói chân thường là căn cứ vào chỗ nào mà nói? Bởi cốt yếu chỗ y cứ lập thuyết, chính là chấp trước về tướng tự tánh sự.

GIẢI

✅ Đây là ngay pháp vọng để chỉ chân thường, để phá chấp trước về tướng tự tánh sự.

Đại Huệ nghi rằng sanh diệt vô thường là căn cứ vào vọng pháp mà nói, không biết chân thường căn cứ vào đâu mà nói?

Thế Tôn đáp: Nói là chân thường, tức cũng y nơi vọng pháp mà nói. Hoặc loạn là vọng pháp. Sợ đối chấp rằng: Thánh nhân không thấy vọng pháp, tại sao căn cứ vào đó mà nói chân thường? Nên dự phòng mà nói rằng: Vì hoặc loạn kia, các bậc thánh cũng thấy, nhưng chẳng hề điên đảo. Ý rằng: Các vọng pháp kia vốn tự vô sanh, người phàm ngu không hiểu thấu, cho nên sanh kiến chấp điên đảo, vọng sanh chấp trước. Thánh nhân cũng thấy, chỉ là không khởi tưởng điên đảo thôi.

Nên chánh văn nói: Như sóng nắng, vòng lửa, huyễn mộng, bóng trong gương. Người vô trí vọng cho là thật, người trí thì không thế, song không phải không thấy. Ôi! Cảnh huyễn hóa không khác mà thánh và phàm thấy khác, đó là “Chẳng như ba cõi mà thấy ba cõi”. Thế nên không đối các pháp khởi kiến chấp một khác, gọi là chánh kiến.

GIẢI

✅ Đây giải thích nghĩa các pháp rốt ráo chân thường.

Đại Huệ nghe nói tức hoặc loạn kia ngay đó là chân thường.

Nhân đó mới nghi: Hiện thấy các pháp sai biệt nhiều loại đều là vô thường, vì sao tức là chân thường?

✅ Đây giải thích rằng: Vọng pháp hiện thời tuy có các thứ sai biệt, song chẳng vô thường.

Vì sao? Vì lìa có không. Vì sao lìa có không? Vì pháp chẳng phải có không, chỉ vì người ngu vọng khởi thấy có không.

Như nước sông Hằng, vốn chẳng phải lửa, mà loài ngạ quỷ thấy là lửa, những người khác không thấy.

Để thí dụ các pháp vốn tự vô sanh, mà người ngu vọng thấy sanh diệt, thánh nhân không thấy như vậy, nên nói Vì thấy và chẳng thấy.

Do thánh nhân không thấy các pháp, là câu “Không thấy một pháp tức Như Lai”, nên nói Không có tính hoặc loạn. Còn các chúng sanh khác vọng thấy là có (hoặc loạn) nên nói Chẳng phải vô tánh.

Thế thì chư Phật thánh nhân không khác chúng sanh, chỉ đối với các pháp không khởi kiến chấp điên đảo, nên nói Chư thánh lìa điên đảo và chẳng điên đảo. Thế nên ta nói hoặc loạn chân thường, nghĩa là vì tướng tướng chẳng hoại.

Đó chính là “pháp ấy trụ vị trí ấy, tướng thế gian thường trụ”. Các pháp tịch diệt, đương thể như như, nên nói Tướng tướng chẳng hoại. Song chẳng phải các pháp có các tướng sai biệt, chỉ do ngu phu vọng tưởng phân biệt có sai khác.

Nên nói Chẳng phải hoặc loạn tạo các thứ tướng, tướng vọng tưởng hoại là ý ta nói hoặc loạn chân thường.

GIẢI

Đây dạy quán như thật. Tất cả các pháp vốn tự như như, chỉ đối với chúng không khởi cái thấy điên đảo chẳng điên đảo.

Do một niệm chẳng sanh tức gọi là thánh. Nếu đối với các pháp có chút ít vọng tưởng, khởi tâm động niệm liền trái pháp thể, liền chẳng phải cảnh giới thánh trí. Bản Đường dịch: Có chút ít tưởng, nên biết tức là ngu phu hí luận, chẳng phải thánh ngôn vậy.

• Sau đây phá thường kiến.

O₂ - Nói rõ pháp vốn là một, do căn cơ thấy mỗi mỗi khác nhau để phá thường kiến

Hoặc loạn kia, từ vọng tưởng điên đảo chẳng điên đảo khởi lên hai chủng tánh, là chủng tánh thánh và chủng tánh ngu phu.

Đây nói pháp vốn là một, do căn cơ thấy mỗi pháp mỗi pháp khác nhau, để phá thường kiến.

Cái thấy điên đảo là phàm tình, cái thấy không điên đảo là thánh giải. Do phàm tình nên khởi lên chủng tánh ngoại đạo.

Do thánh giải nên khởi lên chủng tánh tam thừa. Đường dịch: “Nếu phân biệt vọng pháp là điên đảo chẳng điên đảo, những người ấy thành tựu hai chủng tánh”.

Đây chính là “pháp vốn không khác, khác tự căn cơ vậy”. Ở trước nói năm tánh, là nói thừa có khác mà tánh chỉ một, nên nói là vô gián.

Nay nói hai thứ chủng tánh, là nói pháp vốn một mà kiến chấp khác, nên nói Khởi.

Song đều căn cứ vào hoặc loạn vọng tưởng mà khởi, vì tâm, Phật, chúng sanh, ba thứ không sai biệt.

GIẢI

✅ Đây là ngu phu y nơi vọng pháp kia khởi lên chủng tánh thánh nhị thừa.

Nghĩa là vọng thấy năm uẩn, các pháp trong tam giới thật có tự tướng cộng tướng, bèn sanh chấp trước khởi tướng chán lìa, tức gọi chúng tánh Thanh văn.

Ngay nơi năm uẩn kia hiểu thấu duyên sanh, không tham đắm chấp trước, lìa chỗ ồn náo, tức gọi chủng tánh Duyên giác.

GIẢI

Đó gọi là ngay hoặc loạn ấy khởi chủng tánh Phật thừa.

✅ Đây là người trí ngay vọng pháp ấy khởi chủng tánh Phật thừa.

Đường dịch: “Thế nào gọi là người trí phân biệt vọng pháp mà được thành tựu chủng tánh Phật thừa?

Nghĩa là thấu rõ tất cả các pháp chỉ là chỗ thấy biết của tự tâm phân biệt, không có pháp ngoài tâm. Nghĩa là chỉ cần quán sát ngoài tâm không có pháp, đó là người trí, tức là chủng tánh Phật thừa. Đường dịch: “Quán hoặc loạn ấy không khởi phân biệt tức thành tựu chủng tánh Phật thừa”.

Kinh này bảo ngay trên các pháp không khởi phân biệt, liền thành nghĩa chủng tánh Phật. Thỉnh bậc trí xét kỹ lời này.”

GIẢI

✅ Đây là giải thích về chủng tánh ngu phu thứ hai.

Đường dịch: “Có các người ngu phân biệt vọng pháp các thứ sự vật, cho là quyết định như thế, quyết định không khác, đây tức là thành tựu chủng tánh sanh tử”.

Pháp Hoa nói: “Các pháp thường vô tánh, Phật chủng theo duyên sanh”. Bởi Phật chủng còn tùy duyên sanh khởi, huống gì chủng tánh Nhị thừa ngoại đạo, sanh tử ư?

Thế nên vọng cảnh vốn chân mà tùy theo chỗ thấy phân biệt. Do vọng thấy các pháp thật có tự tướng cộng tướng, không rõ duyên sanh vọng sanh chán lìa, tức gọi là Thanh văn.

Tuy rõ duyên sanh mà không đạt vô tánh, tức gọi là Duyên giác. Nếu rõ các pháp vô tánh duyên sanh, duyên sanh vô tánh, tức gọi là Phật. Đó là “Một pháp vốn không khác, ba người bèn thấy khác”.

Ngài Vĩnh Gia nói về năm uẩn trong một niệm, cần phải đối chiếu với đoạn này để quán sát. Người tu rõ được ý chỉ này, tự nhiên tình phàm thánh dứt, được vào vô sanh.

GIẢI

✅ Đây là giải thích nghĩa chủng tánh.

Chủng nghĩa là nhân, do các pháp chẳng phải có, nên từ nhân đó mà khởi lên chủng tánh thánh ba thừa; do chẳng phải không nên từ nhân đó mà khởi phàm tình sanh tử.

Luận nói: “Nên biết chân như chẳng có tướng, chẳng không tướng, chẳng phải chẳng có tướng, chẳng phải chẳng không tướng. Nếu lìa tứ cú, dẹp bách phi, thì tình thánh phàm hết, ngay đó như như, không cho nghĩ nghị”.

• Phần sau kết luận nêu chân như lìa tướng, để phá kiến chấp một khác.

O₃ - Nói rõ tâm cảnh như như để phá kiến chấp một khác

GIẢI

Đây kết luận chỉ các pháp vốn Như, lìa tướng tâm duyên để phá kiến chấp một khác.

Luận nói: “Tất cả các pháp, chỉ y nơi vọng niệm mà có sai biệt, nếu lìa tâm niệm thì không có tướng tất cả cảnh giới, cho nên tất cả pháp từ xưa đến nay, lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, rốt ráo bình đẳng, không có biến đổi, không thể phá hoại, chỉ là nhất tâm, cho nên gọi là chân như”.

Chỉ vì chúng sanh vọng tưởng phân biệt tùy theo tập khí chuyển biến của tâm, ý, ý thức, nên biến chân như thành danh tướng.

Nay chỉ cần một niệm chẳng sanh, tình quên chấp mất, tức ngay tâm thức ấy chuyển làm chánh trí, chiếu soi các pháp đương thể như như. Đường dịch: “Ngay vọng pháp kia mà các bậc thánh chuyển tập khí ác của tâm, ý, ý thức, ba tánh, năm pháp liền nói tức vọng ấy là chân như, chẳng phải ngoài pháp ấy riêng có chân như”.

Vì thế Luận nói: “Nói chân như ấy, cũng không có tướng, vì tất cả các pháp đều đồng là Như. Nên biết tất cả các pháp không thể nói, không thể nhớ nghĩ, nên gọi là chân như”.

Đoạn kinh đây nói: Nên nói Như lìa tâm thức. Sở dĩ ta nói câu này, vì hiển thị pháp lìa phân biệt, vì muốn khiến người tu hành lìa tất cả phân biệt. Luận nói: “Nếu lìa niệm, gọi là đắc nhập”, lại nói “Cảnh giới lìa niệm, chỉ chứng mới tương ưng”, ở đây nói Lìa tất cả tưởng.

• Sau đây phá kiến chấp có không.

O₄ - Nói duyên sanh như huyễn để phá kiến chấp có không

GIẢI

Đây dạy rõ các pháp duyên sanh như huyễn để phá kiến chấp có không.

Do đoạn trên Phật nói vọng pháp tức chân, ý Đại Huệ rằng các pháp đã tức chân, thì chân như lìa tướng không thể cho là có, nhưng hiện thấy có các pháp không thể cho là không.

Nên đây nghi hỏi là có là không? Thế Tôn đáp Như huyễn, không có tướng chấp trước. Nghĩa là các pháp duyên sanh như huyễn chẳng thật, không thể chấp trước là tướng có không.

Nếu chấp trước các pháp là có là không, thì có không là nhất định không thể biến đổi.

Như thế, Phật nói duyên khởi cũng giống như ngoại đạo nói nhân duyên sanh pháp, từ tác giả sanh.

Ý khiển trách Đại Huệ không nên khởi kiến chấp có không.

GIẢI

Trước nói lìa vọng tưởng là tâm chẳng gá cảnh, đây nói huyễn chẳng tạo lỗi, để rõ cảnh chẳng lôi tâm.

Đại Huệ nghe nói các pháp duyên sanh như huyễn, bèn nghi rằng, nếu hoặc loạn như huyễn, thì huyễn ấy lẽ ra lại làm nhân cho các hoặc khác.

Ý rằng: Trước do không biết các pháp như huyễn, vọng chấp là thật, nên y cứ vào đó khởi hoặc tạo nghiệp. Thế là vọng pháp làm nhân cho hoặc. Nay tuy biết cảnh như huyễn, nhưng huyễn cảnh vẫn còn, há chẳng làm nhân cho các hoặc khác hay sao? Ý muốn dứt tuyệt cảnh mới không còn sanh tâm.

Thế Tôn đáp rằng: Đã là huyễn sự, đâu có thể làm nhân cho các hoặc khác. Vì sao? Vì người huyễn không thể gây lỗi. Sở dĩ không gây lỗi vì người huyễn vô tình thức, nên nói không có vọng tưởng.

Sở dĩ người huyễn hóa không có tình thức vì nương vào sức chú thuật khéo mà sanh, không phải từ tham ái, căn, chủng tử tập khí mà sanh. Ở đời há có người thấy pho tượng mà sanh tình ái ư? Cho nên huyễn chẳng gây lỗi.

Kinh nói: “Như nhà huyễn thuật khéo, huyễn tạo các nam nữ, tuy thấy căn cứ động, nhưng chỉ do máy móc, ngừng máy liền đứng yên, các huyễn thành vô tánh”.

Vì vậy, người trí quán sát thân tâm năm uẩn của mình và người cũng như thế. Nếu không quán như vậy, đối với huyễn sự phân biệt tốt xấu, khởi tâm động niệm sanh chấp trước, là phàm phu ngu si, chẳng phải thánh hiền. Lão Bàng nói: “Chỉ cần vô tâm với vạn vật, nào ngại vạn vật thường quấy rối, trâu sắt không sợ sư tử rống, dường như người gỗ xem chim vẽ. Chim vẽ gặp người cũng chẳng sợ, người gỗ bản chất tự vô tình, tâm cảnh như như chỉ thế đó, lo gì đạo Bồ-đề không thành”.

GIẢI

✅ Đây là tụng có không, cả hai đều lìa.

Thánh chẳng thấy hoặc loạn vì khoảng giữa không chân thật. Kinh nói: “Cũng như trong bó lau, có không cả hai đều chẳng phải”.

Nếu khoảng giữa hoặc loạn thật có, thì mỗi pháp nhất định phải có tự tánh, nhất định không thể biến đổi. Cho nên nói Hoặc loạn tức chân thật. Chẳng những vọng pháp chẳng phải chân, ngay khi xả lìa vọng hoặc mà vọng thấy có tánh chân thật, tức chân thật đó cũng là hoặc loạn.

Vì sao? Vì sanh tử Niết-bàn đều là tướng hoa đốm điên đảo nhọc nhằn, cho nên Chẳng sạch như mắt nhặm.

GIẢI

✅ Đây là Thế Tôn chỉ ra sức tri kiến chân thật, để kết thành nghĩa trên.

Bởi do Như Lai thấy rõ tướng của ba cõi không lầm lẫn, quán tất cả pháp duyên sanh chẳng thật, trừ “huyễn” ra không thể lấy gì để thí dụ, cho nên đặc biệt dạy rằng: Chẳng phải huyễn thì không có cái gì tương tự.

GIẢI

✅ Đây là gạn hỏi để cho rõ nghĩa như huyễn.

Đại Huệ nghe nói tất cả pháp như huyễn, bèn khởi nghi hỏi: Nói như huyễn ấy, là y cứ vào chỗ chấp trước huyễn tướng nhiều thứ không đồng mà nói tất cả pháp như huyễn ư?

Hay là không y cứ tướng huyễn, chỉ y cứ vào tâm điên đảo chấp trước mà nói như huyễn, nên nói là tướng chấp trước khác? Ý rằng nếu y cứ vào tâm chấp trước điên đảo mà nói như huyễn thì được, còn nếu nói chấp trước các thứ tướng huyễn hóa mà nói tất cả như huyễn thì không được.

Vì sao? Vì các pháp cũng có cái không như huyễn. Bởi huyễn sự vô cớ mà khởi, là vô nhân, mà hiện thấy các thứ sắc pháp chẳng phải là vô nhân, nếu nói nó như huyễn, ắt là nó vô nhân.

Cho nên nói Các thứ sắc tướng chẳng phải nhân. Nếu đều vô nhân mà khiến thấy các thứ sắc tướng hiển hiện như huyễn thì đồng với ngoại đạo vô nhân sanh.

Đường dịch: Thế Tôn! Thế nên không thể nói rằng y cứ vào sự chấp trước các thứ huyễn tướng mà nói tất cả pháp cũng như huyễn.

GIẢI

Đây chỉ sanh tức vô sanh nên như huyễn.

Phật dạy: Ta nói tất cả pháp như huyễn chẳng phải là y cứ vào sự chấp trước các thứ đa dạng của huyễn tướng mà nói tất cả pháp như huyễn.

Bởi nói các pháp chóng khởi chóng diệt, không thật như điện chớp, cho nên nói như huyễn. Cũng như sấm chớp vừa xẹt liền tắt, chính ngay lúc vừa hiện cũng chính là diệt, chẳng phải sau khi diệt mới nói diệt.

Nếu biết sấm chớp vừa xẹt lên liền tắt, ắt biết các pháp sanh vốn vô sanh, nên đoạn sau kệ nói:

Vừa sanh liền có diệt.

Không vì người ngu nói”

Chỗ này chẳng phải phàm phu biết được, vì thế nói Chẳng phải ngu phu hiện.

Vậy nên nói tất cả pháp vốn tự chẳng sanh, chỉ y cứ vào tự tâm phàm phu phân biệt, thấy có tự tướng cộng tướng, cũng như điện chớp xẹt đó tắt đó, chẳng thật có. Chúng sanh chẳng thấu hiểu các pháp vốn không, mà vọng đối với các thứ sắc tướng chấp cho là thật, nên nói vô tánh chẳng hiện, chấp trước sắc tướng.

Ta nói các pháp như huyễn để chỉ ra ý nghĩa sanh vốn vô sanh, chẳng phải y cứ vào sự chấp trước huyễn tướng các pháp nói như huyễn.

GIẢI

✅ Đây tụng thành nghĩa huyễn.

Nói huyễn đó, vì chẳng thật nên như huyễn, vì chóng diệt như điện nên như huyễn.

Song huyễn sự không thật người dễ biết, nếu huyễn sự chóng diệt như điện ắt khó biết.

Nói diệt nhanh, chẳng phải là cái nhanh chóng của sanh rồi diệt, mà để nói “vốn chẳng sanh”.

Vĩnh Gia khi vừa gặp Lục Tổ nói: Sanh tử là việc lớn, vô thường mau chóng.

Tổ hỏi: Sao chẳng nắm lấy thể vô sanh, rõ cái chẳng chóng?

Vĩnh Gia nói: Thể tức vô sanh, rõ vốn chẳng chóng.

Tổ nói: Ông thâm đắc ý vô sanh.

• Sau đây phá sanh kiến.

GHI CHÚ

⏯️ (tiếp theo)

O₅ - Nói rõ sanh vốn tự vô sanh để phá kiến chấp sanh nhân

GIẢI

✅ Đây là nghi Phật tự ngữ tương vi.

Đại Huệ nhân trước đó nghe Phật nói tất cả pháp vô sanh, lại nói như huyễn. Bởi tất cả pháp đã vốn vô sanh, lại nói như huyễn, như huyễn thì có sanh.

Mới nói vô sanh lại nói sanh, há chẳng phải là lời nói của chính mình trước sau trái nhau.

GIẢI

Đây nói rõ sanh vốn vô sanh, để phá kiến chấp nhân sanh.

Phật nói ta chẳng có lỗi trước sau trái nhau. Vì sao? Ta biết rõ tất cả pháp sanh vốn vô sanh, vì biết các pháp chỉ là sự hiển hiện của tự tâm. Hoặc có hoặc không, thấy chỗ vô tánh duyên sanh của chúng, vì sanh vốn vô sanh nên nói như huyễn.

Chẳng phải ta có lỗi trước sau trái nhau. Ta nói vô sanh cũng chẳng nói suông, mà để phá ngoại đạo vọng lập nhân sanh. Vì vậy ta nói tất cả pháp vốn tự vô sanh.

Ngoại đạo chấp nhân sanh ấy vì chúng là bọn ngu si, cùng dấy lên ác kiến cho rằng Có từ “nhân có” sanh, Không từ “nhân không” sanh. Nên văn kinh nói Muốn khiến có, không có sanh. Không biết các pháp từ nơi vọng tưởng phân biệt chấp trước làm duyên sanh khởi. Thế nên ta nói các pháp chẳng phải do “có, không” sanh, do duyên sanh như huyễn nên nói vô sanh, chẳng phải một bề tuyệt nhiên chẳng sanh.

GIẢI

✅ Đây là phòng ngừa nạn vấn.

Sợ người ngu nghe nói các pháp chẳng do “có, không” sanh, bèn nghi rằng: Bởi vì Thế Tôn đã nói kiến, ái, phiền não, các pháp thiện ác, những việc nhân quả luân hồi trong ba cõi, là nói chư pháp thật có tánh, vì sao lại nói là không?

Nên ở ✅ Đây giải thích điều này. Đường dịch: “Nói các pháp đó, là vì khiến hàng đệ tử biết rằng, y cứ vào các nghiệp nhiếp thọ sanh tử, vì để ngăn cái kiến chấp đoạn diệt không trơn của họ”.

Nghĩa là kiến, ái, tập khí các phiền não là nhân của sanh tử, chỗ thọ sanh trong ba cõi là quả của sanh tử. Cho nên nói Các thứ nghiệp chỗ thọ sanh.

Tịnh Danh nói: “Không làm, không gây tạo, không người thọ, mà nghiệp thiện ác cũng chẳng mất”. Đó là không muốn cho chúng sanh rơi vào kiến chấp đoạn diệt, bác không nhân quả vậy. Song tuy nói như vậy, cũng chỉ dùng danh từ, câu nói, đoạn văn làm thể, cũng chẳng phải pháp thật, cho nên nói Dùng tánh âm thanh mà nói.

GIẢI

Đây nói về Như Lai thuyết pháp, chỉ là tùy theo ý niệm và ngôn ngữ của chúng sanh.

Pháp vốn vô sanh, không cho có nói năng. Song Phật nói như huyễn, nói vô sanh đó, chỉ vì phá tình chấp trước, như ngược chốt tháo chốt nên mới như thế.

Do người ngu không biết các pháp chỉ tự tâm hiện, vọng chấp các thứ thật có tự tánh, nên ta nói như huyễn để phá cái chấp kia. Lại vì ngoại đạo không thấu rõ năm uẩn các pháp duyên sanh vô tánh, vọng chấp tác giả làm nhân sanh, ta vì phá hoại tình chấp “có nhân sanh khởi” của họ nên nói năm uẩn các pháp duyên sanh như huyễn, không thật như mộng, khiến họ không vọng chấp về tự tướng của thân tâm mình và người, xả bỏ tà chấp.

Lại vì chúng sanh đối với chỗ như thật vọng thấy sanh diệt, làm luận bất chánh cho nên ta nói vô sanh. Nếu quả thật có người có thể thấy một cách như thật tất cả pháp siêu tự tâm hiện lượng, thì lúc ấy ta đối với hai tiếng “vô sanh” cũng không nói. Chẳng phải ta nói như huyễn vô sanh có lỗi trái nhau.

GIẢI

Nói các pháp vô sanh ấy là vô tác, vì vô tác nên vô tánh. Song nói có nghiệp tánh đó là vì ngăn đoạn kiến nhiếp thọ sanh tử.

Nếu hay quán sát các pháp như huyễn thì nơi tất cả pháp tướng không khởi phân biệt. Không phân biệt thời tâm cảnh tịch diệt, tịch diệt ắt chẳng sanh, thế là như huyễn vô sanh vốn không hai vậy.

• Trên phá sanh kiến.

• Sau đây phá tập khí danh ngôn.

O₆ - Nói rõ ngôn thuyết vô tánh để phá tập khí danh ngôn

GIẢI

Đây nói về ngôn thuyết vô tánh để phá tập khí danh ngôn.

Do ở trước từng nói rằng: “Nên y nơi nghĩa chớ chấp trước ngôn thuyết”. Lại nói: “Ngôn thuyết đó là tạo tác”. Lại nói “dùng tánh âm thanh để nói”.

Sợ người nghe không thấu hiểu ngôn thuyết tánh không, không thể lìa ngôn thuyết nhận nghĩa, nên ở đây đặc biệt nêu ra danh từ, câu, nét chữ khiến cho khéo quán sát theo đó nhận được nghĩa.

Bởi vì ngôn thuyết dùng danh từ, câu văn, nét chữ làm thể, đã do ba pháp hợp thành đủ biết vốn không tự tánh. Như Lai chỉ mượn nó để nói pháp tiêu biểu, chẳng phải pháp thật. Thế nên dạy quán sát để có thể lìa bỏ, lìa tánh ngôn thuyết ắt tự nhận được nghĩa vậy.

GIẢI

Căn cứ vào sự vật đặt tên, tên tức là bản thân của vật, nên gọi là danh thân. Như căn cứ vào bình, bồn đặt tên bình, bồn.

Nghĩa là một tên, hai tên, nhiều tên, có thể biểu thị tự tánh, tên khác mà nghĩa có một nên gọi là danh thân. Thân nghĩa là nhiều pháp nhóm họp.

GIẢI

Câu có thể hiển bày xác định rốt ráo. Vả như bình bồn, chỉ có danh từ chưa hiển bày nghĩa, vì chẳng biết bình bồn là thế nào. Nếu nói rằng bình bồn sắt, đồng, thiếc, cây… hoặc nói bình bồn đựng nước, dầu, gạo, muối…

Nghĩa mỗi câu đều khác. Như thế là hiển lộ rõ nghĩa quyết định trọn vẹn không lầm. Một câu, hai câu, nhiều câu hay biểu thị sai biệt. Nhân danh từ thành câu, cho nên gọi là cú thân.

Hình thân là nêu bày danh từ và câu, gọi là hình thân (mẫu tự).

Hình tức là văn thân, là nét chữ. Y cứ vào nét chữ mà thành danh từ, câu. Nghĩa là một chữ, hai chữ, nhiều chữ làm chỗ y cứ cho danh và cú nên gọi là văn thân. Thuyết văn nói: “Y cứ vào loại để tượng hình là nét chữ, hình và tiếng tương xứng là chữ viết”.

GIẢI

Chữ có 4 thanh tám vận: Thanh, trầm, nặng, nhẹ, lên, xuống, cao, thấp. Ngụy dịch: Thanh có dài ngắn, âm vận có cao thấp.

GIẢI

Cú thân là dấu vết đường, nghĩa là theo dấu vết mà tìm thấy voi, ngựa. Để dụ cho nhân lời nói mà được nghĩa, được nghĩa rồi thì quên lời, như được voi ngựa thì xóa dấu vết.

GIẢI

Danh tự, như là bốn uẩn không sắc chất, căn cứ vào tên mà nói. Tướng danh tự, là vì có thể hiểu được qua danh từ nên nói bốn uẩn đều có tự tướng.

✅ Đây đưa ra bốn uẩn y cứ trên danh từ mà nói, chỉ có danh từ, vốn không pháp thật, không thể so sánh với sắc uẩn còn có chất giả, vì cốt yếu hiển bày danh tự tánh không.

Nói “tự tướng”, chỉ cho bốn uẩn này mỗi mỗi tự không giống nhau, cũng chẳng thật có tướng trạng thấy được. Nếu biết bốn uẩn chỉ có danh tự, thì các pháp được nói ra có thể theo đó mà biết. Nên kinh Mật Nghiêm nói: “Các pháp ở thế gian, tất cả chỉ là danh”.

Vì vậy ta nói vô sanh, như huyễn, cho đến Bồ-đề, Niết-bàn, tự giác thánh trí… đều là tùy theo để phá tình vọng chấp của chúng sanh, vốn không có pháp thật. Người nghe nên nhân nơi lời mà hiểu nghĩa, đừng chấp trước vào ngôn thuyết.

GIẢI

Như Lai không có pháp để nói, chỉ vì phàm phu đối với đệ nhất nghĩa vọng khởi những tà chấp về một khác, có không, thường vô thường…, nên ngài bất đắc dĩ mượn ngôn thuyết để phá tình chấp của họ. Ý ở chỗ hiển bày cảnh giới đệ nhất nghĩa như thật, như ngón tay chỉ mặt trăng.

Không ngờ người ngu lại chấp vào ngôn thuyết mà sanh các kiến chấp, như voi sa lầy, không biết làm sao thoát ly được. Nên Lăng Nghiêm nói: “Các ông nếu dùng tâm phan duyên để nghe pháp thì pháp ấy cũng là phan duyên”.

Thế là nhân tiếng mà có phân biệt, chẳng nhận được pháp tánh.

Bởi Phật dùng âm thanh nói pháp vô sanh, âm thanh tức vô sanh; nếu đem tâm sanh diệt phân biệt theo âm thanh, thì âm thanh vô sanh ấy cũng sanh diệt. Nếu rõ tánh âm thanh là vô sanh, thì cũng biết nói vốn không nói.

Nên đoạn sau nói rằng chẳng nói tức là nói, nói tức chẳng nói. Hai thứ nghĩa sâu xa này để rửa sạch tập khí danh ngôn, nên đặc biệt nêu ra Như Lai nói pháp có bốn thứ lý luận, song lấy Chỉ luận làm đệ nhất nghĩa.

• Trên phá tập khí danh ngôn.

• Dưới khuyên vong ngôn mặc chứng.

O₇ - Nói rõ danh ngôn cùng dứt để vong ngôn mặc chứng

GIẢI

✅ Đây nói về Chỉ luận để nêu ra chẳng nói mà nói, sắp hiển bày danh ngôn đều dứt, răn nhắc khiến quên lời thầm chứng.

Ý Phật rằng ta thường nói về lìa một khác… những thứ lìa kiến chấp tứ cú, vì muốn thông đạt chỗ vô ngôn thuyết đệ nhất nghĩa đế, vì trừ dẹp lỗi tập khí danh ngôn của người ngu.

Đời vị lai, trong hàng đệ tử của ta có người trí huệ, nếu đem nghĩa này để hỏi người ngu vô trí, họ sẽ lại cho đó là câu hỏi không đúng. Vì sao? Vì người ngu kia chỉ chấp về danh ngôn, không ngộ thật nghĩa.

Rồi họ lại đem những luận thuyết kiến chấp tứ cú hư vọng như thường vô thường, một khác… lần lượt đến hỏi đệ tử ta rằng: Thế Tôn cũng nói những pháp này chăng? Đệ tử ta chỉ nên đáp rằng: Phật nói những thứ ấy đều là vô ký luận. Phải dùng chỉ ký để đáp, chắc chắn không thể dùng lối ly tứ cú để ứng đáp lại cho họ. Vì sao? Vì nghĩa của ly tứ cú là chỉ luận, không phải chỗ hiểu của người ngu kia.

Vì họ không đủ văn huệ, không đạt nghĩa thật. Bởi người ngu kia một bề chấp chặt danh ngôn, nếu nghe nói tướng ly ngôn thuyết liền sanh sợ hãi.

Phật muốn họ lìa sợ hãi, nên chỉ nói với họ là vô ký, lại chẳng vì nói quyết định.

Đối với điều này ta không nói, ý muốn khiến hàng ngu phu ngoại đạo kia, vĩnh viễn xa lìa luận thuyết tà kiến về tác giả, nên chẳng vì họ nói. ✅ Đây là chẳng nói mà nói, không phải chẳng nói suông đâu.

Có ngoại đạo hỏi Phật: “Không hỏi có lời, không hỏi không lời”. Đức Thế Tôn lặng yên giây lâu. Ngoại đạo liền lễ bái nói: “Thế Tôn đại từ đại bi, vén mây mù cho con”.

Đây chính là vì muốn khiến vĩnh viễn xa lìa tà kiến ngoại đạo nên chẳng nói. Thật là sâu xa! Tất cả chúng sanh bởi tập khí danh ngôn hí luận từ vô thủy tham chấp nơi nơi, như chó điên đuổi theo hòn đất, nên đức Thế Tôn đóng cửa thất ở thành Ma-kiệt-đà, Duy-ma lặng thinh ở Tỳ-da, chính là để tẩy trừ tập khí về tà kiến hí luận danh ngôn này.

GIẢI

✅ Đây nêu ra ý vô ký luận của ngoại đạo, và chỉ luận của Phật.

Do ở trên Phật nói ngoại đạo là vô ký luận, không biết thế nào là vô ký. Nên ✅ Đây giải thích rằng: Do ngoại đạo vọng chấp tức ấm là ngã, lìa ấm là ngã, vì vậy nói thân với mạng là một, là khác… Đó là vô ký. Vì ngoại đạo kia mê mờ nghĩa nhân quả nên gọi là vô ký, chẳng phải trong pháp ta gọi là vô ký. Trong giáo lý của ta nói lìa năng thủ sở thủ, không khởi phân biệt, vọng tưởng chẳng sanh gọi là vô ký.

Phật nói thức Yên-ma-la, tên là Bạch tịnh vô ký, song vô ký ấy là vì không thể ghi chép.

Còn ngoại đạo mê mờ thật nghĩa của nhân quả, nên không có quả thật để ghi lại, nên gọi vô ký.

Phật nói thức Yên-ma-la cũng gọi Như Lai tạng, cũng tức là chân như.

Kinh Lăng Nghiêm nói: “Trong Như Lai tạng, tìm cầu đến đi, mê ngộ, sanh tử trọn không thể được”.

Vì Như Lai tạng không thuộc nhân quả, không thể dùng lời luận bàn, tâm suy tính, không thể ghi chép, nên cũng gọi vô ký, chẳng phải là chỗ hàng ngoại đạo Nhị thừa hiểu được, nên phải ngăn dứt họ, đó là chỉ luận vậy.

Pháp Hoa nói: “Giả sử đầy mười phương, đều như Xá-lợi-phất, nhiều như lúa, mè, tre, lau.

Các Bồ tát bất thối cũng đầy mười phương cõi, cùng suy chung so lường, không thể biết trí Phật”. Vì sao? Vì Phật trí không phải tâm thức có thể đến. Vì chẳng phải tâm thức có thể đến nên Xá-lợi-phất ba phen thỉnh, Thế Tôn ba phen ngăn lại mà nói: “Thôi thôi không nên nói, pháp ta diệu khó nghĩ”.

Ôi! Xá-lợi-phất còn như vậy, huống gì ngoại đạo, cho nên phải ngăn họ.

Vì sao ngăn họ? Đại Huệ! nếu người chấp trước nhiếp sở nhiếp, không biết tự tâm hiện lượng nên ngăn dứt họ.

✅ Đây nói lý do của chỉ luận.

Sở dĩ ngăn họ mà không đáp đó, vì ngoại đạo kia chấp trước vọng pháp năng thủ sở thủ, không biết đấy chỉ là tự tâm hiện.

Nếu nói với họ về cảnh giới lìa tâm thức, chắc họ sẽ kinh sợ không tin, trở lại sanh khinh chê, phá pháp đọa vào đường ác. Hoặc là họ sẽ y vào tập khí danh ngôn lại chấp vào ngôn thuyết, tăng thêm tà kiến.

Vậy nên Phật khuyên răn hàng đệ tử đời ác sau này, ở trong nhóm người vô trí chớ nói kinh này. Vì muốn ngăn ác kiến của những hạng này nên ngăn dừng họ mà không đáp.

GIẢI

✅ Đây giải thích về hàng phục nạn vấn để rõ Như Lai thuyết pháp nhiều phương ứng biến không chấp một chỗ.

Gạn rằng: “Phật đã đối với những hạng người ấy dùng lối vô ký gác lại không đáp, song cũng có đáp, là sao?”. ✅ Đây giải thích rằng: Như Lai thuyết pháp ứng biến không phải một. Hoặc có khi một bề đáp thẳng, hoặc có khi hỏi lại, hoặc có khi vì họ giảng rộng.

Như Lai điều phục chúng sanh, ứng hợp căn cơ lập bày, như hạt châu ma-ni chiếu khắp, năm sắc rỡ ràng, nêu đoạt tùy nghi, giết tha tự tại. Cho nên có khi nói, có khi không nói, có khi nói tức là chẳng nói, có khi chẳng nói tức là nói.

Đó là “Khi nín mà nói, khi nói mà nín, cửa đại thí mở rộng không bế tắc”. Nhưng nói cùng chẳng nói, đều là hiển thị đệ nhất nghĩa đế, chỗ lìa ngôn thuyết, há có thể nhất định chấp là nói hay không nói.

Kinh nói Như Lai dùng bốn thứ ký luận vì chúng sanh thuyết pháp, e người nghe lại nghi rằng: Đã dùng bốn thứ ký luận thuyết pháp, tại sao trong đây đặc biệt vì ngoại đạo nói rõ về Chỉ luận? Đây đáp rằng: Chỉ ký luận, chẳng những ngày nay ta thường nói, song không phải vì căn cơ ngoại đạo, mà trong hàng đệ tử của ta cũng có căn cơ mau và chậm, đã thành thục và chưa thành thục.

Nếu hàng căn cơ chưa thuần thục, thì dừng không nói, vì để đợi lúc có thể nói. Hoặc vì khai phát cho đương cơ khiến sanh hâm mộ, như với Xá-lợi-phất nơi hội Pháp Hoa, với Bồ tát Kim Cang ở hội Hoa Nghiêm, ba phen thỉnh, ba phen ngăn, song chẳng phải là giữ kín không nói. Tức là dừng không nói với ngoại đạo, chỉ vì ngăn ác kiến của họ thôi, chỗ dừng tức là nói, cũng không phải có ý dứt tuyệt, vì Như Lai không bỏ một chúng sanh nào.

GIẢI

Từ đây cho đến câu Tất cả pháp thường là nói chung Phật dùng Chỉ luận để chế ngự ngoại đạo, không giống với điều họ đã nói.

Bởi Phật tuy dùng 4 thứ luận thuyết pháp, trùm khắp ba căn cơ, mà Chỉ luận này cũng có khi dùng. Đến như nói pháp cho ngoại đạo, một bề riêng dùng Chỉ luận, vì nói cùng không nói đều là chỉ luận. Vì sao? Vì ngoại đạo không hiểu được các pháp vốn tự vô sanh, vọng chấp có Tác giả sanh hoặc vọng chấp Nhân sanh.

Do vọng chấp riêng có Nhân khác hay sanh ra các pháp, đó là vô nhân, nên ta nói nhân duyên chẳng sanh. Ngụy dịch: “Tất cả pháp, lìa Tác giả và Nhân, cho nên chẳng sanh, vì không có tác giả nên ta nói tất cả pháp chẳng sanh”.

Hơn nữa, ngoại đạo kia vọng chấp các pháp nhất định có cái hay sanh, ta chỉ dùng chữ “bất” để ngăn dừng, mà không từng riêng dùng ngôn thuyết để nói cho họ. Ngoại đạo chấp trước các pháp tự sanh, hoặc chấp các pháp tha sanh, hoặc chấp cộng sanh, hoặc chấp vô nhân sanh.

Trung Luận nói: Các pháp không tự sanh, cũng chẳng từ tha sanh, không cộng và không vô nhân. Cho nên nói vô sanh. ✅ Đây chính là chỉ dùng chữ “bất” (chẳng) để ngăn đó, nên là Chỉ luận.

GIẢI

Đây lại giải thích vi tế về nghĩa vô sanh, để phá kiến chấp “sanh” của ngoại đạo.

Do ở trên Phật nói rằng: Ta nói các pháp không tánh vì lìa tự tánh, nên Đại Huệ nghi rằng: Cớ sao tất cả pháp đều lìa tự tánh? Vì vậy đến đây Phật đáp lặp lại rằng: “Khi ta dùng tự giác thánh trí quán sát, thấy tất cả pháp tự tướng cộng tướng đều chẳng thể được, cho nên nói tất cả pháp vốn tự vô tánh, nên chẳng sanh”.

❔ HỎI:

Đã nói vì tất cả pháp lìa tự tánh nên nói vô sanh, tại sao lại nói tự tướng cộng tướng chẳng thể được mới gọi là lìa tự tánh?

📣 ĐÁP:

Vì ngoại đạo kia không biết các pháp chỉ do tâm hiện, vọng chấp thần ngã là tác giả thật có tự tánh, hay sanh ra các pháp. Hoặc lại chấp Phạm thiên hay sanh các pháp. Hoặc chấp rằng Tứ đại, Cực vi, Thời… mỗi cái đều có tự tánh, hay sanh các pháp.

Hoặc chấp các pháp từ tám vạn kiếp đến nay, vô nhân tự có, tự nhiên mà sanh. Bởi chấp Thần ngã làm tác giả là chấp về tự sanh, từ Phạm thiên, tứ đại… là chấp tha sanh cộng sanh, từ tự nhiên là chấp vô nhân sanh.

Do vọng chấp 4 thứ này, mỗi cái đều có tự thể, hay sanh các pháp, đó là tự tướng. Do không rõ lý duy tâm, vọng thấy các pháp từ 4 thứ đó sanh, đó là cộng tướng. Thế nên đây Thế Tôn phá rằng: Các pháp không phải từ bốn pháp ấy sanh.

Vì sao? Vì 4 pháp ấy đều không tự tướng, không thể hòa hợp mà sanh các pháp, nên nói Tự tướng cộng tướng chẳng thể được. 4 pháp ấy đã chẳng thể được, đủ biết tất cả pháp không tự tánh vậy.

Đã không tự tánh, thì các pháp lại từ đâu sanh? Đây chính là lý do vì tất cả pháp lìa tự tánh, nên nói các pháp vốn tự chẳng sanh. Bởi ngoại đạo kia dùng vọng chấp tự tướng cộng tướng chẳng lìa tự tánh, nên sanh, ta dùng chánh trí quán sát tất cả đều lìa, nên chẳng sanh. Đoạn văn sau, câu Vì sao… đều là lặp lại câu nghi vấn.

GIẢI

✅ Đây giải thích nghĩa tự tướng không thể được ở đoạn trên để phá kiến chấp về tướng.

Do ngoại đạo kia vọng thấy chư pháp, chấp tự tướng cộng tướng thật có tự thể. Ta dùng chánh trí quán, đều chẳng thể được. Vì sao? Nếu tự tướng cộng tướng thật có tự thể, thì có thể giữ lấy.

Đã có thể giữ lấy thì có thể đem đến. Đã có thể giữ thì cũng có thể bỏ. Có thể bỏ thì có thể đem đi. Nay quán các pháp đến không từ đâu, đi không chỗ về. Đã không đến đi ắt không thể được. Trong cái không thể được mà vọng chấp thật có tự tướng cộng tướng, đều là tà kiến vậy.

Nên Vĩnh Gia nói: “Lấy chẳng được, bỏ chẳng được. Trong cái chẳng được, được cái gì”.

Do chẳng thể được nên nói các pháp lìa tự tánh chẳng sanh, sở dĩ vậy nên nói “thể tức vô sanh”. Nhị Tổ xin Tổ sư pháp an tâm, Tổ nói: “Đem tâm đến, ta an cho”. Nhị Tổ nói: “Con tìm tâm không được”.

Tăng hỏi Vân Môn: “Khi một vật không thể đem đến thì thế nào?”. Sư nói: “Buông hết đi!”. Tăng nói: “Một vật không đem đến, buông cái gì?”. Sư nói: “Buông không được thì gánh đi!”.

GIẢI

✅ Đây là phá kiến chấp sau khi chết đoạn diệt của ngoại đạo.

Do tất cả pháp không tự tánh nên chẳng sanh, vì chẳng sanh nên chẳng diệt. Chẳng phải sanh rồi sau mới diệt, cũng không phải sau khi chết đoạn diệt.

GIẢI

Đại Huệ! Vì sao tất cả pháp vô thường? Nghĩa là khi tướng khởi, tánh nó vô thường nên nói tất cả pháp vô thường.

Đây phá kiến chấp xác định thường của phàm phu ngoại đạo.

Vì phàm phu vọng nhận tứ đại làm tự thân tướng. Chấp quả báo nhất định trong một thời và những kế hoạch ngàn năm trăm năm là thường.

Ngoại đạo vọng chấp chúng sanh trong mười phương sanh diệt tuần hoàn, không từng tan mất, đều là thể hằng còn, chấp cho là thường. Do nhận vô thường là thường, nên ở đây Phật nói tất cả pháp vô thường.

Vì tướng vừa khởi liền diệt, sát-na chẳng trụ, không có tánh thường, nên ta nói vô thường để ngăn kiến chấp thường của ngoại đạo, chẳng phải thật là vô thường.

GIẢI

Đây phá Nhị thừa dùng chơn thường làm kiến chấp vô thường. Vì Nhị thừa không rõ các pháp đương thể chơn thường, mà sanh nhàm lìa, nên ở đây Phật nói tất cả pháp thường. Vì tướng các pháp khởi tức là chẳng khởi, như sấm chớp liền diệt.

Vì vô sở hữu nên tánh vô thường là thường, nên ta nói tất cả pháp thường. Vì mới sanh liền có diệt, vì vốn là tánh vô sanh, nên nói: Tướng khởi tánh vô sanh, vô thường là thường, chẳng phải lìa ngoài các pháp này, riêng cầu cái chơn thường. Vì tất cả đều đồng “như” nên trừ ngoài chân như, không mảy may việc có thể được, nên tức các pháp kia sanh mà tánh vô sanh, đương thể chân thường. Đây đồng với đoạn trước nói hoặc loạn thường.

GIẢI

✅ Đây là tụng Như Lai dùng 4 thứ ký luận vì chúng sanh thuyết pháp.

4 thứ ký luận: Một, tùy theo câu hỏi mà đáp đó là nhất hướng (Ngụy dịch: ĐÁP thẳng).

Hai, hỏi lại câu hỏi mà đáp, gọi là gạn hỏi lại (Đường dịch: Chất vấn để đáp).

Ba, biện luận tỉ mỉ để đáp, gọi là phân biệt. (Đường dịch: Chất vấn để đáp).

Bốn, vì chiết phục ngoại đạo nên gác qua một bên mà chẳng đáp, gọi là chỉ luận (Đường và Ngụy dịch là trí đáp).

Để hàng phục ngoại đạo

Từ có và không sanh Thầy Tăng-khư, Tỳ-xá.

Ý bài kệ này nói rằng Phật dùng bốn thứ luận không phải riêng vì đệ tử thuyết pháp, mà cũng vì hàng phục ngoại đạo.

Đường dịch: Số luận cùng Thắng luận, do danh từ Phạn ngữ Tăng-khư chính là Tăng-khư-da, Trung Hoa dịch là Số thuật.

Số tức là huệ số, nghĩa là ước độ nguồn gốc các pháp, lập tên theo số.

Cho nên lập thần ngã chủ tể, từ minh sơ sanh giác… vị chi là hai mươi lăm minh đế, nên cũng gọi là Số luận.

Tỳ-xá cũng gọi là Tỳ-thế, nói đủ là Phệ-thế-sử ca-sa đa-la, Trung Hoa dịch là Thắng luận, vì phái này thành lập “Lục Cú Nghĩa” làm Thắng tánh, hoặc cũng vì do người tối thắng tạo ra.

Lục cú: Một là thật, hai là đức, ba là nghiệp, bốn là đại hữu, năm là đồng dị, sáu là hòa hợp.

Tuy nói lục cú, mà dùng hòa hợp nhân duyên làm ngã hay sanh các pháp. Thầy tức là hai luận sư ấy.

Tất cả đều vô ký Họ hiển thị như vậy.

Đây kết luận nêu những lập thuyết của ngoại đạo đều là vô ký. Đường dịch: Các thứ pháp như thế, tất cả đều vô ký.

GIẢI

✅ Đây tụng về nghĩa của năm đoạn, từ lìa tự tánh trở xuống.

Do tất cả pháp đều không tự tánh, bình đẳng như như, lìa tướng ngôn thuyết, vì lìa ngôn thuyết nên nói là lìa tự tánh.

Vì không tự tánh nên sanh diệt đoạn thường… đều là vọng kiến.

• Từ trước, Đại Huệ hỏi Phật nói duyên khởi tức là nói

về nhân duyên khởi dừng ngang đây, phá chung hết hai thứ chấp trước của ngoại đạo về ngôn thuyết tự tánh và sự tự tánh; những tà kiến về có không, đoạn thường… để giảng rõ về ngoại đạo tà thiền.

• Chương sau sẽ nói về tướng chung, tướng riêng của Thanh văn, để giảng rõ về thiền định thiên lệch của hàng Nhị thừa. Tổng kết phần giải thích về ngu phu thiền trong bốn thứ thiền của chương trên.

M₂ - Thiền định thiên lệch của Nhị thừa

GIẢI

Đây hỏi về hành tướng chung và riêng của Nhị thừa, để giải thích về hành tướng thiền định thiên lệch của Nhị thừa trong phần ngu phu thiền.

Tướng chung và tướng sai biệt nghĩa là Thanh văn là tên chung, mà có hành tướng của bốn quả mỗi mỗi riêng khác. Cho nên bắt đầu hỏi từ Sơ quả, ý tại chỗ trải qua tứ quả, để nói rõ cũng có đốn tiệm không đồng.

GIẢI

✅ Đây là thuật rõ lợi ích của câu hỏi.

Do trước đức Thế Tôn đã từng một phen quở trách, bảo đừng rơi vào ác kiến của ngoại đạo Nhị thừa. Lại nói: Như Lai dùng hai thứ thần lực để gia trì người tu hành, không rơi trong ma nghiệp ngoại đạo, và chỗ thiền định của Thanh văn.

Nên đây Đại Huệ từng nghe Phật nói về hành tướng tà thiền ngoại đạo rồi, chỉ không biết tướng chung và tướng riêng của Thanh văn thiền như thế nào. Ý rằng Thanh văn, danh từ tuy gọi chung là một, mà có bốn quả sai biệt không đồng.

Nếu biết rõ hành tướng sai biệt của mỗi quả vị, ắt khả dĩ tự trừ sạch hai chướng mà không rơi vào trong đó, cũng có thể giáo hóa chúng sanh xa lìa tâm tăng thượng mạn, không đến nỗi được ít cho là đủ, rồi có thể vượt qua các địa, rốt ráo được quả Phật, mà dùng thân mạng, tài sản vô tận để dạy dỗ, nuôi dưỡng chúng sanh.

Có lợi ích thù thắng như thế, nên mới thỉnh vấn như thế. Nói Tướng phương tiện, nghĩa là sự tu hành tứ quả, mỗi mỗi đều có phương tiện hành tướng, tức là quán hạnh vậy.

Tu-đà-hoàn, dịch là Dự lưu, nghĩa là phần Kiến hoặc, 88 kiết sử của Tứ đế trong 3 cõi đã đoạn tận, tức chứng Sơ quả. ²⁵ Vì mới vào dòng Thánh nên gọi là Dự lưu.

Tư-đà-hàm, dịch là Nhất vãng lai, nghĩa là trong tám mươi mốt phẩm Tu hoặc của 3 cõi chín địa, chỉ mới đoạn sáu phẩm trước của Dục giới (ngũ thú tạp cư địa) là chứng Nhị quả.

Từ đây tới khi chết, còn phải một phen sinh lên hai cõi Sắc và Vô sắc, một phen trở lại Dục giới, mới đoạn trừ hết 3 phẩm Tu hoặc còn lại; cho nên gọi là Nhất lai.

A-na-hàm, dịch là Bất lai, nghĩa là chín phẩm Tu hoặc của Dục giới đã dứt sạch, liền chứng Tam quả. Từ đây vĩnh viễn không thọ sanh trong Dục giới, không còn trở lại, nên gọi là Bất lai. 3 quả trên đây gọi là hữu học.

A-la-hán dịch là Vô sanh, cũng gọi là Sát tặc, là Ứng cúng, nghĩa là 72 hai phẩm Tu hoặc của 2 cõi (Sắc, Vô sắc) 8 địa đã dứt sạch, liền chứng Tứ quả A-la-hán, gọi là địa vị vô học, vượt khỏi ba cõi, lìa hẳn 4 loài sanh (noãn, thai, thấp, hóa) nên gọi là vô sanh.

✅ Đây là do chứng được lý diệt đế, không còn thọ thân sau, nên được tên Vô sanh, không phải là cái vô sanh chân thật của hàng Bồ tát Bát địa.

Vì hay phá phiền não nên gọi là Sát tặc, có thể làm ruộng phước nên gọi là Ứng Cúng.

Tu-đà-hàm đoạn phần A và B của Dục giới. Còn trở lại cõi Dục một phen nữa (Nhất lai) để đoạn nốt phần C.

Từ đây chín phẩm tư hoặc của Dục giới đã đoạn sạch không còn tái sanh trở lại cõi Dục chứng quả A-na-hàm (Bất lai).

Còn lại 72 phẩm tư hoặc của cõi Sắc và Vô sắc (trong 81 đã trừ 9, còn 72), đoạn sạch hết thì gọi là A-la-hán (Vô sanh).

GIẢI

Trước hỏi về Tu-đà-hoàn và tướng chung tướng riêng của quả vị Tu-đà-hoàn. Nên ở đây đáp rằng nói chung có ba bậc. Nghĩa là người có ba căn cơ nên quả cũng có ba bậc. Do căn cơ có mau chậm, bén nhạy trì trệ, chẳng phải thật có ba bậc. Cho nên nói hạ, trung, thượng.

GIẢI

✅ Đây là nói về hạng căn cơ quá chậm lụt.

Đường dịch: “Ở trong các cõi sanh lại bảy lần là tột cùng”.

Nghĩa là chín phẩm câu sanh phiền não của Dục giới, cộng lại có nhuận thất sanh. Nhuận thất sanh là phẩm đầu sanh lại 2 lần, 3 phẩm tiếp theo mỗi phẩm sanh 1 lần, 2 phẩm kế cộng chung sanh 1 lần, 3 phẩm cuối cộng chung sanh 1 lần.

Vì phẩm đầu sức mê hoặc mãnh liệt thô trọng, những phẩm sau sức yếu vi tế. Vì trên cõi trời rất vui, không có sức đoạn trừ hoặc nghiệp, nên cần phải hạ sanh cõi người, gặp cảnh rồi mới đoạn dứt. Vì căn cơ chậm lụt, nên phải tái sanh hết bảy lần rồi sau mới đoạn dứt. Câu sanh phiền não được nói ở đây, là ái dục, chẳng phải là câu sanh vô minh.

GIẢI

✅ Đây là căn cơ bậc trung.

Do căn cơ có chút ít lanh lẹ, nên trải qua sự thọ sanh không giống nhau, nên ba phen hay năm phen tái sanh rồi nhập Niết-bàn.

GIẢI

✅ Đây là căn cơ bậc thượng.

Nghĩa là bậc Tu-đà-hoàn thượng căn, ngay trong đời này liền chứng quả A-la-hán, gọi là hiện diệt Tu-đà-hoàn. Không nói đến khoảng giữa trải qua nhị quả, tam quả.

Xem phần nói về 2 căn cơ Trung và Thượng, có câu Nhập Niết-bàn đó là hàng căn cơ bậc trung cũng không trải qua 2 quả vị sau, thế thì trải qua 2 quả vị sau là hạng căn cơ bậc hạ. Nếu theo kinh 42 Chương nói, thì Tu-đà-hoàn 7 lần tử, 7 lần sanh mới được quả A-la-hán. Còn với bậc đoạn ái dục như đoạn tứ chi, thì căn cơ bậc hạ cũng không trải qua 2 quả sau.

GIẢI

Đây nói phần kiết sử bị đoạn có 3 bậc, trong 1 bậc lại chia ra 3 bậc Thượng, Trung, Hạ nữa, nên các kiết sử ở mỗi địa, mỗi địa tổng cộng có 9 bậc, 9 địa cộng chung có 81 mốt bậc.

GIẢI

✅ Đây là tên của 3 kiết sử.

3 kiết sử này là 3 thứ trong 10 Sử phiền não. Nghi là 1 trong 5 Độn Sử, Thân kiến, Giới thủ là 2 trong 5 Lợi Sử.

❔ HỎI:

3 sử phiền não trên, là cội gốc sanh tử trong 3 cõi, hàng Thanh văn thừa đoạn tận 10 Sử mới ra khỏi 3 cõi. Tại sao ở đây chỉ nói đoạn 3 Kiết Sử?

📣 ĐÁP:

Trong 5 độn sử, chỉ nêu riêng nghi đó, vì thân kiến đoạn thì tham, si tự nhiên không sanh. Đã theo lời Phật dạy điều phục tâm nên không sân. Còn tâm mạn, trong bốn quả chưa đoạn sạch nên không kể đến mạn. Vì chưa vào trong vị Phật pháp, ban đầu tôn trọng thiên ma, trở lại nghi ngờ Phật. Nay đã khiến vào chánh tín, thì không nghi Phật nghi pháp, đã thấy lý chắc thật, cũng không tự nghi mình, nên riêng nói đoạn nghi.

Trong 5 lợi sử không kể đến 3 cái kia (biên kiến, tà kiến, kiến thủ) vì đều là tà kiến của ngoại đạo. Nay đã nương giáo lý của Phật, nên không kể ở đây.

Lại có ý rằng: Si là vô minh, còn tham là đắm trước Niết-bàn, tuy đoạn dục tham mà chưa đoạn được tham Niết-bàn, cả hai cái này (si và tham) đều chưa đoạn tới, nên không nói.

GIẢI

✅ Đây là chỉ chung tướng đoạn Kiết Sử chứng Quả vị. Tăng tấn lên bậc Thượng Thượng, là có thể đoạn nhanh chóng các lậu hoặc Thượng Thượng phẩm, liền chứng quả A-la-hán Thượng Thượng.

GIẢI

Ở đây nêu ra Thân Kiến, để giải thích hành tướng của Sơ quả.

Thân là thân 5 uẩn, chính là danh sắc. Câu sanh là Danh, nghĩa là Thọ, Tưởng, Hành, Thức - 4 Uẩn, vốn không tự tánh, chỉ dùng danh ngôn làm thể. Một thứ vọng chấp từ thời vô thủy đến giờ, nên gọi là Thân Kiến câu sanh. Vọng tưởng phân biệt là Sắc. Nghĩa là thân tứ đại huyễn sắc này xưa nay không có, chỉ dùng sức của nhân duyên, hòa hợp vọng thành, thí như người huyễn hóa giả danh là người, ngu phu không hiểu, vọng chấp thật có tự tánh, phân biệt là xấu là đẹp, sanh tham dục, nên gọi là Thân Kiến phân biệt.

GIẢI

✅ Đây giải thích về hành tướng đoạn trừ Thân Kiến phân biệt.

Bởi vì cái sắc thân huyễn vọng của mình của người, từ xưa đến nay vốn không có, chỉ y cứ vào nghiệp vọng tưởng huyễn hóa tứ đại giả hợp mà thành hình thể. Giống như người huyễn hóa nương vào duyên mà khởi. Như thầy huyễn thuật giỏi ở đời, huyễn tạo các người nam nữ, người ngu không rõ, vọng sanh phân biệt chấp trước đẹp xấu.

Nên nói Như y cứ vào duyên khởi mà có tánh chấp trước. Vả lại thân năm uẩn giả hợp duyên sanh ấy, không mà chợt có, thật ra chẳng có chẳng không, đã chẳng có không, thì không có thật thể, mà hàng phàm phu ngu si vọng sanh chấp trước, chấp giữ cho là thật, như sóng nắng vốn chẳng phải là nước, mà bầy nai khát vọng sanh tưởng là nước. ✅ Đây gọi là tướng thân kiến phân biệt của Tu-đà-hoàn.

Ngụy dịch: “Vì vô tri nên từ đời vô thủy đến giờ hư vọng chấp tướng. Thân kiến nhơ cấu này, khi được nhân vô ngã bèn có thể xa lìa”.

Nên nói Thân kiến phân biệt này, Tu-đà-hoàn dùng nhân vô ngã nhiếp thọ vô tánh, để đoạn trừ cái chấp trước vô tri từ lâu xa. Nghĩa là ban đầu ở địa vị Kiến đạo, chứng đắc ngã không bèn có thể đoạn trừ. ✅ Đây là mới phá riêng sắc ấm, là đoạn ngã kiến phân biệt vậy.

GIẢI

✅ Đây giải thích về hành tướng đoạn trừ thân kiến câu sanh.

Đường dịch: “Do quán sát khắp cả thân mình thân người, nên thấy thọ… bốn uẩn là tướng vô sắc, nên thấy sắc do đại chủng mà được sanh khởi, do các đại chủng xen nhau làm nhân”. Lấy đó làm đại diện để quán 4 uẩn thọ… của mình của người, chỉ có danh từ vốn không có thật thể. Hơn nữa sắc ấm tuy có giả tướng, mà chỉ là được tạo tác từ bốn đại chủng, lần lượt làm nhân cho nhau để thành ra hình vóc này.

Đã có hình vóc này thọ sanh thì 4 ấm kia cũng đồng thời mà có, nên gọi là câu sanh. Song trong 4 đại, mỗi đại không có chủ tể, ai có thể nhóm họp để thành sắc?

Nên nói Vì sắc không nhóm họp. Sắc ấm có chất ngại còn không, huống hồ thọ… 4 ấm kia, vốn không có sắc tướng, chỉ có danh tự, đâu chẳng không ư? Song cái câu sanh này, là đứng về mặt bốn uẩn căn cứ vào sắc, vọng chấp tự tướng của thân tâm mà nói, chẳng phải câu sanh vô minh, học giả nên biết.

GIẢI

✅ Đây là kết luận quán hạnh thành tựu về thân kiến.

Có là sắc, không là 4 uẩn kia. Nghĩa là Tu-đà-hoàn hay quán thân năm uẩn mình và người, thảy đều không, vô sanh, ắt đoạn được thân kiến. Nếu thân kiến đoạn, thì tham ái không sanh, tham ái chẳng sanh, thì mầm mống sanh vĩnh viễn tuyệt dứt, chẳng thọ sanh trở lại.

Nên Pháp Hoa nói: “Các nhân của khổ, tham dục là gốc, nếu diệt tham dục, khổ không chỗ nương gá”. Thế nên thân kiến đoạn thì chứng Sơ quả. ✅ Đây gọi là tướng đoạn trừ thân kiến.

GIẢI

✅ Đây giải thích về hành tướng đoạn nghi.

Luận nói rằng: “Nghi đó, là đối với các lý chân thật có tánh do dự, vì hay làm chướng ngại lòng tin chắc thật không nghi”. Nghi có 3 thứ, là nghi lý, nghi pháp, nghi thầy. Được tướng pháp thiện kiến là đối với pháp chân đế đã được, khéo hay quán sát thấy lý chân thật ấy, nên đối với lý không nghi.

Và hai thứ thân kiến ở trước đã đoạn, nên đối với các pháp không sanh nghi, đó là đối pháp không nghi. Vì nếu đối với lý, với pháp có nghi, thì cũng nghi người. Chỉ biết tôn trọng hàng thiên ma ngoại đạo cho đó là đại sư, trở lại nghi Phật là thanh tịnh chẳng thanh tịnh. Nay đã thấy lý chân thật, đối với pháp không nghi, thì không nghi người, nên nói Không ở chỗ khác khởi tưởng cho là bậc đại sư. Đây gọi tướng đoạn nghi của Tu-đà-hoàn.

GIẢI

✅ Đây là giải thích hành tướng đoạn giới thủ.

Bởi vì giới lành hữu lậu, là nhân của trời người, mà Tu-đà-hoàn sở dĩ không chấp thủ đó, vì thấy rõ tướng khổ của sự thọ sanh. Phàm người chấp thủ, là hàng phàm ngu đối với các cõi, tham đắm cái vui thế tục, nên khổ hạnh trì giới, nguyện sanh về cõi đó cõi kia. Vì vậy phàm phu nguyện sanh trong cõi trời người, mới giữ năm giới mười điều lành.

Còn người ngu ngoại đạo, sợ tướng khổ đời sau, nên giữ giới trâu, giới chó…, nhổ tóc, bôi mũi, nằm trên gai nhọn, chông nhọn, các thứ khổ hạnh. Nói rằng đời này chịu khổ nếu tận, tương lai một bề được vui. Đó là tướng chấp thủ giới tà. Hàng Tu-đà-hoàn không giữ những tướng như vậy.

Song ở đây cũng có người giữ giới phẩm, là chỉ vì cầu pháp tối thắng vô lậu vô phân biệt. Vì thế chỗ tu ấy là định cọng giới, không phải là phàm ngu chấp thủ giới tà. Đó gọi là tướng đoạn dứt giới thủ.

GIẢI

Đây kết luận lìa lỗi. Bởi tham ái từ thân kiến sanh, si từ nghi và giới thủ sanh.

Nay ba kết đã đoạn, thế là nhân đoạn và duyên không sanh. Ba kết đã đoạn, nếu còn tâm hay đoạn, thì cũng rơi vào thân kiến, trở lại không thể đoạn các kết sử.

Thế là có 2 lỗi, nên Ngụy dịch: Nếu họ như thế, không lìa hai lỗi.

GIẢI

Đây nêu lên chỗ đoạn dứt cội gốc sanh tử.

Kinh nói: “Tất cả chúng sanh đều lấy dâm dục làm tánh mệnh chính, hay khiến tất cả chúng sanh bị sanh tử chẳng dứt, là ái và dục vậy”.

Tu-đà-hoàn đã biết dục lạc hiện tại là nhân khổ đời sau, nên vĩnh viễn đoạn dứt tâm dâm dục.

Nên nói: Họ không sanh. Vì sao? Vì cái vui của thiền định giải thoát, cái vui của ngũ dục thế gian không thể so sánh được.

Do được vui thiền định nên có thể đoạn dứt dục lạc kia. Nhưng họ chỉ đoạn dục tham, chưa đoạn tham thú hướng Niết-bàn.

Vì sao? Vì hàng Nhị thừa tham trước cái vui tịch diệt của tam-muội, không khởi một niệm độ sanh, nên Phật quở rằng: “Uống rượu tịch diệt, nằm trên giường vô vị, là hạng mầm cháy giống hư”.

Nên đây đặc biệt nói Chẳng hướng đến đoạn tham Niết-bàn. Xem chỗ không đoạn tham Niết-bàn này, thì Sơ quả ở đây không phân chia lanh lợi hay chậm lụt, chỉ cần đoạn ba kiết sử liền chứng Tứ quả vậy.

GIẢI

✅ Đây giải thích hành tướng của Nhị quả.

Tư-đà-hàm tên là Nhất vãng lai. Chóng là chỉ một phen đến. Sắc tướng là sắc uẩn, vọng tưởng là thọ… 4 uẩn sau. Nghĩa là do trí quán sanh không, một phen quán chiếu sanh tướng của ngũ uẩn, không khởi tâm phân biệt. Ngụy dịch: “Chẳng phải là tưởng kiến hư vọng phân biệt”, nên nói kiến tướng không sanh, vì khéo thấy tướng thú hướng của thiền.

✅ Đây là hàng phàm phu lợi căn, không cần trải qua ba lần, năm lần, bảy lần sanh trở lại để đoạn kiết sử, không vào Sơ quả, một phen phát tâm liền lên Nhị quả. Chỉ cần một lần trở lại liền chứng Niết-bàn, nên nói Chóng đến đời này, chấm dứt mé khổ được Niết-bàn.

Do đây mà xem thì quả Tu-đà-hoàn có ba hạng căn cơ, vì căn có nhanh chậm, mê hoặc có dày mỏng nên phần đoạn kiết sử có lâu mau không đồng. Nay quả Tu-đà-hàm này với quả A-na-hàm sau đều đứng về mặt phàm phu lợi căn chướng mỏng, vừa phát tâm liền chứng quả, trong một đời đắc đạo, không cần trải qua thứ lớp trước sau.

Vì sao? Vì ở đoạn trước nói rằng “Ngay nơi hoặc loạn khởi lên chủng tánh Thanh văn”, nên ở đây là quán thẳng năm uẩn cạn sâu để nói về quả vị.

GIẢI

✅ Đây giải thích hành tướng của Tam quả.

A-na-hàm dịch là Bất lai. Bởi ở trước, Tư-đà-hàm chỉ có thể quán năm uẩn trong hiện tại, không khởi phân biệt, chưa quán được vị lai, nên cần phải một phen trở lại, sau mới được Niết-bàn.

Nay A-na-hàm, căn tánh rất lanh, có thể quán sắc uẩn trong ba đời đều vô tánh, lại thấy được chỗ sanh ở đời sau đều có các khổ, tai họa lỗi lầm, nên chán khổ đoạn tập, khiến cho 4 uẩn sau chẳng sanh vọng tưởng, liền chóng dứt được ba kiết sử.

Đây tức là ngay một đời chứng quả, không còn trở lại, nên gọi là Bất lai. Đây cũng là từ phàm phu vào thẳng Tam quả, chóng chứng vô sanh.

GIẢI

✅ Đây là giải thích hành tướng của Tứ quả. Nghĩa là quả vị A-la-hán này, là chỗ rốt ráo mà ba quả vị trước, dù căn cơ nhanh chậm đều thú hướng đến.

Nếu đến quả vị này, thì các thiền tam-muội và bát giải thoát tự nhiên liễu đạt, cũng có thể chứng một phần thập lực, tam minh lục thông thảy đều thành tựu.

Đến như phiền não phát nghiệp, chiêu cảm các khổ đều đã đoạn vĩnh viễn. Tất cả vọng tưởng đều diệt sạch không còn thừa, nên đây được danh xưng A-la-hán.

Bởi 4 quả này, đều đứng về mặt quán thẳng vọng pháp năm uẩn, để rõ nghĩa “Ngay nơi hoặc loạn khởi lên chủng tánh Thanh văn”.

Chỉ do căn cơ bén nhạy hay chậm lụt cho nên có ba quả trước sai biệt không đồng, kỳ thật đều gọi chung là Thanh văn, để hiển rõ tướng chung, tướng riêng, chẳng phải như các kinh khác nói có quả vị nhất định.

GIẢI

Đây kết nêu bày chẳng phải chân quả.

Ý của Đại Huệ là phân biệt rõ ràng chân ngụy, nên hỏi trong ba bậc A-la-hán, đây thuộc A-la-hán nào.

Phật nói: Chỗ ta nói là hàng định tánh Thanh văn thú hướng tịch diệt, đoạn bốn trụ kiết, ra khỏi khổ sanh tử, được Niết-bàn, là danh tự La-hán, chẳng phải A-la-hán chân thật.

Hàng Bồ tát Thập địa trong Hoa Nghiêm là A-la-hán chân thật, tức trong kinh này nói những người hành Bồ tát hạnh, là những vị nguyện phương tiện, tức là trong ẩn hạnh Bồ tát, bên ngoài hiện tướng Thanh văn.

Ngoài ra còn có các vị do Phật hóa hiện là vì trang nghiêm các cõi nước Phật, và vì làm chúng hội quyến thuộc. Hai hạng Thanh văn này, chẳng phải chỗ ta đề cập đến trong đây. Bởi các Thanh văn ở đây, quả đã không thật mà nhân cũng không thật, nên văn sau kết lỗi.

GIẢI

Đây kết hàng Nhị thừa nhân chẳng phải chân nên quả chẳng rốt ráo.

Bởi vì hàng Thanh văn ưa tịch diệt ấy, chỉ chứng thiên không, chưa đạt thật tướng của chân lý. Do vô minh còn đủ nên y cứ vọng tưởng mà thuyết pháp thì pháp chẳng phải chân pháp. Vì chỉ cùng tận sanh tử mà cho là giải thoát, kỳ thật chưa được giải thoát tất cả, mà dối xưng là đắc quả.

Chỉ có Diệt định chưa được đại định Thủ Lăng Nghiêm mà dối xưng là được thiền. Trong vô sở đắc dối cho là có chứng đắc. Vì không hiểu rằng người nhập thiền định và thiền định, thảy đều viễn ly, nên vọng chấp Niết-bàn cho là chân quả.

Chỗ được diệt độ của họ cũng chẳng phải là thật diệt độ, chỉ theo tự tâm vọng thấy mà nói có tướng đắc quả. Nên văn trước nói: “Trước sau chuyển tiến, tướng chẳng trừ diệt”. ✅ Đây là ngu phu sở hành thiền.

Luận nói: “Hiện tiền có mảy may, cho là tánh duy thức, vì còn có sở đắc, chẳng thật trụ duy thức”. Bồ tát còn vậy, huống hàng định tánh Thanh văn ư!

GIẢI

✅ Đây là tổng kết phần ngu phu sở hành thiền của ngoại đạo Thanh văn trên đều chẳng phải nhân chân thật, dạy bảo nên lìa lỗi dứt quấy.

Thiền, chỉ chung thiền ngoại đạo và Nhị thừa. Vô lượng là chỉ riêng cõi trời Quảng Quả của người tu Tứ vô lượng tâm; loại thiền dị sanh hữu lậu.

Vô sắc giới là chỉ riêng Tứ không xứ định. Các loại thiền kể trên, tuy có khác biệt giữa thế và xuất thế, kỳ thật thảy đều chưa lìa khỏi tướng tâm lượng.

Nên ở đây khuyên hành giả tu như thật, nếu muốn vượt qua các thiền Nhị thừa và ngoại đạo, cần phải xa lìa tướng tự tâm hiện lượng.

Nhân Minh Luận nói rằng: “Hiện lượng có hai thứ là Chân và Tự”. ✅ Đây là Tự hiện lượng.

Vì chưa quên tâm lượng, còn có tướng chấp thủ nên khuyên cần vượt qua. Chữ Nhiên ở đây là cho phép.

Nghĩa là không những không cho phép thân cận tập tành ngoại đạo tà thiền, mà ngay nơi loại tam-muội Diệt thọ tưởng của hàng Nhị thừa, ở trong pháp vượt qua tự tâm hiện lượng của ta cũng quyết định không cho phép.

Vì sao? Vì những loại ấy còn có tâm lượng, cho nên phải xa lìa.

Kinh Thủ Lăng Nghiêm nói

Những người tu không thể thành Vô thượng Bồ-đề, mà chỉ riêng thành Thanh văn, Duyên giác, và thành ngoại đạo, chư thiên, ma vương và quyến thuộc của ma, đều do không biết hai thứ căn bản, tu tập lầm lộn như nấu cát muốn thành cơm, dù cho trải qua số kiếp nhiều như vi trần, rốt cuộc không thể được.

Vì cát chẳng phải là căn bản của cơm, nên muốn chứng vô sanh cần phải xa lìa tâm tướng là chỗ đệ nhất nghĩa. Vì thế ở đây đặc biệt răn dạy.

GIẢI

✅ Đây tụng tổng kết về ngu phu thiền. Tứ vô lượng tức là tứ vô lượng tâm từ, bi, hỷ, xả.

Người cõi trời Quảng Quả, vì muốn trừ cái sân não tăng ái không vui của chúng sanh nên tu 4 tâm này. Đây cũng là dị sanh hữu lậu thiền, không phải là Tứ vô lượng tâm của Phật. Nghĩa là các hành tướng thiền của ngoại đạo Nhị thừa, đều là mỗi mỗi vọng kiến, chấp giữ tướng tự tâm, kỳ thật bọn họ vốn không có

GIẢI

✅ Đây tụng riêng Nhị thừa không chân thật.

Nghĩa là hàng Thánh nhân tứ quả mà tâm chưa lìa hoặc loạn.

Tức là chỗ tu thiền định, vào được quán ngã không, mà các tướng bị quán như xương trắng, vô thường, khổ, bất tịnh… đều không lìa chấp trước. Tức là cái chân đế được thấy do đoạn hoặc, cũng không lìa vọng kiến, chấp thủ tướng Niết-bàn. Nên nói Thiền giả, thiền được duyên; đoạn tri, thấy chân đế, đây là lượng vọng tưởng.

Nếu biết những việc đây không chân thật, tức được giải thoát rốt ráo. Chữ tri trong đoạn tri, là phân biệt.

• Trên đây giảng chung về ngu phu thiền đã xong.

• Kế sau đây nói về quán sát nghĩa thiền.

L₂ - Quán sát nghĩa thiền

GIẢI

Đây nêu ra hai loại giác chân và vọng, để giải thích về hành tướng của quán sát nghĩa thiền trong bốn thứ thiền ở trước.

Đường dịch: Có hai thứ giác trí, là quán sát trí và tướng chấp thủ phân biệt chấp trước kiến lập trí. Bởi pháp chẳng phải có không, chỉ theo trí mà chuyển biến. Nếu y theo chánh trí quán sát thì các pháp chẳng có, nếu dùng tà trí quán sát thì các pháp chẳng không.

Chẳng không thì tứ cú khởi, chẳng có thì nhất chân riêng lập. Nhất chân lập thì tứ cú ly, tứ cú ly thì tâm cảnh tuyệt, tâm cảnh đã tuyệt thì người pháp đều quên, nên quán sát nghĩa thiền này là vì để phá pháp chấp.

Văn trước nói “Nghĩa là nhân vô ngã tự tướng cộng tướng, ngoại đạo tự tha đều vô tánh rồi, quán pháp vô ngã, nghĩa của địa tướng này, lần lượt tăng tiến, đó gọi là quán sát nghĩa thiền”. Văn sau tự nói rõ. Song ở đây nêu lên cả chân lẫn vọng vì ý muốn bỏ tà về chánh vậy.

GIẢI

✅ Đây là giải thích về chánh trí quán sát. Nghĩa là ngoại đạo Nhị thừa vọng chấp các pháp thật có tự tánh nên khởi lên tứ cú. Nay dùng chánh trí quán sát các pháp, vốn không tự tánh. Pháp đã không tự tánh thì tứ cú không chỗ nương, chọn lựa tìm cầu ngoài việc lìa tứ cú trọn không thể được. Vì không thể được nên thấy các pháp vô tánh gọi là Quán sát nghĩa thiền.

GIẢI

Đây dạy người tu nên lìa tứ cú mà quán sát các pháp. Đó gọi là chánh quán. Nếu quán khác gọi là tà quán, nên khuyên tu học.

GIẢI

✅ Đây là tướng của hai thứ giác quán.

Đây nói về ngoại đạo tà trí.

Bởi, ngoại đạo kia không rõ các pháp vô tánh, vọng chấp các pháp thật có tự tánh.

Nên đối với tánh của bốn đại chủng là cứng, ướt, nóng, động, giữ tướng chấp trước, hư vọng phân biệt. Dùng tông, nhân, dụ mà vọng kiến lập. Đó gọi là tà trí thủ tướng phân biệt chấp trước kiến lập. Căn cứ vào tà trí này nên đối với các pháp vọng chấp một khác, có không… tà kiến về tứ cú.

Ý muốn người tu hành bỏ tà kiến này, liền gọi là chánh trí. Thế nên lìa tứ cú tức gọi là quán sát nghĩa thiền. Tông, nhân, dụ đó là ngoại đạo dùng ba chi này để kiến lập quả của họ, vì hiểu sai nên đều không thành tựu rốt ráo.

Nhân Minh Luận đưa ra ba mươi ba lỗi của họ, nên nói Chẳng thật dựng lập mà dựng lập.

Nếu Đại Bồ tát thành tựu hai thứ giác tướng này, sẽ được tướng rốt ráo của nhân pháp vô ngã, khéo biết phương tiện, hành tướng quán sát giác vô sở hữu, được Sơ địa ⁸.

Nhập trăm tam-muội, được tam-muội sai biệt, thấy trăm đức Phật và trăm Bồ tát, biết sự việc trăm kiếp quá khứ vị lai, ánh sáng soi trăm cõi nước.

Đây nói về tướng quán thành tựu đắc quả. Nghĩa là Đại Bồ tát lập chí liền dùng trí vô tướng thiện xảo để quán các pháp vốn không tự tánh, chóng đoạn hai chấp ngã pháp, bèn ở địa vị giải hạnh liền vào Sơ địa và Như Lai địa rốt sau.

Giải tức thập trụ, hạnh tức thập hạnh. Đây tuy nói giải hạnh, ý ở chỗ không cần trải qua tam hiền, để hiển bày khi vừa phát tâm liền lên địa vị Phật. Hoa Nghiêm nói: “Khi mới phát tâm liền được đạo vô thượng chánh đẳng chánh giác, biết tất cả pháp là tự tánh của tâm, thành tựu huệ thân không do ngộ nơi khác”.

Nhập trăm tam-muội… xưa dẫn Nhiếp Luận rằng: “Bồ tát khi vào Sơ địa, chứng được mười loại trăm pháp môn”.

• Một, trong khoảng sát-na chứng trăm tam-ma-đề.
• Hai, dùng thiên nhãn thanh tịnh thấy trăm cõi Phật.
• Ba, dùng sức thần thông có thể lay động trăm thế giới Phật.
• Bốn, hay ở trăm cõi Phật giáo hóa chúng sanh.
• Năm, hay dùng một thân hóa ra trăm loại thân hình khiến loài hữu tình được thấy.
• Sáu, hay thành tựu trăm loại hữu tình được hóa độ.
• Bảy, nếu vì lợi ích có thể lưu thân trụ thế trăm kiếp. Tám, có thể biết việc của trăm kiếp trước và sau.
• Chín, hay dùng trí huệ vào trăm pháp môn.
• Mười, có thể dùng thân quán sát trăm loại quyến thuộc. Các địa khác tăng sự thù thắng gấp bội lần, trong Hoa Nghiêm nói đủ.

GIẢI

Đây nói hành tướng từ Sơ địa đến tột cùng Như Lai địa.

Khéo buộc tâm trong mười vô tận cú thành thục chúng sanh nghĩa là khéo thuyết pháp, có thể đem một câu quảng diễn vô tận câu, có thể đem một pháp diễn vô tận pháp. Hành tướng của Bồ tát Cửu địa, theo Hoa Nghiêm như thế.

❔ HỎI:

Kinh này là pháp môn đốn giáo, những điều nói trên đều hiển bày thẳng đốn ngộ nhất tâm liền lên địa vị Phật. Vì sao trước sau mỗi phen ở chỗ chánh trí hiện tiền hay chỗ quán hạnh thành tựu, đều nêu đủ hành tướng Thập địa, há không rơi vào giai cấp sao?

📣 ĐÁP:

Kinh này thánh đế cũng không lập còn có giai cấp gì, bởi ở đây nêu quả để nghiệm nhân. Song, Thập địa cũng gọi là Phật địa, bởi vì chân như bình đẳng vô tướng, là chỗ Phật dạo chơi.

Chúng ta nếu có thể chóng vượt hữu tướng, tâm khế hợp nhất chân, cùng pháp thân dạo khắp, mỗi mỗi ứng hợp an nhiên tự tại nghiệp dụng rộng lớn, không cần theo thứ tự từ địa này đến địa kia. Nêu lên quả thù thắng này, cốt yếu hiển bày nhân chân thật, nếu là tà nhân vô nhân, làm sao đủ sức đến đó. Hơn nữa muốn người tu hành biết việc này để cũng đừng được ít cho là đủ, do hâm mộ tăng tiến thượng thượng, quyết được an trụ tự giác thánh trí tam-muội thù thắng sau rồi mới thôi.

• Trên giải thích quán sát nghĩa thiền xong.

• Sau ✅ Đây giải thích phan duyên như thiền. Ban đầu quán tứ đại như.

L₃ - Giải thích phan duyên như thiền

M₁ - Quán tứ đại như

M₂ - Quán ngũ ấm như

M₃ - Chỉ chánh quán

M₁ - Quán tứ đại như

GIẢI

Đây nói tứ đại vốn tự chẳng sanh, để giải thích phan duyên như thiền. Phan duyên là vọng tưởng. Tứ đại là danh tướng. Bởi vọng tưởng nguyên là chánh trí, danh tướng vốn tự như như.

Do phàm phu không biết ba cõi chỉ do tâm hiện, nên vọng thấy tứ đại và tứ đại sở tạo là thật có, nên vọng chấp đại chủng cho là sanh nhân. Thế là mê chánh trí làm vọng tưởng, biến như như thành danh tướng. Do đó khởi lên phan duyên, tạo ra tứ cú lầm lạc, vì các thứ tà chấp nên nơi như mà chẳng như.

Nay Bồ tát dùng chánh trí quán sát các đại chủng, đương thể vắng lặng, chân thật chẳng sanh. Thấy rõ tất cả danh tướng trong ba cõi, chỉ là vọng tưởng phân biệt do tâm hiện, vốn không có vật nào ngoài tâm.

Khi quán như thế, ắt đại chủng sở tạo thảy đều tánh ly, nếu đại chủng tánh ly, ắt bốn chấp chóng dứt, vật ngã đều không. Như thế thì ngay vọng tưởng là chánh trí, rõ danh tướng vốn như như. Nhất tâm trụ chỗ như thật, vạn pháp thảy đều chẳng sanh.

Bản Đường dịch: “Trụ chỗ như thật, thành tựu tướng vô sanh”. ✅ Đây là lý do quán tứ đại chẳng sanh là phan duyên như thiền. Vì phan duyên tức là Như, chẳng phải phan duyên đến Như vậy.

Nên nói Khéo biết tứ đại tạo sắc… Do thấu rõ tứ đại chẳng sanh, nên nói là khéo biết, ngoại đạo không rõ, nên nói là không khéo biết.

GIẢI

✅ Đây nói tứ đại từ vọng tưởng sanh, để phá ngoại đạo vọng chấp tứ đại là sanh nhân, để nói rõ về chỗ “Không khéo biết tứ đại tạo sắc, thành nghĩa tướng vọng tưởng nhiếp thọ chấp trước kiến lập giác” ở trước.

Do ngoại đạo kia không hiểu năm uẩn và các pháp đều do tâm hiện, bèn vọng chấp tứ đại chủng cho là sanh nhân hay tạo các pháp. Nên ở đây trách rằng Chỗ họ chấp về tứ đại chủng, làm sao có thể tạo sắc được ư? Chữ “làm sao” cũng như chữ “thế nào” là từ ngữ dùng vừa trách vừa hỏi.

Bởi, ta chỉ nói tứ đại từ vọng tưởng sanh, chẳng phải từ tứ đại sanh. Thế là vọng tưởng làm tứ đại chủng, chẳng phải tứ đại làm tứ đại chủng. Nhưng vọng tưởng vô tánh, tức tứ đại vốn tự chẳng sanh. Nay hàng phàm phu tà chấp kia hiểu lầm, không những thấy tứ đại sanh, còn thêm vọng chấp tứ đại hay sanh các thứ khác.

Đó là lý do không khéo biết về tứ đại tạo sắc, vọng khởi lên bốn lối chấp, cho nên nơi như mà chẳng như. ✅ Đây là ngôn thuyết của ngu phu, không phải thánh hiền vậy. Vậy nên sau kết luận rằng “Chẳng phải chỗ ta nói”.

Bởi vì kinh này văn xưa mà vắn tắt, ý Phật sâu xa thâm trầm, rất khó thầm thông huyết mạch. Chú thích xưa dẫn chứng Lăng Nghiêm, đoạn nói về thế giới tương tục đối chiếu để giải thích đoạn kinh này. Tuy trên văn từ tạm có căn cứ, kỳ thật nghĩa rất khó hội thông.

Vì sao? Vì đằng kia (Lăng Nghiêm) nói về lý do sanh khởi của thế giới, để nói tình trạng thứ lớp sanh thành lẫn nhau. Nay kinh này chỉ nói tứ đại từ vọng tưởng sanh, để phá ngoại đạo vọng chấp tứ đại là sanh nhân thôi. Hai kinh tuy lời giống mà nghĩa khác. Nếu chấp vào lời văn rõ ràng của kinh kia, thì trở lại mê lầm ý chỉ của kinh này.

Người đọc cẩn thận chớ ức. đoán, văn sau tự sẽ chứng minh. Câu văn sau thế này “Nghĩa là đất… tứ đại, và những vật được tạo… có duyên của tứ đại, chẳng phải do tứ đại kia làm duyên, mà vọng tưởng là nhân của tứ đại, chẳng phải tứ đại làm nhân cho tứ đại”.

GIẢI

✅ Đây là nương vào văn trên, lặp lại lối chấp của ngoại đạo, để rõ tứ đại không thể tạo sắc sanh; để phá ngoại đạo vọng chấp tức sắc là ngã… tứ cú.

Tà đế là minh đế. Tức Số Luận sư lập ra 25 minh đế, cho là từ thần ngã làm minh sơ chủ đế, từ minh sanh giác, từ giác sanh ngã tâm, từ ngã tâm sanh ngũ trần, từ ngũ trần sanh ngũ đại, từ ngũ đại sanh mười một căn.

Trong câu này chữ Sắc và hư không là chỉ ngũ đại, chữ ngũ ấm là chỉ mười một căn, bởi ngoại đạo vọng chấp ngũ đại sanh ngũ ấm, vì hư không vô hình, chỉ hay hòa với sắc, nên chỉ nói Ngũ ấm nhóm họp từ tứ đại tạo sắc sanh. Chữ chung là hòa hợp.

Lại Thắng luận sư chấp lục cú là sanh nhân. Một là Thật, hai là Đức, ba là Nghiệp, bốn là Đại hữu, năm là Đồng dị, sáu là Hòa hợp. Lại ở trong Thật, chấp có chín pháp. Là ngũ đại, thời, phương, hòa, hợp. Chín pháp này hay sanh ra năm ấm, các pháp.

Nên chấp “Sắc tức là ngã, ngã ở trong sắc…”, bốn lỗi tà kiến. Nay Thế Tôn muốn phá điều ấy, bèn trước đưa ra lối chấp của họ, nói rằng Sắc chung với hư không, đó là chấp trước tà đế, vọng nói ngũ ấm tích tụ do tứ đại tạo sắc sanh.

Văn sau, trước phá sắc chẳng tức ngã, ngã không ở trong sắc… Sau nữa phá tứ đại tạo sắc không thể sanh ra ngũ ấm. Trước phá sắc chẳng tức là ngã, vì ngoại đạo vọng chấp tám thức làm thần ngã, nên đứng về mặt thức để phá đó.

GIẢI

✅ Đây ý phá sắc chẳng tức ngã… bốn lối chấp.

Bởi, ngoại đạo kia vọng chấp tứ đại tạo sắc hay sanh ngũ ấm, nên vọng chấp ngã ở trong sắc, sắc tức là ngã… Phật cho rằng lối chấp thần ngã của họ, tức là Thức trong pháp ta. Nếu nói sắc tức là ngã, thì khi người chết, tứ đại sắc diệt mà thức chẳng diệt, vì thức này nhân yêu mến tham trước cảnh giới lục trần nên tạo nghiệp thiện ác, lại chiêu cảm quả báo vị lai, trở lại thọ sanh các nẻo, tiếp nối không dứt.

Nếu quả nhiên sắc tức là thức, thì khi sắc kia diệt, thức cũng cùng với sắc chung diệt, há chẳng phải đoạn diệt ư? Nay đã thọ sanh tiếp nối qua các loài, thì đủ biết thức chẳng diệt, thế thì sắc chẳng phải tức ngã, điều đó rõ ràng. Chẳng những sắc chẳng tức ngã mà tứ đại tạo sắc không thể sanh ngũ uẩn, nên văn sau phá luôn.

GIẢI

✅ Đây nói tứ đại không thể tạo sắc.

Do ngoại đạo chấp tứ đại là năng tạo, các pháp năm uẩn là vật được tạo (sở tạo), là tứ đại làm sanh duyên cho tứ đại. Duyên tức là nhân. Nên Phật lập lại lối chấp ấy mà phá đó, nói rằng: Tứ đại và năm uẩn sở tạo… sắc pháp tự có tứ đại để làm nhân, đó chỉ là vọng chấp. Không phải tứ đại kia cùng năm ấm làm nhân. Vì sao? Vì tứ đại kia không thể tạo sắc, sanh ra năm uẩn. Văn sau nêu phá.

GIẢI

✅ Đây nêu lý do phá tứ đại chẳng thể tạo năm ấm.

Tánh là tự thể của tứ đại. Hình, tướng, xứ là các pháp trên có những hình trạng dài, ngắn, cao, thấp, lớn, nhỏ… Phương tiện tức là phương pháp tạo tác. Do ở trước, Phật nói tứ đại không thể tạo sắc, nên ở đây đưa lý do để phá. Nói rằng tại sao không thể tạo sắc? Do tìm cầu tự thể, hình tướng của tứ đại năng tạo và phương tiện tạo tác, đều chẳng thể được, vì không tự tánh.

Đã không tự tánh thì đại chủng vốn tự chẳng sanh, vốn tự vô sanh há lại có thể sanh ra các pháp ư? Thế là chấp tứ đại hay tạo sắc là hư vọng. Nếu nói rằng năm uẩn, các pháp được tạo từ tứ đại sanh, điều này cũng không thành. Vì sao? Vì đại chủng năng tạo là vật có thể tướng hình trạng, nay vật năng tạo đã có hình tướng, thì năm uẩn được tạo đáng lẽ cũng phải có hình, chẳng phải vô hình.

Ý nói rằng, dù chấp nhận tứ đại có thể tạo năm uẩn, thì trong năm uẩn được tạo ấy, chỉ một sắc uẩn là có hình tướng, còn bốn uẩn kia vô hình, bốn uẩn ấy đâu phải vật được tạo? Thế là chấp sở tạo cũng là hư vọng. Ngoại đạo chấp sắc tức là ngã, khi sắc diệt mà thức không diệt, đủ biết năm ấm chẳng phải do tứ đại tạo.

Nay quán tứ đại vốn không thể tạo sắc, cho nên lối chấp tứ đại tạo sắc tướng ấy, là kiến chấp điên đảo vọng tưởng phân biệt của ngoại đạo, chẳng phải chỗ ta nói. Nên nói chẳng phải ta Do ở trên Phật nói tứ đại có hình không thể tạo vô hình, nên văn sau giải thích, để cho rõ phép quán năm ấm Như.

M₂ - Quán ngũ ấm như

GIẢI

Phật nói có hình không thể tạo ra vô hình, nên nói tướng tự tánh của năm ấm, để cho rõ 4 ấm chẳng phải là sắc được tạo, sắp hiển năm ấm vốn Như vậy.

GIẢI

✅ Đây giải thích về bốn ấm vô hình, chẳng phải là sắc được tạo.

Tứ đại, là tứ đại bên ngoài. Tạo sắc, là tứ đại bên trong. Nghĩa là trong năm ấm, sắc là một ấm, có thể cho rằng do tứ đại tạo, vì bốn pháp cứng, ướt, nóng, động mỗi mỗi khác nhau về hình tướng, là có hình. Vì thế không thể so sánh với bốn ấm không sắc chất như hư không.

Đến như thọ… bốn ấm không có hình tướng cũng như hư không, chỉ do vọng tưởng danh ngôn nói là bốn ấm. Cũng như hư không vượt khỏi số lượng chỉ vì phân biệt mà nói một hư không thôi. Há lại có hư không vô hình mà thuộc về bốn đại sở tạo ư? Thế là vọng chấp tứ đại hay tạo năm ấm đều là tà kiến vậy.

GIẢI

✅ Đây giải thích chung năm ấm đều là không.

Ấm như thế là chỉ chung năm ấm. Tánh là sắc ấm. Phi tánh là bốn ấm. Nghĩa là chẳng những bốn ấm như hư không, mà sắc ấm tìm cầu mỗi mỗi không tự tánh, đại chủng chẳng sanh mà sắc vốn không. Thế thì năm ấm đều không, vượt quá tướng số lượng, há lại có thể dùng số năm để tính đếm ư?

Cho nên nói Các ấm như thế vượt quá tướng số lượng, lìa khỏi số lượng. Bởi đã vượt quá danh số thì năm ấm vốn không, năm ấm đã không, thì lìa tánh phi tánh vậy. Lìa tánh, thì sắc không thể nói là có. Lìa phi tánh, thì bốn ấm kia bất tất nói là không.

Thế là có không đã lìa, tứ cú dựa vào đâu an lập? Nên nói Lìa tánh phi tánh, lìa tứ cú.

Song tứ cú đã ly thì bách phi đều dứt, đường danh ngôn dứt thì ấm vốn như như.

Lại há có thể dùng tướng số lượng để tìm cầu ư? Thế nên chấp có tướng số lượng là ngôn thuyết của ngu phu, không phải sức thấy biết chân thật của thánh hiền.

Ngài Vĩnh Gia nói: “Tất cả số câu chẳng số câu, cùng tánh linh ta nào quan hệ”. Thật là chứng sâu chỗ này!

GIẢI

✅ Đây giải thích hàng phục nạn vấn để rõ năm ấm vốn Như.

Do ở trên Phật nói năm ấm đều không, e người ngu nghi rằng: Hiện thấy thánh phàm đều có năm ấm. Vì sao nói không? Nên ✅ Đây giải thích rằng: Ta nói năm ấm đều không, chẳng phải là tuyệt đối không, chỉ là cái nhìn của bậc thánh trí thấy như huyễn chẳng thật. Đó là rõ thấu duyên sanh vô tánh, thể ấy toàn không, chỉ không khởi lên những vọng kiến lập bày về một, khác…, mà không phải tuyệt nhiên diệt mất, không có mặt. Bởi năm ấm này, là bóng sáng của pháp thân, như thân trong mộng, như bóng trong gương, không có cái riêng khác, nên nói chẳng khác chẳng không khác.

Thế nên ta nói năm ấm vốn Như, người ngu không biết điều này, bèn vọng khởi kiến chấp phân biệt là một là khác.

Ngài Vĩnh Gia nói “Huyền hóa không thân là pháp thân”. Thế thì năm ấm đương thể là pháp thân.

Khi vọng tưởng về năm ấm hiện, pháp thân cùng hiện, chỉ tùy theo chỗ thấy của thánh phàm không đồng nhau thôi. Nếu dùng vọng tưởng phân biệt thì pháp thân ẩn mà năm ấm hiện.

Nếu dùng thánh trí quán thì pháp thân hiện mà năm ấm mất. Nên văn trước nói “Bởi hoặc loạn ấy, chư thánh cũng hiện, mà chẳng điên đảo”. Nên nói Chỗ thú hướng của thánh trí đồng với vọng tưởng ấm hiện.

Kỳ thật vọng tưởng vốn như, hay quán sát được như thế, gọi là phan duyên như thiền. Văn sau kết luận rằng.

M₃ - Chỉ chánh quán

GIẢI

Kết luận này gọi là “Lìa lỗi”Bởi chưa đạt năm ấm vốn Như, nên vọng khởi kiến chấp sanh diệt một khác, pháp được nói ra đều là pháp sanh diệt.

Nên đây kết luận rằng: Năm ấm không tịch như thế, các ông nên diệt trừ kiến chấp tướng tự tánh.

Diệt kiến chấp sanh này liền chứng vô sanh, có thuyết pháp đều là pháp tịch diệt, lại đem chỗ chứng này, đoạn trừ tất cả tà kiến ngoại đạo.

GIẢI

Đây kết về tướng hạnh thành đắc quả của Phan duyên như thiền.

Phần trước nói về quán hạnh thành tựu của Quán sát nghĩa thiền, nghĩa là từ phàm phu vào địa vị giải hạnh, tức chứng Sơ địa, quán sát lần lượt vào đến địa vị thượng thượng. Do chóng thấy chân lý đoạn dần vô minh nên nói “đốn ngộ tiệm tu” là đây vậy. Nay quán hạnh của Phan duyên như thiền thành tựu, liền lên Bát địa, liền chứng vô sanh, liền đoạn vô minh, liền xả tạng thức, nên nói “đốn ngộ đốn tu” là như vậy.

Về trước, ba môn thiền là hành tướng của Tam thừa, thiền Nhị thừa cố nhiên bị quở trách, hai môn thiền sau tuy thù thắng hơn, vẫn còn thuộc nhân quả mê ngộ. Nên kệ nói “Các thừa chẳng rốt ráo”.

Vì sao? Vì trong tông môn, rõ ràng thân chứng chân như cũng coi là việc bên mé pháp thân, chẳng phải là việc hướng thượng.

Đến Như Lai thanh tịnh thiền thì không thuộc nhân quả, nên là Nhất thừa tối thượng, là tông thú của kinh này.

Sở dĩ chỉ nói về ba môn thiền trước mà thôi, tức là nói về hai quả tà chánh. Còn Như Lai thiền thì không cho nói năng, ý muốn chúng ta thầm hiểu chỗ biểu hiện không lời.

Đến sau, Đại Huệ đặc biệt thưa thỉnh, Thế Tôn chỉ nói: “Chỗ hiểu của các bậc thánh trước lần lượt truyền trao cho nhau, là vọng tưởng vô tánh”.

Một lời mà thôi. Đây là chỉ thẳng từ trước Phật tổ truyền tâm ấn, là bí quyết của thiền tông, ý muốn hiển bày tông thú của kinh này.

Người xem nên quán sát kỹ.

• Từ trước đã giải thích nhân hạnh tà chánh không đồng.

• Sau ✅ Đây giải thích về quả đức tà chánh không đồng. Trước nêu lên quả tà.

K₂ - Rộng biện về nhân quả không đồng

L₁ - Nêu lên quả tà

L₂ - Nêu lên quả chánh

L₁ - Nêu lên quả tà

GIẢI

Đây là biện luận về quả đức chẳng đồng. Đầu tiên nêu quả tà. Do ở trước Phật nói nhân hạnh đã có chân ngụy nên quả chiêu cảm cũng có tà chánh. Vì vậy ở đây trước nói bốn thứ Niết-bàn để hiển bày nhân hạnh không chân thật của ngoại đạo nhị thừa.

1. Tánh tự tánh phi tánh Niết-bàn, là Số Luận sư, vọng lập thần ngã cho là chủ đế, thật có tự thể. Vì đây không phải cứu cánh Niết-bàn, nên Phật tùy tiện mà chiết phục, nói rằng “Chỗ chấp tự tánh của họ, kỳ thật chẳng phải tánh, chỉ là vọng chấp thôi”. Nên nói Tánh tự tánh phi tánh Niết-bàn.

2. Các thứ tướng tánh phi tánh Niết-bàn, là ngoại đạo vọng chấp trời Sắc cứu cánh cho đó là Niết-bàn. Nghĩa là tột cõi hư không mười hai loài sanh, đều là một loại trong thân ta phát ra. Lại có phái ngoại đạo chấp trời Đại tự tại là Niết-bàn nói rằng: Chính thân tâm mình và mười phương hư không, đều từ trời Đại tự tại phát xuất.

Còn Thuận thế ngoại đạo chấp tứ đại là thật là thường, hay sanh các pháp, nên tìm cầu lửa sáng tỏ, thích nước trong sạch, yêu gió châu lưu, xem bụi kết thành, mỗi mỗi theo đó cho là thường trụ. Vì họ chấp các thứ tướng ấy thật có tự tánh, nên Phật chiết phục rằng “Chỗ chấp của họ, kỳ thật chẳng phải tánh, chỉ là vọng chấp thôi”. Nên nói Các thứ tướng tánh phi tánh Niết-bàn.

3. Tự tướng tự tánh phi tánh giác Niết-bàn, là Thắng Luận sư, chấp tất cả vô tình hữu tri thành lập lục cú nghĩa là Thật, Đức, Nghiệp, Đại hữu, Đồng dị, Hòa hợp. Lấy cực vi làm thường trú nên cho cây cỏ trong mười phương đều xưng là hữu vi, không khác người. Cây cỏ làm người, người chết trở lại làm cây cỏ. Bản Đường dịch: Giác tự tướng, cũng nói vi trần tự tướng có tri giác.

Nên Phật chiết phục đó, nói rằng “Tự tướng tự tánh ấy, vốn không tự tánh, cũng chẳng có giác, chỉ là vọng chấp thôi”, nên nói Tự tướng tự tánh phi tánh giác Niết-bàn. 4. Các ấm tự cộng tướng tương tục lưu chú đoạn đoạn dứt Niết-bàn. Nghĩa là người ở cõi trời Vô tưởng, dùng cái diệt mất vĩnh viễn, y cứ vào đó cho là chỗ trở về. Thêm nữa, hàng định tánh Thanh văn, chứng Diệt đế rồi, ở trong Diệt đế ngưng dứt, lại không tiến tới trước.

Kế là hàng định tánh Bích chi, và các hàng Duyên giác không hồi tâm, quán các biến hóa biết là không, duyên nơi ly bèn chứng diệt, chấp các ấm đã diệt, không thọ thân sau, vĩnh viễn đoạn then chốt tái sanh, chấp đó cho là Niết-bàn. Nên nói Các ấm tự cộng tướng tương tục lưu chú đoạn Niết-bàn. Bốn thứ này đều là ngoại đạo tự chấp cho là Niết-bàn. Nên nói Chẳng phải ta nói. Bởi vì Nhị thừa không đạt tự tâm, ngoài tâm chấp có pháp nên cũng xếp vào ngoại đạo.

• Sau đây nêu lên quả chánh.

L₂ - Nêu lên quả chánh

GIẢI

✅ Đây trình bày Niết-bàn do Phật nói là quả chánh.

Bởi Niết-bàn do ngoại đạo kia chấp giữ đều là vọng tưởng thức mà thôi.

Phật dạy rằng: Niết-bàn của ta nói đó, chẳng có riêng thể khác, ngay nơi vọng tưởng thức ấy vắng lặng, ngay đó liền là Niết-bàn, chẳng phải lìa ngoài đây riêng có Niết-bàn có thể chứng. Nên nói: Vọng tưởng diệt gọi là Niết-bàn.

❔ HỎI:

Đoạn trước, ban đầu nói chứng cảnh giới tự giác chuyển tạng thức sở y làm đại Niết-bàn, kế đến lại nói tất cả thức tự tánh tập khí, tạng thức ý thức kiến lập chuyển rồi, ta và các đức Phật gọi là Niết-bàn.

Đến đây chỉ nói vọng tưởng thức diệt gọi là Niết-bàn, là sao?

📣 ĐÁP:

Ba lối nói trên đây ý chỉ không giống, không thể cho rằng Phật nói về Niết-bàn có sai biệt.

Câu ban đầu là trách Nhị thừa do không biết chỗ chứng cảnh giới tự trí, chuyển tạng thức sở y làm đại Niết-bàn, nên vọng chấp cảnh giới căn diệt đời vị lai cho đó là quả Niết-bàn.

Song đưa ra câu: “Đại Niết-bàn”, ý ở chỗ trách kia không biết, chẳng phải chính nói về Niết-bàn.

Câu kế là để so sánh nhân quả tà chánh không đồng.

Ý nói rằng ngoại đạo Nhị thừa vì căn cứ vào có không, đoạn thường… tứ cú, dùng thiền ngu phu làm nhân tu, nên quả chứng cũng chẳng phải cứu cánh.

Ta dùng pháp ly tứ cú, tu hành quán sát nghĩa thiền, phan duyên như thiền, nên chuyển sanh tử thành Niết-bàn, nên nói: “Tất cả thức tự tánh tập khí, tạng thức ý thức kiến lập chuyển rồi, ta và chư Phật gọi là Niết-bàn”.

Nghĩa là không đồng với ngoại đạo dùng tập khí vọng kiến làm Niết-bàn.

Đến phần thứ ba này là giải thích lý do chẳng đồng ở trước, chính là nêu lên hành tướng của Niết-bàn, để hiển bày tông thú của kinh này. Nên chỉ nói Vọng tưởng thức diệt là Niết-bàn. Còn nói: “Ngay vọng tưởng vắng lặng tức là Niết-bàn, lại không đợi chuyển”, là sao? Vì vọng tưởng vô tánh, nên tức liền khi tập khí kiến chấp ngoại đạo Nhị thừa chấm dứt, đó là Niết-bàn, không cần tìm cầu riêng, vì đương thể là vô sanh, lại chuyển cái gì? Đây chính là nhất thừa tối thượng, thật là tông thú của kinh này. Nên, văn sau nói: “Thức thứ Bảy chẳng sanh”, vì lập ý chẳng đồng nên ngôn từ cũng khác. Bởi vọng tưởng này, tức là đệ lục ý thức, nên kế đây biện luận cho rõ.

GIẢI

✅ Đây hỏi để rõ nghĩa đệ bát thức xưa nay là Niết-bàn.

Do trước Phật nói: Chuyển tập khí vọng kiến tạng thức làm Niết-bàn. Bởi tạng thức là thức thứ tám, kiến tập là thức thứ bảy.

Nay đây chỉ nói thức thứ sáu diệt là Niết-bàn, nên nghi mà hỏi rằng: Không kiến lập thức thứ tám sao?

Phật đáp: Có kiến lập.

Lại hỏi tiếp: Đã kiến lập, thì thức thứ bảy là cội gốc của sanh tử, tại sao chỉ nói thức thứ sáu diệt là Niết-bàn, mà không nói thức thứ bảy?

Phật nói: Thức thứ tám là Như Lai tạng thanh tịnh chân tâm xưa nay vắng lặng, còn thức thứ bảy không thể tướng, vốn tự vô sanh.

Chỉ có thức thứ sáu y vào thức thứ tám mà khởi phan duyên, thức thứ tám nhân bị thức thứ sáu phan duyên mà có sanh diệt, thế nên nói Vì thức thứ sáu làm nhân và phan duyên.

Nay ý thức nếu vắng lặng, thì thức thứ bảy chẳng sanh, mà thức thứ tám ngay đó nguyên là thanh tịnh Niết-bàn, đâu cần đợi chuyển rồi sao mới là Niết-bàn ư?

GIẢI

✅ Đây giải thích nghĩa “Thức thứ bảy chẳng sanh” ở trên.

Đường dịch: “Khi ý thức phân biệt cảnh giới khởi chấp trước, sanh các tập khí, nuôi lớn Tạng thức.

Do đây ý câu là thức tư lương chấp ngã ngã sở theo đó chuyển, không có thể tướng riêng”.

Nghĩa là thức thứ bảy sở dĩ chẳng sanh, vì không có thể tướng.

Chỉ nhân khi ý thức phan duyên theo cảnh giới năm trần, sanh khởi tập khí huân vào tạng thức.

Tạng thức chịu huân tập, do sức tập khí ánh hiện ra căn thân và thế gian, rồi vọng thấy bóng ảnh của căn thân và thế gian này, bèn chấp làm ngã ngã sở, gọi tên là Thức thứ bảy, nên nói Ý câu.

Thế thì thức thứ bảy tư lương, chỉ tùy theo thức thứ sáu bên ngoài và thức thứ tám bên trong chuyển biến, nó là bóng sáng ánh hiện của thức thứ tám như quầng sáng của đèn, không có thể riêng, tuy có tên mà không có thực chất.

Vì chỉ là một tinh chân nên nói là không hoại thân tướng.

GIẢI

✅ Đây nói Tạng thức nguyên là trí thể bất động, chỉ nhân thức thứ sáu phan duyên cảnh giới tự tâm, các thức làm nhân lẫn nhau mà sanh, nên được tên là Tạng thức.

Do ý thức một phen khởi thì các thức cùng khởi, nên nói Các nhóm tâm sanh. Bởi vì thức thứ 8 lặng sâu vốn không sanh diệt, chỉ nhân thức thứ 6 phan duyên mà có sanh diệt. Thức thứ 7 nhân thức thứ 8 mà khởi chấp trước. Thức thứ 6 nhân thức thứ 7 mà khởi phân biệt.

Năm thức trước nhân thức thứ 6 mà soi cảnh, thức thứ 6 lại nhân nơi 5 thức trước mà phan duyên, thức thứ 7 lại nhân thức thứ 6 mà tăng trưởng kiến tập. Thức thứ tám lại nhân cái chấp ngã nhiễm ô của thức thứ 7 mà không được giải thoát. Nên nói Lần lượt làm nhân cho nhau. Thế là, sanh thì từ thức thứ sáu cùng làm nhân với nhau mà sanh, diệt thì thức thứ sáu diệt mà các thức cùng diệt.

✅ Đây chính là “Một căn đã trở về nguồn, sáu căn đều giải thoát” (kinh Lăng Nghiêm).

Thí như sóng biển, bị gió cảnh giới tự tâm hiện thổi động, hoặc sanh hoặc diệt cũng như thế. Cho nên ý thức diệt, thức thứ bảy cũng diệt.

✅ Đây dùng thí dụ để hiển bày thức thứ bảy vốn bất sanh.

Biển dụ cho tạng thức, sóng dụ cho thức thứ bảy, cảnh giới như gió.

Nghĩa là biển tạng thức lặng sâu, vốn không có sóng mồi thức thứ bảy, chỉ tự ý thức phan duyên theo gió cảnh giới lục trần dấy động, nên có khởi diệt. Nay nếu ý thức không khởi, gió cảnh giới dừng, thì thức thứ bảy ngay đó vắng lặng. Thế là sanh chỉ là nhân duyên sanh, diệt chỉ là nhân duyên diệt, chẳng phải thức thứ bảy (sanh diệt), nên nói thức thứ bảy bất sanh.

GIẢI

✅ Đây tụng chung Niết-bàn của ngoại đạo chẳng phải nghĩa ta nói.

Nghĩa là ngoại đạo vọng chấp Niết-bàn thật có tự tánh, và có tướng bị tạo tác. Phật nói ta không chủ trương như vậy.

Ta nói rằng: “Chỉ do vọng tưởng, sở tri, thức diệt gọi là Niết-bàn”.

Nhân đó, phan duyên đó Ý hướng tới… thành thân Cùng nhân ấy là tâm Làm chỗ nương cho thức.

✅ Đây là tụng thức thứ bảy bất sanh.

Nghĩa là tạng thức kia, nhân có ý thức phan duyên nên có bảy thức thân sanh.

Bởi làm nhân cho ý là Tạng thức tâm vương, chẳng phải thức thứ 7, nên nói Cùng nhân ấy là tâm, vì tạng thức là chỗ nương cho các thức.

Thế thì cái sanh diệt của tạng thức, cái biết cảnh của tiền ngũ thức và cái giả danh của thức thứ bảy, thảy đều nhân nơi ý thức mà có. Nên nếu ý thức diệt, thì các thức ngay đó chẳng sanh. Vì vậy sau đây dùng dụ để lập thành.

GIẢI

✅ Đây dùng thí dụ để kết thành.

❔ HỎI:

Các kinh đều nói thức thứ bảy là ý căn, là then chốt của sanh diệt.

Nay nói thức thứ bảy bất sanh, chỉ nói ý thức diệt tức là Niết-bàn, là sao?

📣 ĐÁP:

✅ Đây chỉ thẳng yếu chỉ đốn ngộ vô sanh là bí quyết tu tâm của thiền tông.

Nếu bảo rằng nhất định có thức thứ bảy là ý căn, thì tiếp nối trường kiếp, làm sao có thể do một niệm mà đốn chứng vô sanh ư? Nay rõ được thức thứ bảy bất sanh, thì ý thức thoát thể không chỗ nương. Ý thức không chỗ nương thì vọng tưởng vô tánh, ngay đó vắng lặng. Vọng tưởng vắng lặng thì tất cả tâm cảnh trong ngoài đều vắng lặng. Kinh Tịnh Danh nói: “Tất cả chúng sanh xưa nay Niết-bàn, không cần lại diệt”, là chỗ này. Nên nói Như thế ý thức diệt, các thứ thức chẳng sanh.

✅ Đây thật là cảnh giới tự giác thánh trí, há hàng ngoại đạo tà kiến, hàng tam thừa trí nhỏ có thể vào ư? Nên cổ đức nói “Linh quang riêng chiếu, thoát khỏi căn trần, bày thể chân thường, không nệ văn tự, tâm tánh vô nhiễm, vốn tự viên thành, chỉ lìa vọng duyên, tức Phật như như”.

• Trên đã giải thích rộng ba môn thiền trước để hiển bày tướng nhân quả sai khác của ba thừa.

• Tiếp theo sau giải thích rộng Như Lai thiền dung hội năm pháp, tự tánh thảy đều trở về Như như để hiển tướng nhân quả bình đẳng của nhất thừa, có 3 phần.

GHI CHÚ

GHI CHÚ SƠ ĐỒ

• 88 kiết sử (Theo luận Câu Xá):

Phiền não có 2: Kiến hoặc và tu hoặc [Mê lầm trên lý (nhận thức -> kiến hoặc) và mê lầm trên sự (hành động -> tư hay tu hoặc). Kiến hoặc: Đốn đoạn, tu hoặc: Tiệm đoạn].

Căn bản là 10 thứ: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, giới cấm thủ kiến, kiến thủ kiến, tham, sân, si, mạn, nghi.

Con số 88 được chia như sau (Trong 3 cõi và tứ đế):

• Dục giới:

• Khổ đế: 10 (đủ cả)
• Tập đế: 7 (trừ thân, biên, giới cấm thủ)
• Diệt đế: 7 (như tập đế)
• Đạo đế: 8 (trừ thân kiến, biên kiến)
• 32 hoặc cõi dục

• Sắc giới: ~ Dục giới, nhưng mỗi đế đều trừ sân, 32-4=28 hoặc,

• Vô sắc giới: ~ Sắc giới: 28 hoặc, (vì 2 cõi này không có sân)

Cộng 3 cõi là 88 hoặc hay 88 kiết sử.

• 81 Tư hoặc:

Cũng 10 hoặc trên, nhưng chia ra tùy tánh chất mê lầm nặng nhẹ gọi là thượng phẩm, trung phẩm, hạ phẩm.

Thanh văn chia 10 hoặc ra làm 9 phẩm trong 9 địa (cửu địa)

• Dục giới: Ngũ thú tạp cư : 1 địa
• Sắc giới: Tứ thiền : 4 địa
• Vô sắc giới: Tứ không : 4 địa

Tổng cộng: 9 địa. Mỗi địa, mỗi hoặc sẽ chia ra 9 phẩm. Cộng là 9 phẩm x 9 địa = 81 phẩm Tư hoặc

GHI CHÚ

Phiền não có hai thứ: Phân biệt khởi và Câu sanh khởi. Theo thầy tà, giáo lý tà, suy nghĩ tà nên khởi phiền não gọi là phân biệt khởi. Tập quen thành tánh, tự nhiên khởi lên gọi là câu sanh. Trong tám thức, ý thức là chủ động của hai thứ này.

Phiền não do phân biệt khởi tạo nghiệp thiện ác.

Phiền não do câu sanh khởi làm đậm, thấm nhuần thêm nghiệp chủng khiến thọ sanh nên gọi nhuận sanh.

Phiền não câu sanh trong ba cõi chín địa (tức tu hoặc) mỗi cái đều có chín phẩm. Trong đó tu hoặc của chín phẩm Dục giới, có tác dụng của nhuận thất sanh, nhân đó lập ra hai quả Nhất lai và Bất hoàn.

⏯️ (tiếp theo)

Phần một Tức vọng tức chân để hiển bình đẳng.

I₂ - Giải thích Như Lai thiền dung hội năm pháp vọng tưởng như như để hiển tướng nhân quả bình đẳng. Có 3:

K₁ - Tức vọng tức chân để hiển nhân bình đẳng

K₂ - Tức tâm tức cảnh để hiển quả bình đẳng

K₃ - Tức quyền tức thật để hiển pháp bình đẳng

K₁ - Tức vọng tức chân để hiển nhân bình đẳng

GIẢI

✅ Đây là ngay nơi vọng tưởng sai biệt để chỉ ra hành tướng bình đẳng.

Nhân ở trước Phật đã nói vọng tưởng là cội gốc sanh tử Niết-bàn của mười cõi, năm tánh, ba thừa.

Sợ người tu không biết những gì là vọng tưởng, nên đây đặc biệt nêu lên tướng kia, muốn khiến cho người tu ngay nơi vọng tưởng liền chứng Như như.

Bởi, vọng tưởng tuy là tên chung, kỳ thật có nhiều thứ sai biệt không đồng. Nếu không biết rành tướng của nó, e rằng sẽ nhận vọng làm chân, nên Lăng Nghiêm nói: “Ví như quốc vương bị giặc xâm lấn, phát binh trừ giặc, binh đội đó cần yếu phải biết chỗ của giặc”. Đường dịch: Nay ta sẽ nói về tướng sai biệt của vọng tưởng tự tánh, khiến ông và các Đại Bồ tát khéo biết nghĩa này, vượt qua vọng tưởng, chứng cảnh giới thánh, biết pháp ngoại đạo, xa lìa về năng thủ sở thủ, nơi các tướng y tha lại không chấp nhận tướng chấp trước hư vọng.

GIẢI

✅ Đây nêu tướng sai biệt của vọng tưởng.

Ở trước nói chuyển tất cả tự tánh tập khí tạng, ý, ý thức, kiến tập làm Niết-bàn, nên theo đó nói đến hai thứ tướng tự tánh, là ngôn thuyết tự tánh tướng chấp trước, và sự tự tánh tướng chấp trước. Đây là nêu lên chỗ đáng chuyển.

Ngôn thuyết tự tánh tướng chấp trước, là do tập khí từ vô thủy sanh chấp trước hư ngụy về ngôn thuyết, chính là danh. Sự tự tánh tướng chấp trước là từ bất giác tự tâm hiện chừng ngần sanh chấp trước, chính là tướng. Vì vọng tưởng nhân danh, tướng mà sanh, hai cái này là tướng chung của vọng tưởng.

Nay liệt kê mười hai loại vọng tưởng, cũng không ngoài hai thứ nêu trên đây, chỉ là nói rộng tướng ấy, đó cũng là những tướng sai biệt của hai thứ vọng tưởng trên mà thôi. Bởi vọng tưởng nhân danh, tướng bên ngoài mà có, đó gọi là duyên khởi. Nay hiển bày vọng tưởng vô tánh, vốn tự viên thành, thì danh, tướng kia tự như như, nên nói là tướng chung. Vì thế phần này gọi là chân vọng bình đẳng.

GIẢI

✅ Đây là chấp về âm thanh ngôn ngữ của thế tục, và những câu thơ ca vịnh, cho là thật có tự tánh.

GIẢI

✅ Đây là chấp về thánh ngôn lượng xuất thế, cho là thật có cảnh giới tự chứng được nói, căn cứ vào đó vọng khởi phân biệt.

Nghĩa là đối với những pháp xuất thế Phật nói ra như Bồ-đề, Niết-bàn, Chân như, Phật tánh, Đệ nhất nghĩa đế, Thánh trí tự chứng… cho là thật có tự tánh, y cứ vào đó lại khởi lên các thứ ngôn thuyết phân biệt, lấy đó làm thật pháp. Bản Đường dịch “Nghĩa là chấp có những việc được nói, như cảnh giới thánh trí tự chứng, y cứ vào đó khởi phân biệt”.

Đại Huệ! Thế nào tướng vọng tưởng? Nghĩa là ngay nơi sự việc đã nói, như nai khát tưởng nước, chấp trước các thứ mà chấp trước, nghĩa là tướng cứng, ướt, nóng, động, vọng tưởng về tất cả tánh. Đó gọi là tướng vọng tưởng.

✅ Đây là kết hợp hai vọng tưởng trên mà nói.

Do đối với những điều Phật nói về pháp xuất thế, chấp cho là thật, vọng có sở đắc, nên nói Đối với sự việc đã nói, như nai khát tưởng nước. Lại đối với trong pháp thế đế được nói, như các pháp căn, trần, tứ đại… chấp trước thật có tự tánh, nên nói Chấp trước các thứ mà chấp trước… Ba loại vọng tưởng trên đây là chấp trước về tự tánh của ngôn thuyết.

Đại Huệ! Thế nào là lợi vọng tưởng? Nghĩa là ưa thích các thứ vàng, bạc, châu báu. Đó gọi là lợi vọng tưởng.

Bảy thứ vọng tưởng sau đây, là vọng tưởng chấp trước về sự tự tánh (tự tánh của sự vật).

Đối với các thứ tài sản bảo vật không biết được nó là tánh không, nên nói lợi vọng tưởng (vọng tưởng về điều lợi).

Đại Huệ! Thế nào là tự tánh vọng tưởng? Nghĩa là chấp giữ tự tánh như vậy, là y như vậy không đổi khác, vọng tưởng ác kiến. Đó gọi là tự tánh vọng tưởng.

✅ Đây là vọng chấp các pháp ở thế gian, mỗi mỗi đều có tánh chất riêng, chấp vào đó cho là quyết định như vậy, không thể khác hơn. Cũng tức là ngoại đạo chấp bốn đại chủng mỗi thứ có tự tánh hay sanh muôn vật, nên nói vọng tưởng ác kiến.

6. Đại Huệ! Thế nào là nhân vọng tưởng? Nghĩa là hoặc nhân hoặc duyên, phân biệt là có không, nhân tướng sanh, đó gọi là nhân vọng tưởng.

Đây là ngoại đạo vọng chấp các pháp, cái có từ nhân có sanh ra, cái không từ nhân không sanh, Đường dịch “Nghĩa là đối với nhân duyên phân biệt là có, hay không có, dùng nhân tướng có không này mà sanh các pháp, nên gọi là nhân vọng tưởng”.

Đại Huệ! Thế nào là kiến vọng tưởng? Nghĩa là những ác kiến về có không, một khác, chung chẳng chung, vọng tưởng của ngoại đạo là vọng tưởng chấp trước. Đó gọi là kiến vọng tưởng.

✅ Đây là ngoại đạo y cứ vào có không… khởi lên kiến chấp về tứ cú, nên nói kiến vọng tưởng.

Đại Huệ! Thế nào là thành vọng tưởng? Nghĩa là tưởng về ngã và ngã sở, thành lập luận chấp quyết định. Đó gọi là thành vọng tưởng.

Đây là ngoại đạo vọng chấp tức nơi sắc là ngã, lìa sắc là ngã… thành ra luận chấp quyết định. Bản Ngụy dịch “Chấp thủ tướng ngã và ngã sở, nói pháp hư vọng”. Đường dịch “Lý phân biệt là ở chỗ vô lý, dùng tông nhân dụ thành lập cho là có lý”, nên gọi là Thành vọng tưởng.

Đại Huệ! Thế nào là sanh vọng tưởng? Nghĩa là duyên nơi tánh có không, sanh chấp trước. Đó gọi là sanh vọng tưởng.

✅ Đây là kiến chấp về sanh.

Nghĩa là chấp trước các pháp hoặc có hoặc không, thảy đều có sanh, vì cho rằng có là có sanh, không cũng có sanh. Như nói Thái cực từ vô cực sanh ra, bởi thái cực vô hình mà vọng thấy có sanh, đây là cái không mà có sanh. Đến như lưỡng nghi, bát quái, tam tài, vạn vật đều nhất định có sanh, đây là cái có mà có sanh. Đường dịch “Hoặc có hoặc không, theo duyên mà sanh, gọi là phân biệt về sanh”.

Đại Huệ! Thế nào là vọng tưởng về bất sanh? Nghĩa là tất cả tánh vốn vô sanh, từ nhân duyên vô chủng sanh thân không nhân. Đó gọi là vọng tưởng về bất sanh.

Đây là kiến chấp bất sanh.

Nghĩa là các pháp xưa nay chẳng sanh. Vì trước khi chưa sanh, trước đó đã có thể bất sanh rồi. Thể này không từ nhân sanh, nên nói “Từ nhân duyên Không, sanh thân không nhân”.

Như Trang Tử nói “Sanh, sanh ấy là chẳng sanh”, chính là nói “Có một vật có trước cả trời đất” đó vậy. Đường dịch “Chấp trước tất cả pháp xưa nay chẳng sanh, chưa có các duyên mà trước có thể, không từ nhân khởi”. Đã chẳng từ nhân khởi, thế là vô nhân. Vô nhân ắt vô quả. Đã không nhân quả ắt thành đoạn diệt.

Thế thì tuy gọi tên là “bất sanh” mà thật là đoạn kiến. Cho nên trong giai thoại Bách Trượng, vị tăng đáp lầm học nhân một câu chuyển ngữ không rơi nhân quả, mà năm trăm kiếp đọa làm chồn hoang. Chính là rơi vào kiến chấp bất sanh này, vì hiểu lầm nghĩa vô sanh vậy. Xem nỗi đau này khiến người biết pháp e sợ.

Đại Huệ! Thế nào là vọng tưởng tương tục? Nghĩa là kia cùng tương tục, như giây vàng. Đó gọi là vọng tưởng tương tục.

Vọng tưởng tương tục này có hai. Một là pháp thế gian, như lý thuyết ngũ hành tương sanh tương khắc của thế tục, bát quái tứ thời qua lại không dứt. Gọi là tương tục. Hai là Phật pháp, nói về chúng sanh thế giới nghiệp quả tiếp nối không dứt cũng gọi đó là vọng tưởng.

Vì sao? Vì người thấu đạt lý vô sanh, nếu một niệm chẳng sanh thì mé trước mé sau dứt. “Một người phát khởi trở về nguồn chân, hư không trong mười cõi đều tiêu mất ³. Huống gì những thứ quốc độ ở trong hư không ấy mà không tan rã? Như thế thì từ đâu mà có tiếp nối. Thế là không biết rõ các pháp duy tâm hiện, bèn vọng chấp các pháp thật có tự tánh tiếp nối, chỉ là vọng tưởng thôi.

Đại Huệ! Thế nào là vọng tưởng về phược chẳng phược? Nghĩa là chấp trước về nhân duyên phược chẳng phược, như sĩ phu phương tiện hoặc trói hoặc mở. Gọi là vọng tưởng về phược chẳng phược.

✅ Đây là chấp thật có phiền não hay cột trói, Niết-bàn hay giải thoát.

Mười một loại vọng tưởng trước thuộc về ngu phu ngoại đạo. Một vọng tưởng này thuộc Nhị thừa. Vì hàng Nhị thừa không rõ phiền não tánh không nên cho sanh tử là có thể trói, không rõ Niết-bàn tánh không nên muốn đoạn phiền não mà chứng Niết-bàn. Như người bị trói, cần phải đợi cởi trói sau mới thoát được. Lăng Nghiêm nói: “Căn và trần đồng một nguồn, trói và mở không hai”, không phải chỗ hiểu của Nhị thừa.

Đối với các phân biệt tự tánh tướng vọng tưởng này, tất cả ngu phu chấp trước có không.

Đây là kết lỗi. Hễ có phân biệt đều là vọng tưởng. Người ngu không rõ, vọng chấp cho là thật có thật không.

Đại Huệ! Từ duyên khởi chấp trước mà chấp trước các thứ vọng tưởng chấp trước tự tánh, thị hiện các thân như huyễn, phàm phu vọng tưởng thấy khác với huyễn.

✅ Đây nói về tánh biến kế chấp là y tha duyên khởi, do không biết viên thành, nên vọng cho là thật.

“Từ duyên khởi chấp trước mà chấp trước tự tánh”, như trong luận Tam Thập Tụng nói: “Do các biến kế ấy, biến kế các thứ vật”. Song tánh biến kế này vốn không tự tánh, chỉ nương vào cái khác mà khởi lên, do phân biệt làm duyên sanh ra. Phàm ngu không biết, vọng cho là thật. Bản Đường dịch “Ở trong duyên khởi chấp trước các thứ vọng chấp tự tánh, như nương nơi huyễn thấy các thứ vật, phàm ngu phân biệt thấy các vật ấy khác với huyễn”. Kinh nói: “Chúng sanh chẳng khác huyễn, biết rõ huyễn thì không thấy có chúng sanh”. Vì không thể quán chúng sanh như huyễn mà vọng phân biệt có không, một khác, nên nói Thấy khác với huyễn.

Đại Huệ! Huyễn và các thứ chẳng khác chẳng giống. Nếu khác thì huyễn chẳng làm nhân cho các thứ, nếu giống thì huyễn với các thứ không sai biệt mà thấy có sai biệt: Thế nên chẳng khác chẳng giống. Vì vậy, này Đại Huệ! Ông và các Đại Bồ tát khác chớ chấp trước về tự tánh vọng tưởng duyên khởi như huyễn là khác chẳng khác, là có hoặc không.

✅ Đây kết luận chỉ ra tướng chân vọng bình đẳng.

Nghĩa là vọng tưởng vốn tự duyên sanh, hiểu rõ nó không tự tánh, thì không thể khởi lên sự phân biệt chấp trước là có không, một khác, nên nói rằng chẳng khác chẳng giống. Vì một, khác đều chẳng phải thì như như bình đẳng.

Huyễn dụ cho tâm, các thứ dụ cho vọng cảnh. Bởi các thứ nương huyễn mà khởi, nhưng huyễn vốn… không, huống gì nơi huyễn mà có ra các thứ, lại khởi các tà kiến một khác, có không… ư? Nên răn nhắc rằng: Chớ chấp trước về tự tánh vọng tưởng duyên khởi như huyễn, là một khác, có không. Nghĩa là tự tánh vọng tưởng ấy vốn không có, chỉ y cứ duyên khởi như huyễn thôi, thế nên đừng chấp trước về một khác, có không.

GIẢI

✅ Đây là tụng chung chân vọng nhất như, để hiển bày tướng bình đẳng.

Nghĩa là ba cõi, năm uẩn, tất cả cảnh giới chỉ chuyển biến theo vọng tưởng. Song ở mé thật đương thể vắng lặng, vốn tự như như, nên nói như thế. Giác tưởng là vô minh vọng giác. Trí là trí tướng trong lục thô, tức là tâm phân biệt. Chỗ tối thắng vô sở hữu là chân như thật tế, vì tự tha đều dứt nên nói bình đẳng. Do vô minh bất giác vọng thấy cảnh giới thì tâm chuyển theo cảnh, cảnh lại lôi tâm nên không bình đẳng. Nếu dùng chánh trí quán thì tâm cảnh đều dứt, thành ra bình đẳng.

Lăng Nghiêm nói: “Thấy biết chấp thấy biết tức là gốc vô minh, thấy biết không chấp thấy biết tức là Niết-bàn”.

GIẢI

Các thứ chi phần sanh

Như huyễn ắt không thành.

Tướng kia có các thứ

Vọng tưởng ắt không thành.

Tướng kia có lỗi này

Đều từ tâm phược sanh

Bài tụng này nêu đại khái vọng tưởng cùng duyên khởi làm nhân cho nhau mà có.

Nghĩa là vọng tưởng vốn không tự tánh, sở dĩ có tự tánh là vì nơi pháp duyên khởi vọng sanh chấp trước.

Song các pháp duyên khởi kia chẳng phải vọng tưởng. Vì sao? Vì tất cả các pháp duyên sanh như huyễn, mà các sự vật như huyễn kia có phần vị rõ ràng, nếu sanh cũng đều như huyễn, nên tuy sanh mà chẳng sanh, nên nói như huyễn ắt không thành. Tướng huyễn kia tuy có nhiều, kỳ thật tánh nó vốn vô sanh cũng không có tướng. Người thấy huyễn có tướng chỉ là vọng tưởng thôi. Nếu rõ nó như huyễn thì vọng tưởng chẳng sanh.

Do không biết rõ như huyễn, dựa vào đó tạo nghiệp, nên tướng huyễn mới là lỗi. Đây đều từ tâm phược sanh. Tướng huyễn đã nhân vọng tưởng mà có, nếu vọng tưởng chẳng sanh các tướng tự vắng lặng thì tánh y tha không, tướng huyễn vốn chẳng có. Bởi tâm và cảnh hỗ tương làm duyên khởi, nay huyễn tướng chẳng thành, ắt không có cảnh để đối với tâm. Vọng tưởng không thành thì không có tâm biết cảnh.

Tâm cảnh đều không, đường ngôn ngữ suy tư dứt bặt, vốn tự như như.

Vọng tưởng không chỗ biết

Nơi duyên khởi vọng tưởng

Các tánh vọng tưởng này

Tức là duyên khởi kia

Vọng tưởng có các thứ

Nơi duyên khởi vọng tưởng

✅ Đây tụng vọng tưởng từ duyên khởi sanh.

Vì mé thật của vọng tưởng vốn không có cảnh được biết, chỉ ở nơi pháp duyên khởi không rõ vô tánh, mà trở lại đối với chúng vọng sanh phân biệt, chấp trước có không, chấp giữ thiện ác, nên nói Nơi duyên khởi vọng tưởng. Vả lại các tánh vọng tưởng này trừ ngoài duyên khởi không có riêng, nên nói Tức là duyên khởi kia. Thế nên vọng tưởng có nhiều thứ, chỉ là vọng tưởng trong duyên khởi thôi.

Thế đế, đệ nhất nghĩa

Thứ ba, vô nhân sanh

Vọng tưởng nói thế đế

Dứt tức cảnh giới thánh.

✅ Đây tụng thế đế tức đệ nhất nghĩa đế, để giảng rõ tức vọng tức chân.

Nghĩa là nếu vọng chấp vọng tưởng duyên khởi thật có tự tánh, tức đệ nhất nghĩa đế là thế đế. Nếu rõ vọng tưởng duyên khởi không tánh, tức thế đế là đệ nhất nghĩa đế. Nếu không biết các pháp duyên sanh, tức cho là vô nhân sanh, lại rơi vào lỗi chấp minh đế của ngoại đạo. Thế là vốn không có thế đế, mà thế đế chỉ căn cứ vào vọng tưởng nói thôi.

Ngay chỗ vọng tưởng dứt lại chính là cảnh giới thánh trí tự giác (Đường dịch: Vọng chấp là thế tục, dứt tức là cảnh giới thánh).

Ví như việc tu hành

Nơi một hiện các thứ Nơi kia không các thứ

Tướng vọng tưởng như thế.

✅ Đây tụng dụ chung cho vọng tưởng và duyên khởi làm nhân lẫn nhau sanh.

Nghĩa là đệ nhất nghĩa đế vốn không có các tướng, chỉ nhân vọng tưởng nên vọng thấy các pháp, mà lại ở trong đó chấp trước bao trùm, là tốt xấu, một khác, có không… chấp chặt cho là thật. Kỳ thật trong đệ nhất nghĩa đế vốn không có các việc này. Nên nói Nơi kia không các thứ. Người tu hành, là chỉ hàng nhị thừa căn cơ chậm lụt, tu bát bội xả, bốn thứ định thiên lệch. Khi quán màu xanh thấy tất cả trời đất muôn vật đều xanh. Khi quán vàng, trắng, đỏ; mỗi màu đều như vậy. Các vị ấy đối với một sắc pháp tùy tâm chuyển biến thấy các thứ tướng, vì ở trong không vọng thấy có, để dụ cho ở chỗ đệ nhất nghĩa đế lìa danh tướng, vọng thấy các pháp. Bởi chỗ thấy ấy đều là vọng tưởng, chẳng phải thật pháp, nên nói Tướng vọng tưởng như thế. Luận Tam Thập Tụng nói “Do các biến kế ấy, biến kế các thứ vật. Biến kế sở chấp này, tự tánh không thật có”.

Thí như bệnh nhặm mắt

Vọng tưởng thấy các sắc

Bệnh chẳng sắc phi sắc

Duyên khởi bất giác như vậy.

Bài kệ này dùng thí dụ để chuyển tiếp giảng rõ ý trên.

Nghĩa là ở trong đệ nhất nghĩa đế, chỗ không một pháp mà thấy có các thứ, vì bởi nhân vô minh bất giác và duyên y tha vọng phân biệt, sanh tất cả pháp. Luận Tam Thập Tụng nói: “Tự tánh y tha khởi, từ duyên phân biệt sanh”. Thí như mắt nhặm, ở trong chỗ không có sắc tướng mà vọng thấy các màu xanh, vàng, đỏ, trắng. Phàm ngu bất giác vọng chấp là thật, nên nói Duyên khởi bất giác như vậy.

Thí như luyện vàng ròng

Tách rời các cáu bẩn

Hư không chẳng mây che

Vọng tưởng sạch cũng vậy.

Tụng này dụ đệ nhất nghĩa đế xa lìa các lỗi, để hiển bày tánh Viên thành thật.

Luận Tam Thập Tụng nói: “Viên thành thật nơi ấy, thường xa lìa tánh trên”. Vì Viên thành thật, pháp vốn tùy duyên thành tất cả pháp, mà mỗi pháp đều chân thật, chỉ do vọng tưởng biến kế chấp trước nhiều thứ, nên nơi chân khiến chẳng chân. Nếu tình quên chấp dứt thời muôn pháp đều như, viên thành tự hiển lộ. Lúc đó chỉ nói rằng Vọng tưởng sạch cũng vậy. Văn sau nêu lỗi vọng tưởng.

Không có tánh vọng tưởng

Cũng không có duyên khởi

Thiết lập và phỉ báng

Thảy do vọng tưởng hoại.

Bài tụng này đặc biệt nêu lỗi vọng tưởng, ý nói rõ duyên khởi từ vọng tưởng mà có.

Nghĩa là sở dĩ nói có duyên khởi thiết lập và phỉ báng, bởi nhân vọng tưởng mà nói vậy thôi.

Nếu không vọng tưởng, mà nói có duyên khởi thiết lập hay phỉ báng, đây cũng là vọng tưởng phân biệt, là tự phá hoại tri kiến như thật. Nên nói Không có tánh vọng tưởng… Ý Thế Tôn rằng: Nếu các ông không vọng tưởng, thì ta có gì lại nói duyên khởi? Và nói các ông có lỗi thiết lập, phỉ báng? Xem đây thì biết mười phương ba đời tất cả chư Phật xuất hiện nơi đời không có pháp riêng, đặc biệt chỉ vì nói để phá vọng tưởng chúng sanh thôi.

Nên văn sau nói “Các bậc Thánh đều biết và lần lượt trao truyền cho nhau: Vọng tưởng không tánh”.

GIẢI

✅ Đây tụng chung ba tánh và năm pháp đều nương vọng tưởng mà lập.

Nghĩa là duyên khởi vốn không, chỉ nhân vọng tưởng mà có. Nếu không có vọng tưởng mà nói có duyên khởi, thế là không nhân mà có sanh, có sanh mà từ vô nhân sanh.

✅ Đây là hiển bày đảo ngược, nhân nương vọng tưởng mới có duyên khởi, nhân có duyên khởi nên danh tướng theo nhau sanh như bóng theo hình. Thế thì danh tướng lại nhân vọng tưởng duyên khởi mà có. Đã có danh tướng, ắt vọng tưởng lại theo danh tướng sanh, lần lượt cùng làm nhân không cùng tận, đều là lỗi của vọng tưởng.

Làm thế nào để lìa lỗi vọng tưởng? Tụng kế nói Rốt ráo không thành tựu, ắt qua khỏi vọng tưởng, rồi sau trí thanh tịnh, gọi là đệ nhất nghĩa.

Bởi câu Rốt ráo không thành tựu ấy, Hoa Nghiêm nói: Tự tánh như thế, như huyễn như mộng, như ảnh như tượng, thảy đều không thành.

Ngài Trí Chứng nói: “Vì tánh chân như, pháp nhĩ tùy duyên, tuy tức tùy duyên, pháp nhĩ trở về tánh.

Do khi tùy duyên dường có hiển hiện, như thấy pháp huyễn chẳng có mà có, như xem cảnh mộng không thấy mà thấy, như nhìn bóng dưới nước chẳng ra chẳng vào, như hình ảnh trong gương không trong không ngoài. Do không tánh tùy duyên nên lý chẳng thành tựu. Do tùy duyên không tánh nên sự chẳng thành tựu. Lý sự chẳng thành ắt tất cả pháp đều chẳng thành”. Song tất cả pháp đều chẳng thành tựu mà răn nhắc vọng tâm, thì lại dựa vào đâu? Nên nói: Rốt ráo không thành tựu, ắt qua khỏi vọng tưởng, rồi sau trí thanh tịnh, gọi là đệ nhất nghĩa. Thế là duyên khởi danh, tướng, vọng tưởng đều tức là chánh trí như như.

Bài tụng sau kết hiển điều này.

GIẢI

✅ Đây tụng tóm kết năm pháp, ba tự tánh… ở trên đều không vượt như như.

Bởi do chân như tùy duyên thành tất cả pháp, pháp pháp đều chân, chỉ do vọng tưởng chấp trước mà có sai biệt. Nếu dùng Tự giác thánh trí để quán sát, thì các pháp kia xưa nay vắng lặng. Đây là ba tánh không vượt như như.

Do mê lý chân như mà lập danh tướng nên chánh trí đổi thành vọng tưởng. Ngộ danh tướng vốn Như, tức vọng tưởng mà thành chánh trí. Đây là năm pháp không vượt như như. Nên răn nhắc người tu hành có thể quán như thế, ắt là nơi nơi vật vật nhật dụng đều như như.

Câu Duyên khởi có sáu thứ tức là ở quyển đầu nói về sáu nhân.

Các tướng và duyên khởi

Gọi là khởi vọng tưởng

Các tướng vọng tưởng ấy

Từ duyên khởi kia sanh.

Trí giác khéo quán sát

Không duyên không vọng tưởng

Viên thành rồi không tánh

Vì sao có vọng tưởng?

Đây nói về nhân y cứ của mê ngộ.

Khi mê thì duyên khởi vọng tưởng hỗ tương mà sanh khởi. Khi ngộ thì tánh là viên thành, không còn duyên khởi vọng tưởng. Đường dịch “Trong chỗ thật không vật, làm sao khởi phân biệt”. Ở đây nói Viên thành rồi không tánh.

Vì sao có vọng tưởng?

Bản Đường dịch phần này thêm bốn câu “Nếu có Viên thành thật, ắt là lìa có không, đã lìa có không rồi, sao có hai tánh kia” (Tức hai tánh Biến kế và Y tha).

Tự tánh vọng tưởng kia

Kiến lập hai tự tánh Vọng tưởng hiện các thứ

Cảnh giới thánh thanh tịnh.

✅ Đây nói hai nẻo thánh phàm chỉ nương vào vọng tưởng mà thành lập.

Nghĩa là, nếu nương tự tánh vọng tưởng, vọng thấy thật có căn thân thế giới tất cả các pháp, thì hai thứ tự tánh danh ngôn và sự tướng theo đó kiến lập. Đó là phàm ngu. Nếu có thể chính nơi chỗ hiện các vọng tưởng, ngay đó dùng trí quán sát vọng tưởng vô tánh, lìa thể toàn không tức là cảnh giới Tự giác thánh trí. Đây chính là hiểu rõ vọng vốn hư dối, tức tâm phàm mà thấy Phật.

Thanh tịnh là tên khác của Không. Hai tự tánh chính chỉ cho tướng chấp trước tự tánh ngôn thuyết, và chấp trước tự tánh sự. Tức là hai pháp danh và tướng vậy.

Vọng tưởng như vẽ màu

Duyên khởi chấp vọng tưởng

Nếu khác với vọng tưởng

Là nương luận ngoại đạo.

✅ Đây nói hai nẻo tà chánh đều nương vào vọng tưởng mà thành lập.

“Tâm như người thợ vẽ, hay vẽ các thế gian”.

Thế là duyên khởi của các pháp vốn từ vọng tưởng mà có.

Bởi người ngu không biết, chỉ ở trên pháp duyên khởi mà sanh phân biệt kiến chấp một khác, có không…, rồi chấp bướng riêng có sanh nhân. Há chẳng biết vọng tưởng là gốc sanh các pháp. Nếu bỏ vọng tưởng mà nói chư pháp riêng có nhân khác, từ minh đế, vi trần, tự tại, thắng tánh… sanh ra, thì rơi vào tà kiến của ngoại đạo. Nên nói Nếu khác với vọng tưởng, là nương luận ngoại đạo.

Vọng tưởng, nói chỗ tưởng

Nhân kiến hòa hợp sanh Lìa hai vọng tưởng này

Như thế ắt là thành.

✅ Đây là kết luận nêu ra nghĩa chánh.

Đường dịch: Vì các vọng kiến nên vọng chấp nơi vọng chấp.

Nghĩa là hàng phàm phu ngoại đạo, chỉ dùng vọng kiến để phân biệt pháp vọng chấp, cho nên không ra khỏi vọng tưởng điên đảo.

Nếu có thể lìa các vọng tưởng này, thì ngay đó vốn tự viên thành.

✅ Đây chính là chỗ Lăng Nghiêm nói: “Tâm cuồng không dứt, dứt tức Bồ-đề, tâm thắng tịnh minh, vốn chẳng từ bên ngoài được”.

Đâu cần phải mượn sự tu chứng nhọc nhằn, nên nói Lìa hai vọng tưởng này, như thế ắt là thành.

Chương này nói cách quán chung năm pháp ba tự tánh đều quy về vọng tưởng, song vọng tưởng vốn tự như như.

✅ Đây là lý do hành tướng nhất thừa bình đẳng.

Phần trên đã nói tức vọng tức chân để hiển nhân tướng bình đẳng.

Sau đây nói tức tâm tức cảnh để hiển quả tướng bình đẳng.

K₂ - Tức tâm tức cảnh để hiển quả bình đẳng

L₁ - Tức Tâm

L₂ - Tức cảnh

L₁ - Tức Tâm

Đại Bồ tát Đại Huệ lại bạch Phật rằng: “Thế Tôn! Cúi xin vì nói tướng tự giác thánh trí và nhất thừa. Nếu tướng tự giác thánh trí và nhất thừa, con và các Bồ tát thông đạt Phật pháp bằng cách khéo biết tướng tự giác thánh trí và nhất thừa, không cách nào khác bằng cách này”.

✅ Đây nói về Tự giác thánh trí, giải thích phần Như Lai thiền ở trên, để hiển bày quả tướng bình đẳng.

Do phần trước Phật đã theo phương diện sở quán là Duyên khởi và Vọng tưởng để nói rõ nhân bình đẳng rồi, song không biết trí năng quán là tự giác thánh trí và quả tướng là cứu cánh nhất thừa như thế nào. Sắp hiển bày Như Lai thiền cứu cánh thanh tịnh thật tướng bình đẳng đệ nhất nghĩa đế tối thắng, nên đưa ra câu hỏi này.

Phật bảo Đại Huệ: “Lắng nghe! Lắng nghe! Khéo suy nghĩ ghi nhớ, ta sẽ vì ông nói”.

Đại Huệ bạch Phật “Xin vâng thọ giáo”.

Phật bảo Đại Huệ “Điều mà các bậc tiên thánh biết, và lần lượt trao truyền cho nhau là vọng tưởng vô tánh”. Đó là điều mà bậc Đại Bồ tát ở riêng chỗ vắng tự giác quán sát, không dùng phương pháp khác, lìa kiến chấp vọng tưởng, tăng tiến lên các địa, vào Như Lai địa. Đó gọi là tướng Tự giác thánh trí.

✅ Đây chỉ bày trí như như.

Chính là yếu chỉ giáo ngoại biệt truyền, mật ý chỉ thẳng tâm người thấy tánh thành Phật, đặc biệt nêu ra ở đây.

Ngài Trí Chứng nói: “Cái diệu của vô tánh là điều bí mật của Phật Tổ, bởi thường thầm diễn bày mà không thường nói rõ”.

Vì sao biết? Viên Giác nói: Tự tánh Viên giác chẳng phải tánh mà có tánh, theo các tánh khởi, không thủ không chứng.

Kinh Duy Ma nói: Chẳng sanh chẳng diệt, là nghĩa vô thường.

Phẩm Thập Địa nói: Vì không thấu đạt đệ nhất nghĩa, nên gọi là vô minh.

Luận Khởi Tín nói: Vì không biết như thật về pháp chân như, bất giác mà có vọng niệm.

Phàm những câu nói: “Chẳng phải tánh mà có tánh”, “Không sanh diệt mà vô thường” và “Không thấu rõ”, đều là vì vô tánh vậy.

Song những lời ấy đều là lời ngăn, muốn cho học giả tự ngộ.

✅ Đây là chỗ mà tôi nói là “thầm diễn bày” vậy. Nay thì nói rõ vô tánh, đó chính là “nói tỏ rõ”.

✅ Đây nói: Điều mà các bậc tiên thánh biết chỉ là biết vọng tưởng vô tánh. Há thật có chỗ truyền trao ư? Chỉ ở chỗ thầm khế hợp, tự biết mà thôi.

Người xưa nói: “Được đắp y ngồi, về sau tự xem xét”, nên đây nói Riêng ở chỗ vắng tự giác quán sát, ý rằng nếu có thể quán sát điều này, thì không do bên ngoài.

✅ Đây gọi là Tự giác thánh trí, vì không có trí ngoài Như để chứng như, nên phần này gọi là Tức Tâm.

L₂ - Tức cảnh

GIẢI

✅ Đây nói về quả giác bình đẳng, để nêu bày lý như như. Nghĩa là lìa phân biệt năng thủ sở thủ, trụ chỗ như thật, một niệm chẳng sanh, là chứng lý như như. Đó chính là không chấp giữ tướng, như như bất động là Nhất-thừa-giác.

✅ Đây chỉ có Phật với Phật mới có thể xét cùng thật tướng các pháp, nên nói Chỉ có Như Lai, chẳng phải hàng ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác, Phạm thiên vương… có thể chứng đắc. Do không có Như ngoài Trí để làm chỗ cho trí chứng nhập nên phần này gọi là Tức Cảnh.

Do lý trí nhất như nên nói tâm cảnh bình đẳng.

Trên nói tức tâm tức cảnh để hiển bày quả bình đẳng.

Sau đây tức quyền tức thật để hiển bày pháp bình đẳng.

K₃ - Tức quyền tức thật để hiển bày pháp bình đẳng

GIẢI

✅ Đây nói rõ ý sở dĩ Như Lai không nói Nhất thừa, để hiển bày tức quyền tức thật, để lìa lỗi chẳng bình đẳng.

Ý rằng một bề không vì hàng Thanh văn nói Nhất thừa, vì để đợi thời cơ chẳng phải tuyệt đối không nói.

Chỗ này hai ý, một là nhân vì hàng Thanh văn chỉ y cứ vào phương tiện tịch tĩnh do Như Lai trao cho mà điều phục, tuy chứng giải thoát song chẳng phải phần trí tuệ của họ, sợ họ kinh nghi nên không dám nói cho nghe.

Hai là do các vị ấy chưa dứt hết tập khí sở tri chướng, chưa biết được pháp vô ngã, chưa thể gọi là Bất tư nghì biến dịch tử, không kham thọ nhận pháp này, nên không nói cho nghe.

Cốt yếu là hãy đợi thời mới nói, chẳng phải rốt ráo không nói. Nếu rốt cuộc không nói thì có lỗi không bình đẳng. Ý rằng nếu lìa những lỗi trên thì cũng có thể được vào, nên sau đây nói rõ.

GIẢI

✅ Đây nói về chủng tánh vô gián của Thanh văn, để hiển bày pháp bình đẳng.

Vì hàng Nhị thừa y cứ vọng tưởng mà chấp giữ quả Niết-bàn, nên bị tam-muội làm say, không được pháp vô ngã. Nếu họ có thể biết vọng tưởng vô tánh, thì đối với tam-muội Niết-bàn bị chấp, và tập khí phiền não, ngay đó liền lìa, liền được Niết-bàn vô thượng của Như Lai, chứng pháp thân tự tại bất tư nghì. Như thế thì nhân pháp không khác, nào có tam thừa.

GIẢI

✅ Đây nói kiến giải thánh phàm dứt, tình chấp phân biệt quên, tức là Nhất thừa, chẳng phải ngoài đây riêng có Nhất thừa.

Chư thiên, Phạm… là chỉ phàm tình. Thanh văn Duyên giác chư Phật Như Lai là thánh giải. Nếu nói chuyển phàm thành thánh thì dù đắc thánh giải cũng rơi vào phàm tình. Vì sao? Vì rằng tâm Bồ-đề sanh tâm sanh diệt dứt, cũng còn thuộc vào sanh diệt, vừa khởi tâm động niệm liền trái pháp thể.

Thế nên việc hướng thượng trong tông môn thành Phật tác Tổ cũng còn mang ô danh, do không lìa được hữu tâm, nên nói Cho đến có tâm chuyển, các thừa chẳng cứu cánh. Nếu dứt sạch tâm lượng, tình phàm thánh quên, năng sở đều vắng, một niệm chẳng sanh, tức là cứu cánh nhất thừa tịch diệt, chân thật giải thoát, vậy.

GIẢI

✅ Đây là đề phòng nạn vấn và dẹp tình chấp.

Sợ có người nghi rằng: Tam thừa đã chẳng phải cứu cánh, Như Lai cớ gì nói pháp không chân thật? Nên ✅ Đây giải thích: Như Lai vì dẫn đạo chúng sanh nên nói ba thừa, ba giải thoát, hai vô ngã, trừ sạch hai chướng… đều là tùy theo ý của chúng sanh mà nói, như dùng lá vàng để dỗ con nít khóc, vốn chẳng phải pháp thật. Chỉ vì hàng độn căn cho đó là pháp thật nên bị pháp trói buộc, không được giải thoát. Nếu là hàng lực lượng lớn, có thể chóng thấy tự tâm hiện lượng, trụ chỗ cứu cánh như thật, một phen nhìn thấu, thì ngay đó thoát thể vô y, liền có thể quét sạch kiến lượng của phàm thánh. Như sư tử thoát xiềng xích dạo chơi tự do mới gọi là người thật giải thoát, nhìn lại các pháp như tỉnh cơn mộng dài, chưa từng có cái chẳng lìa, nên nói Giải thoát ắt lìa xa.

Như cây nổi trên biển

Thường theo sóng gió trôi

Thanh văn ngu cũng vậy

Bị gió thổi trôi dạt

Khởi phiền não kia diệt

Tập phiền não còn ngu.

✅ Đây nói Thanh văn sở dĩ bị gió tự tướng cộng tướng xoay chuyển trôi lăn, vì các vị ấy chỉ dứt được tứ trụ phiền não, chưa đoạn được tập khí còn lại của căn bản vô minh.

Dòng sanh tử có ba thứ là dục lưu, hữu lưu, vô minh lưu. Vì các vị ấy chỉ đoạn hai dòng dục lưu và hữu lưu, chưa đoạn vô minh lưu. Đã bị vô minh trôi dạt nên do thân năm uẩn ở trong biển sanh tử như gốc cây nổi, thường theo sóng trôi. Vì thế họ vào trần ắt đọa.

Đắm trước vui tam-muội

An trụ cõi vô lậu

Không hướng đến cứu cánh

Cũng không có thối lui

Được các thân tam-muội

Cho đến kiếp không tỉnh.

✅ Đây nói lỗi của Thanh văn.

Do đắm trước tam-muội, nên tiến lên thì không thể hướng vào đất cứu cánh, vì an trụ trong cõi vô lậu nên cũng không lui sụt rớt trong sanh tử ba cõi. Do được tam-muội giữ tâm nên tuy trải qua kiếp số mà không tỉnh.

Thí như người say sưa

Rượu hết sau mới tỉnh

Kia giác pháp cũng vậy

Được thân Phật vô thượng.

✅ Đây tụng về tánh vô gián.

Bởi vì hàng Nhị thừa cùng với Phật, tánh vốn vô gián, chỉ tự bị pháp trói buộc, gọi là uống rượu vô vi, nằm giường tịch diệt. Rượu tỉnh, mộng thức, chưa từng chẳng đến địa vị Như Lai.

❔ HỎI:

Phần trên trách ngoại đạo Nhị thừa, có nói xiển đề cũng được thành Phật, còn đây chỉ hứa Nhị thừa mà không nói ngoại đạo, đó là sao?

📣 ĐÁP:

Theo phẩm vị mà nói, thì phàm phu lớn không bằng bậc thánh nhỏ. Theo căn tánh mà nói, thì bậc thánh nhỏ không bằng hàng phàm phu lớn. Ngoại đạo kia, tuy nói là tà kiến, mà có người căn cơ bén nhạy lanh lẹ, phần lớn có thể một bước nhảy liền vào. Như đồ tể Quảng Ngạch, buông dao mổ thịt liền làm Phật sự. Một ngày tu bằng gấp mấy kiếp đó vậy. Nếu hàng Nhị thừa, say chìm trong vô minh, cùng kiếp chẳng tỉnh, rất khó hóa độ. Nên ở đây đặc biệt nói, ý ở chỗ cổ động sự hiểu biết kém cỏi của họ, khuyến khích tiến lên bảo sở. Đây chính là mật ý dẫn quyền về thật. Thần lực gia trì của Như Lai, đâu thể dùng tâm hiểu tầm thường mà đo lường sức diệu dụng bất tư nghì được.

• Trên ✅ Đây giải thích rộng về tướng sai biệt giữa nhân quả tà chánh đã xong.

GHI CHÚ

⏯️ (tiếp theo)

QUYỂN THỨ V

CHƯƠNG BA - PHẦN TRÊN

H₄ - Nêu quả nghiệm nhân, để hiển thị tướng chân thật của nhất thừa. Có 2:

I₁ - Nêu tướng chân quả Ý sanh thân

I₂ - Nêu ngũ vô gián hạnh để biện tướng chân nhân

I₁ - Nêu tướng chân quả Ý sanh thân

GIẢI

✅ Đây là biện biệt về quả đức để chứng nghiệm tướng nhân chân thật.

Do hai quyển trước, ban đầu Đại Huệ hỏi về hạnh vô gián, đức Phật đáp rằng: Thành tựu bốn pháp được đại phương tiện của bậc hành giả cho đến được vô sanh pháp nhẫn, trụ đệ Bát địa, được lìa tâm, ý thức, năm pháp, ba tự tánh, hai vô ngã, được Ý sanh thân.

Nên kế tiếp từ chỗ nói về nhân duyên cho đến hết quyển hai, nói chung duyên khởi vọng tưởng vô tánh, để hiển bày tướng lìa tâm ý thức, năm pháp, ba tự tánh, hai vô ngã, giải thích rộng về hạnh đại phương tiện vô gián. Ý nói rõ hạnh thành đắc quả.

Do vậy đến đây liền nói về tướng sai biệt của Ý sanh thân. Trước tiên tự giải thích: Ý sanh thân là thí như ý nghĩ nhanh chóng không chướng ngại, nên gọi là ý sanh. Vì trước đó chỉ nói hàng Bát địa được Ý sanh thân nên gọi là tướng chung, nay nói mỗi địa đều được nên nói: Phân biệt có ba tướng sai biệt trong tướng chung Ý sanh thân.

GIẢI

✅ Đây kể ra các tên sai biệt của Ý sanh thân.

Tam-muội lạc chánh thọ ý sanh thân, từ Sơ địa đến Thất địa được. Giác pháp tánh tự tánh tánh ý sanh thân, từ Bát địa đến Thập địa được. Chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân, từ Đẳng giác vào Diệu giác chứng được. Tướng kia tự có sâu cạn khác nhau.

Tiếng Phạn nói Tam-muội, Trung Hoa dịch là Chánh định, vì trí thể không động gọi là Chánh định, để phân biệt với định của ngoại đạo và tiểu thừa, chính là Thủ Lăng Nghiêm đại định vậy.

Chánh thọ là không thọ các thọ gọi là chánh thọ, là thọ dụng trong chánh định. Dùng niềm vui tam-muội làm chỗ thọ dụng, nên nói tam-muội lạc chánh thọ.

GIẢI

✅ Đây giải thích thân tướng thứ nhất.

Nghĩa là mới lên địa vị Bồ tát, chứng chân như bình đẳng thẳng đến Thất địa, tận cùng mé chân như, đã xả tạng thức, nên nói các thứ tự tâm tịch tĩnh. Sóng mồi thất thức chẳng sanh nên nói an trụ biển tâm, tướng sóng thức dấy khởi chẳng sanh. Đã đoạn câu sanh ngã chấp, ngã chấp đã đoạn thì cảnh giới không chỗ nương, nên nói biết cảnh giới tự tâm hiện tánh phi tánh.

✅ Đây là sức định giữ gìn, cũng gọi là sức giữ thân, nên gọi là Tam-muội lạc chánh thọ ý sanh thân. Thất địa chứng đến đây mà nói Tam, Tứ, Ngũ địa đó là nêu khoảng giữa để gồm suốt đầu và cuối.

GIẢI

✅ Đây giải thích thân tướng thứ hai.

Nghĩa là hàng Bồ tát Bát địa, chứng nhất tâm chân như tiến lên Cửu địa, phát khởi chân như dụng, được Như huyễn tam-muội. Nơi nhất tâm chuyển biến, hay hiện vô lượng thần thông tự tại, một lúc phát khởi, như hoa bừng nở, như ý xuyên qua vách đá không ngăn ngại, nên nói nhanh chóng như ý nghĩ. Chẳng phải thân mà hiện thân, nên như huyễn mộng trăng nước, bóng trong gương. Chẳng phải tứ đại sanh, mà giống tướng tứ đại, thân phần rõ ràng, nên nói đầy đủ trang nghiêm. Tiến đến Thập địa, tùy theo bổn nguyện nhớ nghĩ, hóa độ các chúng sanh, nên nói tùy vào trong đại chúng tất cả cõi Phật. Mười phương chư Phật có các mưa pháp, mây pháp thảy đều thọ lãnh, nên nói thông đạt tự tánh pháp.

✅ Đây gọi là Giác pháp tự tánh tánh ý sanh thân.

GIẢI

✅ Đây giải thích thân tướng thứ ba.

Hàng Bồ tát Thập địa ở trước, đối với Phật pháp chỉ có thể thọ nhận mà thôi. Nay từ Đẳng giác vào Diệu giác, thì có thể liễu đạt tướng pháp tự chứng của chư Phật, đã được tự giác thánh trí thiện lạc của chư Phật. Thâm nhập biển diệu trang nghiêm, ngược dòng mà ra ¹, hiện thân mười cõi, vô tư mà ứng hiện, gọi là tướng vi diệu trang nghiêm, các thứ thân của bậc Thánh một thời đều hiện cũng như ý sanh thân hình, cõi nước, mình, người không chướng ngại. Nên nói Biết tất cả Phật pháp chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân.

Duyên tự đắc tướng lạc là sanh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui, là pháp lạc thọ dụng của chư Phật tự chứng. Thế nên Bồ tát Quan Thế Âm, do sức Kim cang tam-muội như huyễn văn huân văn tu, sanh diệt đã diệt tịch diệt hiện tiền, đột nhiên vượt khỏi thế gian xuất thế gian, liền được trên cùng mười phương chư Phật đồng một sức từ, dưới cùng với Lục đạo chúng sanh đồng một bi ngưỡng, cho nên có thể một thân hiện khắp, được ba mươi hai ứng thân, bốn bất tư nghì, mười bốn vô úy, mười chín lối thuyết pháp, chính là chứng được Chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân này vậy.

GIẢI

✅ Đây là tụng kết thúc đoạn trước nói Đại thừa chẳng phải thừa, chỉ có ba thứ Ý sanh thân được chứng đắc thôi, chẳng phải thật có Đại thừa có thể được.

Bởi ngoại đạo Nhị thừa tu hành, không được chánh định chân thật của Như Lai, chỉ theo tập khí danh ngôn, nên đối với chỗ được vọng cho là có chứng đắc. Ngoại đạo vọng lập thần ngã minh đế, Nhị thừa vọng giữ sự giải thoát riêng mình, cho là cứu cánh. Vì thế đức Phật một bề phá chỗ tà kiến và thiên lệch ấy, chỉ rõ nhân quả chân chánh.

Đến đây giảng rộng ba thứ Ý sanh thân rồi, mà tụng tổng kết nghĩa trên rằng: Ta nói Đại thừa, chẳng phải thật có Đại thừa có thể thừa, cũng chẳng phải ngôn ngữ văn tự có thể đến, cũng chẳng phải là thần ngã minh đế của ngoại đạo, không phải giải thoát cô độc của Nhị thừa. Tất cả đều lìa, cũng chẳng phải đoạn diệt, nên nói chẳng phải không cảnh giới. Bởi chỗ thừa của ta là nương sức chỉ quán của Đại thừa, dùng nó để chứng được ba thứ Ý sanh thân, chỉ như thế mà thôi.

Trước nói ngoại đạo có bốn thứ Niết-bàn, mà chỗ ta nói là vọng tưởng thức diệt gọi là Niết-bàn. Lấy điều này để chứng minh, là trước chuyển tám thức thành 4 trí, nay gom 4 trí làm 3 thân. Như thế, Tam-muội lạc chánh thọ ý sanh thân là căn cứ vào thức thứ 6 khởi trí quán nhị không, chứng chân như bình đẳng, chuyển thức thứ 7 thành Bình đẳng tánh trí, tức ngay nơi thân 5 uẩn hư vọng chứng được pháp thân trong sáng. Song pháp thân này, chưa có thể thuần túy thanh tịnh, vào định thì rõ, ra định thì mờ. Cho nên chỉ được Tam-muội lạc chánh thọ ý sanh thân.

Khi xả Tam-muội lạc tiến đến Cửu địa Thập địa, tu nhiều nghiệp lành độ chúng sanh xứng hợp chân thật, xem căn cơ thuyết pháp, lợi lạc hữu tình muôn hạnh trang nghiêm, là từ chân như bình đẳng phát khởi dụng lợi ích lớn. Rồi nương Bình đẳng tánh trí khởi Diệu quan sát trí, được Như huyễn Tam-muội, hợp căn cơ Thập địa, hiện báo thân tha thọ dụng rộng lớn thù đặc, nên gọi là Giác pháp tự tánh tánh ý sanh thân. Vì thế văn kinh nói như huyễn mộng, trăng nước, bóng trong gương. Do vạn đức viên mãn nên văn kinh nói như diệu hoa trang nghiêm, chính là thật báo thân vậy.

Đến như dùng tâm kim cang, cắt đứt sanh tướng vô minh, chuyển thức thứ tám thành Đại viên cảnh trí, thì năm thức trước một lúc đều chuyển làm Thành sở tác trí. Tức là hữu tác mà thành vô tác, nên nói là Chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân.

Bởi nương vào Đại viên cảnh trí bình đẳng hiển hiện, thì ngàn thứ muôn loại thân một lúc ứng khắp. Đến đây không một vật nào không rạng ngời diệu thể Lô-giá-na, không thời nào không tu hạnh Phổ Hiền. Đó là từ Pháp thân Báo thân mà phát khởi thân Tha thọ dụng và hóa thân lớn, nhỏ tùy loại.

✅ Đây là do chuyển tâm, ý, ý thức làm đại Niết-bàn, thì bốn trí ba thân trong một niệm chóng được.

Điều này há hàng ngoại đạo Nhị thừa vô nhân tà nhân mà có thể được ư? Nên ở đây kết luận rằng Đại thừa của ta không phải thừa… Những điều đã nói qua, cực điểm của nó ở đây. Người tu hành nên biết ý chỉ lớn của con đường chung. Xin xem kỹ điều này, quyết định không thể chấp ngu, mờ mịt đối với Tông thông và Thuyết thông vậy. Do trước nói Ý sanh thân y cứ vào hạnh vô gián mà được, nên sau đây hỏi về Ngũ vô gián hạnh, chính là chuyển tâm, ý, ý thức làm đại Niết-bàn vậy.

• Trên biện biệt tướng chân quả.* Dưới nêu ra Ngũ vô gián hạnh để biện tướng chân nhân.

I₂ - Nêu ra Ngũ vô gián hạnh để biện tướng chân nhân.

GIẢI

Do ở trước hỏi về tu hạnh vô gián, Phật đáp dùng bốn thứ tam-muội liền được ý sanh thân, nên ở đây nói rộng ba thứ ý sanh thân, biện biệt về quả đã xong. Nay tiện dịp hỏi luôn về tướng sai biệt của hạnh vô gián, để biện biệt về chân nhân.

Ý của Đại Huệ là nghiệp ngũ vô gián là cái nhân để rơi vào địa ngục Vô gián. Mà Thế Tôn lại nói rằng tạo nghiệp ngũ vô gián có khi không rơi vào ngục Vô gián đó, chẳng biết nghiệp ngũ vô gián nào không rơi địa ngục Vô gián? Nên đặc biệt thỉnh hỏi muốn cho hành giả biết chỗ lựa chọn. Vả lại ý hiển bày nương trí được ý sanh thân, nương thức được thân năm uẩn, nay chuyển thức thành trí thì ngay thân năm uẩn hư vọng mà chuyển thành ý sanh thân, vậy nên thứ lớp nói rõ điều này.

GIẢI

✅ Đây nói tham ái, vô minh là gốc sanh tử, đoạn dứt hai thứ này, thì sanh tử vĩnh viễn chấm dứt, chóng chứng Nhất thừa, liền có thể chuyển thân nghiệp thức năm uẩn thành pháp thân thanh tịnh, nên gọi là giết cha mẹ thành hạnh vô gián.

Ái lại thọ sanh là Phát nghiệp vô minh, nghĩa là ái dục là căn bản của sanh tử. Tham hỷ sanh chung là Nhuận sanh vô minh. Nghĩa là khi sắp thọ sanh, do ái làm nhân duyên, thấy cảnh đáng yêu liền khởi nước ái, chấp giữ cảnh đáng yêu, dòng ái tuôn chảy làm chủng tử, kết tưởng làm thai, nên nói tham hỷ sanh chung. Do tham nương ái mà sanh, kết sanh tiếp nối nên nói Duyên nơi mẹ thành.

Bởi vì riêng một mình ái thì chẳng thể sanh, cần phải hòa hợp với Nhuận sanh vô minh, mới có thể sanh mầm chồi danh sắc thành ra sáu căn thọ dụng, nên nói vô minh làm cha, sanh trong làng xóm nhập xứ. Nhập là Lục nhập, Xứ là mười hai xứ, làng xóm là thân năm uẩn. Bởi nhân si cùng với ái, phát nghiệp nhuận sanh nên có sanh tử, thế thì sanh tử thật từ hai nguồn gốc ấy mà sanh. Nếu hay đoạn được nguồn gốc thì sanh tử chóng dứt, mà ngay thân nghiệp năm uẩn này liền chuyển thành pháp thân thanh tịnh.

GIẢI

✅ Đây nói hay đoạn các kiết tập vi tế, nên gọi hại bậc A-la-hán là hạnh vô gián.

Chú thích xưa nói chuột cắn người, vết thương tuy đã lành nhưng chất độc gặp sấm sét liền phát; các sử của bậc A-la-hán cũng thế, tuy ẩn không hiện gặp duyên liền phát khởi.

Hay đoạn dứt các tập sử vi tế gọi là hại A-la-hán. Bởi, tên A-la-hán chính là do chưa đoạn tập khí mà gọi như vậy. Nay hay đoạn dứt thì ngay A-la-hán liền đắc pháp thân Như Lai.

GIẢI

✅ Đây nói về phá các ấm hòa hợp nên gọi phá tăng là nghiệp vô gián.

Tướng khác tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Các ấm hòa hợp chứa nhóm làm người. Bởi, tăng là nghĩa hòa hợp, nay gọi ấm là tăng đó là vì do vọng hòa hợp; hay đoạn dứt sự nhóm họp của các ấm, gọi là phá hòa hợp tăng. Các duyên hòa hợp đã đoạn, thì pháp thân bổn hữu tự hiển bày, đây là ngay nơi duyên sanh mà chứng thật tướng vậy.

GIẢI

✅ Đây nói chuyển thức thành trí, nên gọi làm thân Phật chảy máu là hạnh vô gián.

Bởi thức thứ 8 vốn là căn bản pháp thân của chư Phật Như Lai, chỉ vì bị kiến tập vọng giác của tiền thất chuyển thức ô nhiễm nên gọi đó là “máu”.

Nay có thể dùng ba thứ trí vô lậu là Không, Vô tác, Vô nguyện đoạn trừ thất thức nhiễm ô vô tri kia, gọi là làm thân Phật chảy máu. Tức thức đệ bát chuyển thành căn bản chánh trí mà được pháp thân thanh tịnh của Như Lai.

GIẢI

✅ Đây kết luận về vô gián hạnh.

Nghĩa là hay làm tội ngũ vô gián này, tức gọi là chứng pháp chân thật vô gián đẳng. Nên bản Ngụy dịch: “Gọi là chứng pháp như thật”, Đường dịch: “Liền được hiện chứng pháp thật”.

GIẢI

✅ Đây là đề phòng tà kiến.

Nghĩa là tạo năm nghiệp vô gián bên trong, liền chứng pháp môn Thánh trí; tạo năm vô gián bên ngoài, nhất định nhập địa ngục Vô gián. Vì vậy Thế Tôn lại nói năm nghiệp vô gián bên ngoài, khuyên răn khiến chúng sanh đời sau biết nghĩa này rồi, không rơi vào mê lầm ngu si.

GIẢI

✅ Đây nói về tạo ngũ vô gián bên ngoài, chẳng những đối với tam giải thoát mỗi mỗi không được chứng pháp chân thật, còn khiến phải vào ngục Vô gián, thọ khổ vô gián. Trước đã nói, tức chỉ năm việc vô gián ở trên vậy.

GIẢI

✅ Đây là giải nghi.

Sợ người nghi rằng: Có thể tạo nghiệp ngũ vô gián mà không vào địa ngục Vô gián. Bản Đường dịch: Chỉ trừ Như Lai, các đại Bồ tát, và đại Thanh văn, thấy người tạo nghiệp vô gián, vì muốn khuyến phát muốn họ sửa lỗi, dùng thần lực thị hiện cùng làm với họ, họ liền suy nghĩ hối hận bỏ nghiệp ác, chứng được giải thoát. Đây đều là hóa hiện, chẳng phải làm thật, không từng có người chuyên thật tạo nghiệp vô gián mà không vào ngục Vô gián. Bởi nói về nhân quả báo ứng thì không một mảy may sai chạy.

GIẢI

✅ Đây nói về có thể quán tội tánh vốn không, cũng có thể giải thoát ngũ vô gián.

Nghĩa là phàm tạo nghiệp ngũ vô gián, chẳng từng không vào địa ngục. Chỉ trừ người rõ thấu tự tâm hiện lượng, biết được thân tâm vốn không, lìa phân biệt chấp trước ngã, ngã sở. Hoặc người nhiều đời từng gieo duyên trí huệ thuần thục, đời này gặp thiện tri thức chỉ dạy, chóng ngộ tự tâm, lìa các vọng tưởng, vĩnh viễn đoạn dứt cội gốc sanh tử trong các nẻo. Như vậy thì không đọa, không như vậy thì đọa.

GIẢI

✅ Đây tụng dùng trí vô gián, thứ lớp đoạn dứt vô minh, tham ái… nên là hạnh vô gián.

Là 5 vô gián này — Không rơi ngục Vô gián.

Ý chánh của văn kinh nói rõ hạnh ngũ vô gián, chứng pháp chân thật, là giải nghi về nhân nên ở đây không tụng lại về ngũ vô gián bên ngoài.

• Hai chương trên đây, nêu quả để nghiệm nhân, bày tướng chân nhân của nhất thừa đã xong. Trước đây, phần lớn của quyển hai, nói bỏ vọng về chân. Trong phần đầu biện biệt tà chánh chóng nêu bày tướng lý hạnh nhân quả của Nhất thừa, biện rõ nhân địa tâm đã xong.

• Lời văn từ chương năm pháp quyển đầu đến đây dừng, tính ra có hơn một vạn bảy ngàn lời.

• Sau đây biện biệt quả địa giác, chia làm ba. Phần đầu nói ba thân để hiển thường đức của pháp thân, chia ba. Phần đầu nêu chung trí giác của Phật.

E₂- Biện biệt quả địa giác. Có 3:

G₁ - Nói ba thân để hiển đức thường của pháp thân. Có 3:

H₁ - Nêu chung tri giác của Phật

H₂ - Hiển báo hóa hai thân

H₃ - Hiển pháp thân thường trụ

H₁ - Nêu chung tri giác của Phật

GIẢI

✅ Đây nêu chung tướng tri giác của Phật.

Hai chướng là phiền não và sở tri. Hai tử là phần đoạn và biến dịch. Hai phiền não là căn bản và chi mạt, chú giải xưa cho là tứ trụ và vô minh, cũng không ngoài hai thứ này. Nghĩa là chỉ cần đoạn dứt những lỗi như trên tức gọi là tri giác Phật.

✅ Đây chính là “Ngũ trụ ² rốt ráo tận, hai tử vĩnh viễn mất, người pháp cả hai không, các chướng vắng bặt, mới gọi là tri giác Phật”.

GIẢI

✅ Đây giảng chung tướng quả giác.

Bởi, quả Phật có hai: Một là Duyên sanh báo Phật, hai là Pháp thân chân Phật. Nếu duyên sanh báo Phật là trải qua nhiều kiếp tu mới thành. Ở đây pháp báo hợp một, ba thân không hai.

Nếu là Pháp thân chân Phật thì dù có Phật không Phật, tánh tướng thường trụ.

• Kế hiển bày báo thân hóa thân.

H₂ - Hiển báo hóa hai thân

Lúc bấy giờ đại Bồ tát Đại Huệ bạch Phật rằng: Thế Tôn! Vì cớ gì Thế Tôn ở trong đại chúng xướng lời thế này “Ta là tất cả Phật quá khứ và thọ sanh nhiều loài, lúc ấy ta làm Chuyển luân thánh vương Mạn-đà (hai bản dịch đều nói làm vua Đảnh Sanh), làm voi lớn sáu ngà và chim anh vũ, Thích đề hoàn nhơn, tiên nhơn thiện nhãn.

Các kinh nói trăm ngàn kiếp như thế?” (Ngụy dịch: Trăm ngàn kinh như thế, đều nói về Bổn sanh. Đường dịch: Nói trăm ngàn việc Bổn sanh).

Sau đây sắp nói về báo thân hóa thân duyên sanh, để hiển bày Phật Phật đạo đồng, quả đức không hai, nên đến đây bèn hỏi.

Nhân ở trước Phật nói: Biết vô ngã gọi đó là Phật. Ý của Đại Huệ rằng Thế Tôn đã nhân giác ngộ pháp mà thành Phật, là hiện tại tu thành, chẳng phải là Phật đã thành ứng hiện đến đây. Tại sao Thế Tôn còn nói ta là Phật quá khứ ư? Đã nói là Phật quá khứ, tại sao lại nói đời quá khứ Như Lai thọ các thứ thân, lại nói làm vua Đảnh Sanh, lại nói làm cầm thú, hoặc voi, hoặc anh vũ…

Lại nói làm thiên đế, lại nói làm tiên nhơn, nói việc của trăm ngàn bổn sanh như thế là sao? Như thế là tự ngữ tương vi. Bởi đây là chỗ nghi thường tình, nên nêu câu hỏi này.

Phật bảo Đại Huệ: Vì tứ đẳng (Đường dịch: Vì y cứ vào mật ý tứ bình đẳng) nên Như Lai Ứng cúng Đẳng chánh giác ở trong đại chúng nói lời thế này: Bấy giờ ta làm Phật Câu-lưu-tôn, Câu-na-hàm Mâu-ni, Phật Ca-diếp. Thế nào là tứ đẳng? Là tự đẳng, ngữ đẳng, pháp đẳng, thân đẳng, đó gọi là bốn thứ bình đẳng. Do bốn thứ bình đẳng nên Như Lai Ứng cúng Đẳng chánh giác ở trong đại chúng nói lời như thế.

Thế nào bình đẳng về danh tự? Nếu danh tự xưng ta là Phật, danh tự ấy cũng dùng cho tất cả chư Phật (Đường dịch: Nghĩa là ta tên là Phật, tất cả Như Lai cũng tên là Phật). Danh tự ấy, tự tánh không sai biệt, đó gọi là bình đẳng về danh tự.

✅ Đây nói về Phật Phật danh từ đồng nhau, là hóa thân bình đẳng. Bởi danh là biểu hiện của thật, vì thật bình đẳng nên danh cũng bình đẳng.

Hàng Tam thừa đều không được danh xưng này, vì chưa đến chỗ thật này.

Thế nào là bình đẳng về ngôn ngữ? Nghĩa là ta có sáu mươi bốn thứ ngôn ngữ Phạm âm, chư Như Lai Ứng cúng Chánh đẳng chánh giác kia cũng có sáu mươi bốn thứ ngôn ngữ Phạm âm như vậy, không thêm không bớt, không sai biệt.

Âm thanh như Ca-lăng-tần-già, Phạm âm.

✅ Đây nói về Phật Phật âm thanh đồng, là báo thân bình đẳng.

Sáu mươi bốn thứ Phạm âm ấy, bản chú giải xưa giảng kinh Mật Tích Lực Sĩ nói rằng âm thanh của Phật có tám chuyển là: Thể, Nghiệp, Cụ, Vị, Tùng, Thuộc, Ư, Hô là tám chuyển thanh.

Mỗi thứ đủ tám đức, là âm thanh điều hòa, tiếng nhu nhuyến, tiếng rõ ràng, tiếng dễ hiểu, tiếng không lầm lỗi, tiếng không nhỏ, tiếng rộng lớn, tiếng sâu xa.

Tám lần tám là sáu mươi bốn âm thanh.

Chẳng phải chỉ có một mình Phật Thích-ca, tất cả chư Phật âm thanh đều như thế.

Ca-lăng-tần-già, Trung Hoa dịch là chim Diệu Thanh. Kinh Chánh Pháp Niệm nói: Ca-lăng-tần-già phát ra diệu âm hoặc trời hoặc người, Khẩn-na-la… không sánh bằng, chỉ trừ âm thanh của Như Lai. Cho nên các kinh xưng tụng âm thanh của Phật, đều dẫn đó làm dụ. Kinh Lăng Nghiêm nói: Tiếng Ca-lăng-tần-già biến khắp mười phương.

Thế nào là bình đẳng về thân tướng? Nghĩa là ta và chư Phật, pháp thân và sắc thân tướng hảo, không sai khác. Trừ khi vì muốn điều phục các hàng chúng sanh khác nhau trong các nẻo, nên thị hiện các thứ thân sai khác. Đó gọi là thân bình đẳng.

Thế nào là pháp bình đẳng? Nghĩa là ta và chư Phật được ba mươi bảy pháp Bồ-đề phần.

✅ Đây nói về chư Phật thân bình đẳng, pháp bình đẳng, vì pháp bình đẳng nên thân bình đẳng.

Hoa Nghiêm nói: Mỗi thân mỗi trí huệ, lực, vô úy cũng thế. Ở đây nói về ba thân đều bình đẳng. Ba thân là pháp thân, báo thân, hóa thân. Song pháp thân chỉ có một, báo thân thì có hai, là tự thọ dụng và tha thọ dụng. Hóa thân có ba, là đại hóa, thân Lô-xá-na một ngàn trượng, có vô biên tướng hảo. Tiểu hóa, là thân Phật Thích-ca trượng sáu. Tùy loại hóa, nghĩa là thọ sanh nhiều hình thức, hoặc làm vua Đảnh Sanh, làm Thiên đế, làm voi chúa, làm chim anh vũ cho đến làm vượn, nai nhiều loài khác nhau, không chỗ nào không đến.

Trong đây sắc thân tức là báo thân tự tha thọ dụng và hóa thân đại tiểu, các thứ thân tức là tùy loại hóa.

Tông Cảnh hỏi rằng: Chư Phật chỉ một pháp thân, tại sao nói có ba thân sai biệt?

Đáp: Đứng về dụng thì chia ba, thể chỉ là một. Thức Luận nói: “Pháp thân như thế, có ba tướng khác biệt”.

Một là Tự tánh thân là Như Lai chơn tịnh pháp giới, thọ dụng biến hóa đều bình đẳng. Y cứ vào đó, lìa tướng tịch diệt, dứt các hí luận, đầy đủ công đức chân thường không ngằn mé, là thật tánh bình đẳng của tất cả pháp. Tự tánh này cũng gọi là pháp thân vì là chỗ y chỉ của pháp đại công đức.

Hai là Thọ dụng thân, có hai loại: Một là Tự thọ dụng, nghĩa là các Như Lai tu tập vô lượng phước huệ tu lương, làm khởi lên vô biên công đức chân thật và sắc thân thanh tịnh tròn đầy thường biến khắp, nối tiếp lặng lẽ đến tận cùng mé vị lai, thường tự thọ dụng pháp lạc rộng lớn. Hai là Tha thọ dụng, nghĩa là các đức Như Lai do trí bình đẳng, thị hiện ra thân tướng công đức vi diệu thanh tịnh, ở cõi nước thuần tịnh, vì các chúng Bồ tát Thập địa, hiện đại thần thông, chuyển bánh xe chánh pháp giải quyết nghi ngờ của đại chúng, khiến cho họ hưởng thọ pháp lạc Đại thừa.

Ba là Biến hóa thân, nghĩa là các đức Như Lai do trí thành sự (Thành sở tác trí), biến hiện vô biên hóa

thân tùy theo loài ở cõi nước tịnh và uế, vì các hàng Bồ tát chưa đăng địa, các hàng Nhị thừa dị sanh, xứng hợp căn cơ của họ, hiện thần thông thuyết pháp, khiến mỗi mỗi đều được lợi ích an lạc.

Đó là chuyển diệt ba tâm được ba thân. Một là tâm căn bổn tức chuyển thức thứ tám được Pháp thân. Hai là tâm y bổn, tức chuyển thức thứ bảy được Báo thân. Ba là tâm khởi sự tức chuyển sáu thức trước được Hoá thân. Cũng gọi là ba đức. Một là Đoạn đức, là đoạn tất cả phiền não, tức Pháp thân. Hai là Trí đức, là bao gồm tứ trí, là Báo thân. Ba là Ân đức, là ân thương xót cứu giúp tất cả hữu tình là Hóa thân. Ba thân bốn trí đều y cứ vào nhất tâm chuyển bát thức mà thành. Các đức Phật đều chứng tâm này, nên thân tướng đồng nhau. Bởi thân và trí này là chỗ quay về rốt ráo của người tu, và chỗ hiển lộ của chánh giác, nên không thể không biết.

Đến như ba mươi bảy phẩm là niệm xứ, chánh cần, thần túc, căn, lực, giác, đạo tùy chỗ nói ra, e phiền phức nên không dẫn chứng. Vì ba mươi bảy phẩm hay đoạn trừ phiền não là chỗ hiển hiện của Pháp thân. Vì xứng chơn mà tu nên thân đồng pháp đồng, y vào chơn mà chứng nên pháp đồng thân đồng. Nên đạo phẩm này cũng gọi là Pháp thân, là nhân của Pháp thân vậy.

GIẢI

✅ Đây kết luận về lý do của tứ đẳng.

Nghĩa là các đức Phật sở dĩ có bốn thứ đồng nhau, bởi y cứ vào trí vô chướng ngại nhất chân pháp giới, bởi trí này làm thống lãnh pháp giới, là tông chỉ của chư Phật.

Do y cứ vào trí vô chướng ngại, nên mỗi pháp mỗi pháp bình đẳng, không riêng bốn pháp này thôi, nên gọi là nói lược.

GIẢI

• Phần trên nói duyên sanh Báo thân Hóa thân đã xong.

• Phần dưới nói pháp thân thường trụ bản hữu.

H₃ - Hiển pháp thân thường trụ

GIẢI

✅ Đây sắp hiển bày Pháp thân bản hữu chân Phật thường trú nên đặt câu hỏi này.

Do phần trước, Phật nói ta dùng sáu mươi bốn thứ Phạm âm vì chúng sanh thuyết pháp, vì thế Đại Huệ nêu lên điều đã được nghe từ trước mà đặt nghi vấn rằng: Thế Tôn thường nói trước sau chẳng nói một lời, rồi nói thêm, không nói là Phật nói. Ý muốn nói rằng: Con thấy Thế Tôn chưa từng chẳng nói. Dám hỏi Thế Tôn do nhân gì tự nói rằng: Không nói là Phật nói?

Sau đây Phật đáp có hai nghĩa.

Một là duyên nơi pháp tự được là đạo ly ngôn, vốn không có ngôn thuyết, thế nên ta nói về chỗ không nói ấy. Hai là, pháp bản trụ dù có Phật không Phật, pháp ấy thường trụ, như con đường cổ dẫn đến thành. Tức chư Phật xuất hiện ở thế gian, đặc biệt do đường ấy thôi. Bởi pháp thân bản hữu, chẳng phải là bên ngoài có thể tạo tác, đã không chỗ tạo tác, thì nói điều gì? Song có nói năng là nói về chỗ không thể nói đó, nên nói Không nói là Phật nói.

GIẢI

✅ Đây nêu lý do không nói mà nói. Không từ nơi khác được, gọi là tự được.

Xưa nay vắng lặng trạm nhiên chẳng động, gọi là bổn trụ. Bản Đường dịch: Là pháp tự chứng.

GIẢI

✅ Đây nói về pháp tự chứng, là đạo lý ngôn nên không pháp có thể nói.

Nghĩa là pháp tự được của chư Phật chứng, ta cũng được đó, không tăng giảm mảy may. Bởi pháp này rốt ráo là ngôn thuyết vọng tưởng, lìa văn tự hai bên, song chỗ nói của ta là cảnh giới lìa ngôn thuyết văn tự, chỗ không nói mà nói, nên nói lên chỗ không nói ấy.

GIẢI

✅ Đây nói chư Phật chứng pháp bổn trụ, ta chỉ do theo đó mà thôi, nên cũng không có điều gì để nói.

Bổn trụ, là pháp tánh vốn tự thường trụ. Kinh Pháp Hoa nói: “Các pháp từ xưa nay, tướng thường tự vắng lặng. Như pháp trụ pháp vị, tướng thế gian thường trụ”. Như con đường bằng phẳng dẫn đến thành vua, các thánh đi chung, Phật Phật ra đời chỉ do theo đó mà thôi, chẳng phải mới tạo ra, vì không làm nên không có gì để nói. Thế thì Như Lai có thuyết pháp, đều là việc làm đã qua, con đường đã đi của chư Phật. Đến như đại đạo, và chỗ tự thọ dụng, chỉ tại chỗ tự làm tự biết, thầm hợp mà thôi. Há có được gì mà nói ra ư? Do pháp tự được và pháp bổn trụ, đều là không thể nói, nên đầu, cuối, giữa không nói một chữ.

GIẢI

Bài tụng này nói Phật Phật đạo đồng, ý hiển bày chẳng phải chỉ có ta không nói một chữ, ngay cả tất cả chư Phật cũng đều không có pháp để nói vậy. Dấu vết đến đây, cứu cánh đã tột.

• Phần sau nói về cứu cánh nhất tâm, lìa tướng có không để phá Nhị kiến, để hiển Niết-bàn lìa lỗi.

G₂ - Phá nhị kiến để hiển Niết-bàn lìa lỗi

GIẢI

✅ Đây nhân ở trên Phật nói rằng: Dù có Phật hay không Phật, pháp giới vẫn thường trụ. Vì thế ở đây đặc biệt hỏi về tướng Có Không để biện rõ bản tế rốt ráo, hai thứ có không đều lìa, để hiển bày Niết-bàn lìa lỗi.

Kinh Tịnh Danh nói: Bản tế không thể được, vì sanh tử Niết-bàn xưa nay bình đẳng, có không hai bên đều lìa. Bởi hai kiến chấp này, là y cứ vào Phật pháp mà khởi. Do chúng sanh không biết ba cõi duy tâm, vọng chấp các pháp cho là thật có, nên Phật nói duyên sanh để phá chấp ấy. Song người nghe pháp lại chấp pháp duyên sanh cho là thật có. Hàng Nhị thừa vọng chấp thật có sanh tử cần đoạn dứt, thật có Niết-bàn cần chứng, nên Phật lại nói cứu cánh thường trụ, sanh tử Niết-bàn xưa nay bình đẳng, để phá chấp ấy.

Rồi người nghe không hiểu ý Phật, lại cho đó là hoàn toàn không. Do hai kiến chấp Có - Không này chỉ theo lời nói mà sanh tri giải, nên đối với pháp bổn trụ không thể tự được. Ngài Đại Huệ nhân ở trên Phật nói cứu cánh đến chỗ này, ý muốn kín đáo phòng ngừa lối chấp trên, nên đặc biệt thưa hỏi vấn đề này.

GIẢI

✅ Đây nêu lỗi nhị kiến.

Y cứ vào Có là y cứ vào Phật nói duyên sanh, do không hiểu thấu lý vô sanh, nên vọng chấp cho là thật có năng sanh sở sanh. Y cứ vào Không là y cứ vào Phật nói vọng tưởng không có tánh, sanh tử Niết-bàn xưa nay bình đẳng, do không thấu hiểu duy tâm cho nên vọng chấp tuyệt đối Không mà khởi lên kiến chấp bài bác tất cả cho là không.

Chấp có thì rơi vào tánh, giống như lối chấp vô nhân của ngoại đạo. Chấp không thì rơi vào phi tánh, đọa nhất xiển đề, bác không có nhân quả. Ngụy dịch rằng: Do thấy có các pháp, thấy không các pháp, nên đối với pháp chẳng cứu cánh khởi tưởng cho là cứu cánh, vì thế nói muốn thấy chẳng lìa lìa tướng. Song do đều chẳng rõ tự tâm hiện lượng, nên ở trong Phật pháp không thể được nghĩa ngoài lời, chỉ y cứ vào ngôn thuyết vọng tưởng phân biệt, khởi lên hai kiến chấp thôi.

Cổ đức nói: Chẳng cần cầu chân, chỉ cần dứt kiến. Bởi dù có Phật hay không Phật, pháp giới vẫn thường trụ, thế là chỗ hàng ngày hiện chứng của chúng sanh, nào có mượn bên ngoài? Chỉ cần một niệm không sanh, mé trước mé sau dứt, năng sở đều quên, vọng kiến chấm dứt, tự mình cùng với bổn pháp tương ưng vậy.

Song nhị kiến này, chính là chấp về Phật giáo mà sanh phiền não, không nhập lý được. Gọi là học Phật pháp mà thành ra kiến chấp ngoại đạo vậy. Đại Luận nói: “Nếu không được phương tiện Bát-nhã, thì vào A-tỳ-đàm liền rơi trong Có, vào Không liền rơi trong Không, chấp ngược lại chánh pháp, trở lại thành người tà”. Chính là hạng này vậy.

GIẢI

✅ Đây nói y cứ Phật pháp, nghe nói nhân duyên sanh pháp, chấp là thật có nhân duyên năng sanh, và các pháp sở sanh, rơi vào kiến chấp Có.

Nghĩa là các chúng sanh vọng chấp thế gian quyết định Có nhân duyên hay sanh ra các pháp.

✅ Đây là chấp nhân duyên thật sự Có, nên nói Chẳng phải không thật có.

Hơn nữa, đã có nhân duyên năng sanh, thì phải có các pháp sở sanh, đây là chấp các pháp thật có, nên nói chẳng phải không pháp được sanh. Bởi nếu họ cho là thật có nhân duyên hay sanh các pháp thì những người nói lời như thế, ắt thuộc rơi vào hàng ngoại đạo vô nhân, nên nói là lập thuyết thế gian vô nhân. Do ngoại đạo vọng chấp thật có sanh nhân, là Thắng tánh, Tứ đại, Thời, Hòa hợp, Vi trần, Tự tại… cho đó là cội gốc sanh ra các pháp. Bởi vốn không thể sanh, mà vọng cho là sanh nhân, đó là vô nhân vậy. Đem chẳng phải nhân chấp làm nhân, nên nói vô nhân. Bởi thuyết “Vô nhân” này, từ chấp Có mà ra, vì do chẳng thấu đạt các pháp vốn tự vô sanh.

• Trên phá rơi vào kiến chấp Có.

• Dưới phá rơi vào kiến chấp Không.

GIẢI

✅ Đây nói y cứ vào Phật pháp, nghe nói sanh tử Niết-bàn xưa nay bình đẳng, bèn bác không nhân quả, là rơi vào kiến chấp Không vậy.

Do Phật một phen có nói những câu như hoặc loạn là thường, phiền não tánh không, vọng tưởng vô tánh… liền có kẻ tăng thượng mạn, chấp lời nói ấy cho là thật, bèn nói phiền não tức Bồ-đề, sanh tử tức Niết-bàn, dâm nộ si là phạm hạnh, rồi buông lung ý làm càn.

Mỗi hành động đều vướng vào Có mà miệng cứ nói Không, cho là ăn thịt uống rượu không chướng ngại Bồ-đề, ăn trộm dâm dục không ngại gì Bát-nhã. Lại nói: “Chỉ chẳng chấp giữ có tánh tội phước, ắt tự nhiên tâm cảnh vắng lặng, ngại gì chẳng hành động”. Nên nói nhận tánh tham sân si rồi, sau vọng tưởng chấp trước, tánh tham sân si là phi tánh (chẳng có). Đường dịch: Biết chấp nhận tánh tham sân si rồi, mà vọng chấp nói không, nghĩa là vì biết rõ mà làm, rồi nói dối là tánh không vô tội.

Thế nên Phật chỉ chỗ kiến chấp của họ mà trách hỏi rằng: Nếu chẳng chấp giữ có tánh thì tánh tướng vắng lặng. Ý rằng: Nếu họ quả nhiên không chấp nhận tham sân si là có tánh, thì tánh tướng vắng lặng. Tánh là tâm, tướng là cảnh. Thẳng muốn họ cứu xét lại tâm họ. Tâm cảnh có thật vắng lặng không? Tâm cảnh nếu quả nhiên vắng lặng thì đi trên nước sôi, nằm lửa nóng như ở hư không. Ăn phân uống rượu không phân biệt dơ sạch. Như thế thì có thể chấp nhận. Nay đã không được vậy, nhất định không phải tri kiến chân thật, chỉ là vọng tưởng chấp càn, là lối kiến chấp bác không nhân quả. Ngụy dịch: “Không có pháp, vì không thấy được tướng các vật”. Đường dịch: “Vì họ phân biệt các pháp mà không nhận các pháp có mặt”. Lấy hai bản dịch này để chứng minh nên biết câu vắng lặng này là Phật nêu ra lời vọng chấp của kẻ chấp kia.

Nghĩa là đem lý liễu nghĩa của Phật trở lại làm kiến giải của mình. Người xem nên khéo hiểu nghĩa này.

Nghĩa là các đức Như Lai, Thanh văn, Duyên giác, không nhận tánh tham sân si là Có, là Không.

✅ Đây nói người bác Không, vọng nghĩ rằng hàng Thánh nhân ba thừa cũng đồng với cái thấy của mình.

Nghĩa là họ vọng nói rằng hàng Thánh nhân ba thừa, cũng ban đầu có tham sân si, chỉ không nhận tánh nó mà thôi. Do Thánh nhân kia biết tham sân si xưa nay vắng lặng, nên không nhận là có, cũng không đoạn dứt tham sân si nên không nhận là Không.

Đường dịch: “Cũng biết các đức Phật, Thanh văn, Duyên giác không có tánh tham sân si mà vọng chấp là chẳng có”. Nghĩa là vọng chấp như mình chấp, chẳng nhận là không có. Đây thật là người ác kiến tăng thượng mạn, chưa được cho là được, thành đại xiển-đề, đoạn chủng tánh Phật, bác không nhân quả. Đây gọi là hạng ngoại đạo học Phật. Như Lai huyền ký đời mạt pháp rất nhiều hạng người như thế, nên ở đây đặc biệt đưa ra lỗi ấy, khiến biết chỗ kinh sợ, không rơi vào tà kiến.

GIẢI

✅ Đây nêu ra chấp lầm của người bác Không.

Nghĩa là người bác Không, chẳng những tự đem tham sân si không tánh làm đoạn dứt thiện căn, họ cũng đem chỗ chứng của Phật, Thanh văn, Duyên giác, vọng cho là đồng với kiến chấp của mình, lại là hạng đoạn dứt giống Phật. Thế là người ấy chẳng những tự hoại, mà cũng hoại diệt Phật pháp. Cớ gì nói họ tự hoại cũng hoại Phật pháp? Vì họ hiểu sai lời Phật, vọng cho là vì trong ngoài không thể được, vì tánh phiền não khác chẳng khác.

Bởi trong ngoài là tâm cảnh, trong là nghiệp nhân ngoài là khổ quả, phiền não tức tham sân si, khác là nhiều thứ, không khác là nhất chân, nghĩa là phiền não tức Bồ-đề. Do người bác Không kia, vọng cho là tâm cảnh nhân quả trong ngoài đều không được nên là không nhân không quả, mà nói sanh tử tức Niết-bàn, phiền não tức Bồ-đề rồi cẩu thả không sợ sệt, phóng túng thân tâm cho là giải thoát, còn cho là chỗ chứng quả của Phật và Thanh văn, Duyên giác cũng chỉ như thế mà thôi.

✅ Đây chính là đoạn dứt giống Phật.

GIẢI

✅ Đây chính nêu chỗ thật chứng của hàng Thánh nhân ba thừa.

Bởi vì chỗ chứng của bậc Thánh tam thừa, đối với tham sân si, trong hay ngoài đều chẳng thể được. Dùng sức quán chiếu của trí tuệ, thấy rõ tánh tham sân si vốn không, không thể nắm bắt, há có thể giống với hạng người bác Không kia, đã thực hiện cảnh tham sân si, tạo các nghiệp, mà vọng tự cho là trong ngoài chẳng thể được ư? Tức là hiện tại thân tâm khổ não ràng buộc mọi nơi há có thể vọng cho là phiền não tánh khác chẳng khác ư? Thế nên ta nói hạng người bác Không đó, tự họ khởi lên ác kiến, đoạn dứt căn lành, không phải Phật, Thanh văn, Duyên giác là hoại. Vì Phật, Thanh văn, Duyên giác tự tánh giải thoát, vì trói buộc và nhân trói buộc chẳng phải tánh (chẳng thật có).

Giải thoát là Niết-bàn, trói buộc là sanh tử. Nhân trói buộc là ngũ trụ phiền não. Phật chứng vô dư, hàng Nhị thừa chứng hữu dư, tên chung là Niết-bàn, nên đều nói là tự tánh giải thoát. Tứ trụ phiền não là nhân phần đoạn, vô minh trụ địa là nhân biến dịch. Hàng Nhị thừa qua được phần đoạn tử, Phật qua được biến dịch tử nên đều nói là trói buộc và nhân trói buộc chẳng phải tánh. Hàng Thánh nhân ba thừa thật chứng như thế, hạng bác Không kia đâu thể sánh cùng.

GIẢI

✅ Đây nêu lỗi của người bác Không.

Bởi hạng người bác Không ấy tự cho bằng với hàng Thánh nhân ba thừa. Song bậc Thánh kia đều được tự tánh giải thoát, cho đến đối với sanh tử trói buộc, phiền não là nhân trói buộc đều đã trừ sạch. Mà hạng bác không vẫn còn tự đắn đo thật có khổ sanh tử trói buộc chăng? Hay không có khổ trói buộc? Nếu quả thật không có khổ trói buộc thì được. Nếu vẫn còn khổ sanh tử trói buộc thì phải có phiền não làm nhân cho khổ. Nay nghiệp nhân đã chưa dứt, quả khổ khó trốn, sanh tử trầm luân nhanh như điện chớp, làm sao có thể vọng cho là không nhân không quả? Bởi nghiệp hoặc lẫy lừng, há có thể vọng y cứ vào bậc Thánh tam thừa, dẫn chứng làm hành trang cứu khổ, mà làm trò tự dối mình ư? Thật là quá ngu vậy! Thế nên ta gọi là kẻ bại hoại. Đó là người rơi vào kiến chấp Không, tướng kia như thế. Thương cho đời mạt pháp, nên phải nhắc nhở thống thiết.

GIẢI

✅ Đây nói nặng về lỗi của kiến chấp Không, ý ở chỗ thống thiết khuyên xa lìa.

Kiến chấp nhân ngã là kiến chấp Có. Đường dịch “Ta y cứ vào nghĩa này, mật ý mà nói rằng: Thà khởi ngã kiến như núi Tu-di, không nên khởi Không kiến ôm lòng tăng thượng mạn”. Song y cứ vào mật ý mà nói thà khởi ngã kiến như núi Tu-di, là chẳng phải cho phép khởi ngã kiến, mà để nói mạnh chỗ không nên khởi kiến chấp Không.

Bởi vì ngã kiến tuy cứng chắc khó hóa độ, nhưng kẻ lợi căn trong hàng ngoại đạo có thể một lời mà chuyển. Đến như Không kiến thật là bất khả đối trị, hàng Bồ tát quyền giáo, còn không biết về chân không, gọi là không loạn ý, huống kẻ ôm lòng tăng thượng mạn, khởi kiến chấp bác không. Ngài Vĩnh Gia nói: “Chấp không ngơ, bác nhân quả, thô tháo phóng túng, chuốc tai họa” là nói hạng này vậy.

Đại Huệ! Người tăng thượng mạn chấp Không, gọi đó là hoại, rơi vào hy vọng kiến chấp tự tướng cộng tướng, không biết tự tâm hiện lượng. (Đường dịch: Nếu khởi lên kiến chấp ấy gọi là hoại, rơi vào sự ham thích kiến chấp có tự tướng cộng tướng, không biết các pháp chỉ do tâm hiện). Thấy ngoại tánh vô thường, sát-na lần lượt hoại, ấm giới nhập tiếp nối trôi chảy biến diệt, vọng tưởng về tướng lìa văn tự, ấy gọi là kẻ hoại.

✅ Đây kết luận lý do trách cứ lỗi lớn của kiến chấp Không.

Sở dĩ ta gọi người tăng thượng mạn là kẻ hoại, vì họ rơi vào sự ưa muốn kiến chấp tự tướng cộng tướng, vì không biết các pháp chỉ do tâm hiện.

Tự tướng cộng tướng là năm ấm, căn, trần… Trông mong ưa muốn là bên trong chấp nhận căn thân, ngoài nhiễm sáu trần, khởi lên tham sân si, chấp chặt nơi ngũ dục. Kỳ thật không hiểu tự tâm hiện lượng, bên ngoài chạy theo thế giới vô thường sát-na lần lượt trôi qua, bên trong y cứ vào tướng của uẩn giới xứ, niệm niệm không dừng, sanh tử trôi chảy như đèn cháy liên tục, như nước rỉ rả chưa từng ngưng dứt một giây. Như vậy mà tự cho là đã chứng bất sanh bất diệt, dối nói là sanh tử bình đẳng, phiền não tánh không, lại thêm vọng phân biệt về Niết-bàn lìa tướng văn tự của chư Phật Như Lai, cho là kiến giải của mình.

✅ Đây thật là chưa được cho là được, chưa chứng cho là chứng, là người tăng thượng mạn, nên ta nói đó là kẻ phá hoại Phật pháp, đoạn gốc lành. Các kinh khác nói: “Thà khởi kiến chấp Có như núi Tu-di, không nên khởi kiến chấp Không như hạt cải”. Vì đó là rơi vào hầm nguy hiểm lớn, chẳng được chư Phật hóa độ.

Lúc bấy giờ đức Thế Tôn muốn lặp lại nghĩa trên bèn nói kệ:

Có Không là hai bên — Cho đến cảnh giới tâm (Đường dịch: tâm sở hành) Dẹp sạch cảnh giới kia — Tâm tịch diệt bình đẳng. Không chấp tánh cảnh giới — Diệt chẳng phải không có Mỗi việc thảy như như — Như cảnh giới thánh hiền.

✅ Đây tụng kiến chấp bác Không chẳng phải là tịch diệt chân thật, cũng chẳng phải cảnh giới thánh.

Nghĩa là hai bên Có, Không đều là cảnh giới vọng tưởng. Song bình đẳng tịch diệt chẳng phải chỗ tâm hành ắt cần trừ sạch vọng tưởng ấy mới thầm hợp. Vậy mà hạng người tăng thượng mạn kia, vọng cho là không nhận tánh tham sân si cho đó là diệt.

✅ Đây là diệt của đoạn diệt bác Không, chẳng phải là chân thật vô sở hữu.

Cho nên tụng nói diệt chẳng phải là không có. Nếu quả thật trên sự việc hữu vi hiện tiền thường nhật, mỗi chỗ mỗi vật một niệm không động, tâm cảnh như như, như thế mới giống cảnh giới thánh hiền. Huống chi họ hàng ngày sống trong vô minh, nghiệp thức mênh mang, theo tình tạo nghiệp, há có thể vọng cho là giống như thánh hiền ư? Một bài tụng này tụng chung lỗi của kẻ hoại.

Vô chủng mà có sanh — Sanh rồi lại diệt mất Nhân duyên có chẳng có — Không phải giáo pháp ta. Chẳng ngoại đạo, chẳng Phật — Chẳng ta, chẳng ai khác (Đường dịch: Chẳng phải chúng khác) Nhân duyên nhóm khởi lên — Làm sao mà được không? Ai nhóm nhân duyên có — Mà lại nói là không?

✅ Đây tụng lỗi lớn của hạng mượn ngoại đạo mà bác không.

Bài kệ đầu nói về tà luận của ngoại đạo. Nghĩa là ngoại đạo kia không biết các pháp vốn tự vô sanh, rồi vọng chấp vô chủng mà có sanh. Chủng là nhân.

Hoặc chấp sanh rồi lại diệt, hoặc chấp tứ đại, vi trần… hoặc chấp nhân duyên hòa hợp hay sanh các pháp.

Hoặc chấp các pháp cũng có cũng không. Những lối chấp ấy tuy là tà kiến song chưa phải là tuyệt diệt các pháp. Ta đã thống trách rằng: Đó đều là tà luận, không có chỗ đứng trong giáo pháp ta.

Hạng người bác Không kia, vọng cho rằng không chấp giữ tánh tham sân si lại là tịch diệt, nhân quả đều không. Thứ ác kiến này lại chẳng phải luận của ngoại đạo, chẳng phải là Phật pháp, chẳng phải ta nói, cũng chẳng phải các đệ tử của ta nói. Huống chi nhân duyên phiền não hiện tại của họ, nhóm họp khởi lên trong nghiệp quả sanh tử, khởi tâm động niệm đều là nghiệp, đều là tội, làm sao mà được chỗ không nhân không quả? Hơn nữa do nhân duyên phiền não nhóm họp mà có nghiệp quả sanh tử trong ba cõi, thiện ác báo ứng như bóng theo hình.

Ai dám ở trong cái nhân duyên tập khởi hiện tại đó mà lại nói là hoàn toàn không? Nên nói Ai nhóm nhân duyên có, mà lại nói là không? Rất thống thiết! Quở rất nặng! Người xem đâu thể không sợ.

Luận tà kiến sanh pháp — Vọng tưởng chấp có không Nếu biết không chỗ sanh — Cũng không có chỗ diệt. Quán đây thảy vắng lặng — Lìa cả hai Có, Không.

✅ Đây tụng tổng kết chỉ quy về quán tâm.

Nghĩa là ngoại đạo ngoài Phật pháp làm luận tà kiến về sanh pháp; hạng ngoại đạo của Phật pháp thì vọng tưởng chấp có không, thảy đều không biết các pháp vốn tự vô sanh, nay cũng không diệt.

Nếu họ biết rằng xưa vốn không sanh, nay cũng không diệt, hay quán sát các pháp không sanh không diệt, thì ngay đó không tịch, tâm cảnh đều quên, hai kiến chấp Có Không tự xa lìa.

Hai kiến chấp đã lìa, thì đối với pháp bổn trụ tự được, ngay một niệm liền chứng, không hẹn mà được.

• Trên hiển bày Niết-bàn lìa lỗi xong.

• Sau đây nêu nhị thông để rõ quả hải lìa ngôn.

G₃ - Nêu nhị thông để rõ quả hải lìa ngôn

GIẢI

Sau đây nói về vong ngôn khế chứng, sắp hiển bày quả hải lìa ngôn nên đặt câu hỏi này. Nhân vì ở trên người học Phật pháp không đạt được ý Phật, bèn khởi lên kiến chấp bác Không, vì họ không đạt được tự tánh Tông thông, nên hiểu lầm lời Phật, đến nỗi lầm mê đọa lạc như thế. Bởi vì tập khí danh ngôn chưa lìa, không thể quên lời thầm hội, nên Bồ tát Đại Huệ nhân vấn đề trên bèn hỏi về tướng Tông thông.

Ý Phật cho rằng người kia chẳng những không giỏi về Tông thông, mà cũng không giỏi về Thuyết thông, nên hiểu lầm ý Phật. Vì vậy đến đây hỏi một đáp hai.

Phật bảo Đại Huệ: Lắng nghe! Lắng nghe! Khéo suy nghĩ đó, ta sẽ vì ông nói.

Đại Huệ bạch Phật: Xin vâng thọ giáo.

Phật bảo Đại Huệ: Tất cả Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát có hai tướng chung là Tông thông và Thuyết thông.

Do hỏi về tướng Tông thông mà gồm chỉ dạy luôn Thuyết thông, nên dạy cho ly ngôn quán tâm.

Tông Cảnh nói: Bên trong trụ tự tâm đệ nhất nghĩa, trụ đất tự giác vào cửa thánh trí, dùng đây tương ưng gọi là tướng Tông thông. ✅ Đây là thời của hạnh, không phải là thời của giải. Nhân giải mà thành hạnh, hạnh thành tựu thì dứt giải, thế là đường ngôn ngữ dứt, chỗ tâm hành diệt. Ngụy dịch: Vì con và các Bồ tát nêu lên tướng tu hành đúng chánh pháp. Phật đáp: Có hai pháp: Một là tướng dựng lập chánh pháp (Tông thông), hai là nói về tướng dựng lập chánh pháp (Thuyết thông). Đường dịch: Tướng pháp tông thú, tướng pháp ngôn thuyết. Đủ biết hai thông này, là lời Phật chỉ dạy về yếu môn nhập lý cho hàng tu hành tam thừa.

Nghĩa là các người tu hành, thứ nhất cần phải liễu ngộ tự tâm, thông đạt duy tâm hiện lượng. Kế đó cần khéo biết tất cả các pháp của Phật nói đều là tùy thuận chỗ ưa muốn của chúng sanh mà nói, như đem lá vàng dỗ con nít khóc, vốn không có pháp thật cho người.

Phàm xem xét lời dạy của Phật, không thể căn cứ vào ngôn ngữ mà khởi hiểu, theo vọng tưởng chuyển. Như thế đã liễu đạt tự tâm lại có thể khéo biết ý chỉ ly ngôn của Phật pháp, tự nhiên không bị rơi vào tà kiến của ngoại đạo, cũng không chấp liễu nghĩa của Đại thừa đem về làm kiến giải của mình, lầm lạc rơi vào xiển-đề, phá hoại Phật pháp. Xem bài kệ, thì Thánh chỉ rõ ràng nhân trên mà phát khởi.

Đại Huệ! Tông thông là tướng duyên tự đắc thắng tấn, xa lìa vọng tưởng ngôn thuyết văn tự, hướng đến tự tướng vô lậu giới tự giác địa, xa lìa tất cả giác tưởng hư vọng, hàng phục tất cả chúng ma ngoại đạo, hướng về duyên tự giác, quang minh phát sanh. Đó gọi là tướng Tông thông.

✅ Đây chỉ về tướng Tông thông.

Ngụy dịch: Hay giữ được chánh giới vô lậu, chứng được pháp tướng tu hành của các địa, xa lìa các giác quán hư vọng ngoại đạo và cảnh giới các ma, hàng phục tất cả ma và ngoại đạo, hiển hiện nêu bày pháp tự thân nội chứng. Bản Đường dịch: Vượt qua tất cả giác tư bất chánh, hàng phục các ma ngoại đạo, phát sanh ánh sáng trí huệ.

Do đây mà thấy, người tu hành sơ tâm nhập thiền, chưa phá năm ấm, thì cảnh giới đã thấy đều không phải cảnh giới thật chứng, nên kinh Lăng Nghiêm nói rõ về năm mươi cảnh giới ma.

Thế thì, ba ấm trước chưa phá, có các cảnh giới hiện, tức kinh này nói là giác tưởng hư vọng. 3 ấm sau chưa phá, có khởi lên những cái thấy, tức chỗ kinh này gọi là chúng ma ngoại đạo.

Nay muốn lìa xa và hàng phục những thứ ấy, mới gọi là duyên tự giác hướng chánh hạnh, rồi tự tánh vốn sẵn trí huệ quang minh sẽ tự nhiên phát huy. Song muốn lìa xa và hàng phục, nếu không dùng tâm Kim Cang vâng giữ tự tánh Kim Cang vô lậu giới bảo, thì không thể đoạn chướng. Ngụy dịch: Hay giữ chánh giới vô lậu, chứng các địa tướng. Lăng Nghiêm nói: Các ấm nếu dứt, thì hiện tiền các căn của ông hỗ dụng, từ trong chỗ hỗ dụng, có thể vào địa vị Càn huệ Kim Cang của Bồ tát, tâm tinh viên minh trong ấy phát hóa, như thế mới vượt qua Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng cho đến Thập địa Đẳng giác, vào trong biển diệu trang nghiêm của Như Lai.

✅ Đây gọi là tướng giữ chánh giới vô lậu, tu hành chứng các địa, mới gọi là tướng duyên tự đắc thắng tấn.

Hạng người bác Không kia, đã không thể liễu đạt tự tâm tức là hữu chí tu hành, lại không thể biết rành về môn tu hành chơn chánh do Như Lai nói, nên không thể xa lìa giác quán vọng tưởng, rơi vào cảnh giới ma mà tự cho là được. Do vì chưa giữ được chánh giới vô lậu, nên bị ác tập sai khiến, đâu lạ gì mỗi mỗi hành động đều dùng ma nghiệp làm chánh hạnh.

Thế nào là tướng Thuyết thông? Nghĩa là nói chín bộ giáo pháp, lìa các tướng khác, chẳng khác, có không… dùng phương tiện thiện xảo, tùy thuận chúng sanh tùy cơ thuyết pháp, khiến được độ thoát. Đó gọi là tướng Thuyết thông.

✅ Đây chỉ về tướng Thuyết thông.

Phật nói mười hai bộ kinh, ở đây nói chín bộ, vì chung cho Đại thừa Tiểu thừa. Song người thuyết thông chẳng phải chỉ có thể thông hiểu chín bộ giáo pháp rồi khéo giảng thuyết mà thôi, còn cần phải liễu đạt xưa nay không nói không chỉ, lìa các tướng khác chẳng khác, có không… mới y vào chỗ tự chứng đắc lìa vọng tưởng không ngôn thuyết của Như Lai mà dùng phương tiện khéo, tùy thuận theo tâm mong cầu của chúng sanh, mỗi mỗi theo sự ứng hợp xứng cơ mà nói khiến họ được độ, như bè qua sông. Đã qua sông rồi liền bỏ bè, chẳng phải pháp thật vậy.

Người xem nếu có thể liễu đạt chỗ không nói mà nói, thì tự phải lìa ngôn ngữ mà hiểu nghĩa, không giữ tướng pháp cũng không giữ tướng phi pháp. Hạng người bác Không kia, không liễu tự tâm, nên không rành về nghĩa, chỉ chấp ngôn thuyết cho là pháp thật, đem Đại thừa liễu nghĩa của Như Lai trở lại cho là kiến giải của mình, phóng túng tham sân. Đó là đề hồ biến thành độc dược.

Phật dạy: “Pháp ta nói như ngón tay chỉ mặt trăng”. Nên phàm là học giả nghe giáo lý tự phải quán tâm, rời ngón tay mới biết mặt trăng. Nghĩa là rõ pháp không phải ở lời, khéo vào mé vô ngôn mà có thể chỉ bày ngôn thuyết, như tiếng vang khắp thế gian. Như đây mới gọi là tướng Thuyết thông.

Đại Huệ! Ông và các Bồ tát khác phải nên tu học.

Lúc bấy giờ Thế Tôn muốn trùng tuyên lại nghĩa trên bèn nói kệ:

Tướng Tông và Thuyết thông — Duyên tự và giáo pháp Khéo thấy khéo phân biệt — Không theo các giác tưởng.

✅ Đây tụng chung nghĩa nhị thông.

Khéo thấy là được Tông thông, khéo phân biệt là được Thuyết thông. Cả hai đều giỏi thì tự không theo vọng tưởng chuyển.

Không có tánh chân thật — Như người ngu vọng tưởng Thế nào khởi vọng tưởng — Phi tánh là giải thoát.

✅ Đây tụng trách người ngu không giỏi nhị thông, nên khởi kiến chấp điên đảo.

Kinh Hoa Nghiêm nói: “Pháp tánh vốn vắng lặng, không thủ cũng không kiến, tánh không tức là Phật, không thể suy lường được”. Như thế, há có pháp thật như chỗ phân biệt của người ngu ư? Đã không thể phân biệt, tại sao người ngu ở trong pháp không phân biệt mà vọng tưởng tham sân chẳng phải tánh là giải thoát ư? Nên nói Không có chân thật…

Quán sát các hữu vi — Sanh diệt tiếp nối luôn Tăng trưởng hai kiến chấp — Điên đảo không hiểu biết.

Bài tụng này là văn kết thúc quở trách của chương trên, để nói rõ lý do kiến chấp điên đảo.

Nghĩa là ngu phu kia sở dĩ có kiến chấp điên đảo như thế, vì họ không rành về nhị thông, nên không biết pháp tánh không tịch, chỉ theo vọng tưởng phân biệt, quán sát căn trần thức giới trong ngoài các pháp hữu vi cho là thật có, nên vọng sanh chấp trước, niệm niệm phan duyên, tâm tâm chẳng dừng, sanh diệt tiếp nối, ngày đêm không hở, chỉ có tăng trưởng nhị kiến, điên đảo buông lung tình chấp, tạo các ác nghiệp. Đối với lời dạy của Phật về pháp tu hành chân chánh lìa tướng ngôn thuyết mờ mịt không biết. Nên ta nói những hạng này là kẻ hoại.

Một ấy là chân đế — Vô tội là Niết-bàn (Ngụy dịch: Niết-bàn lìa khởi thức — Chỉ một pháp thật này Đường dịch: Niết-bàn lìa tâm thức — Chỉ một pháp thật này) Xem vọng tưởng thế gian — Như huyễn, mộng, cây chuối. Tuy có tham sân si — Mà thật không có người Từ ái sanh các ấm — Có đều như huyễn mộng.

Bài tụng này chỉ thẳng nhất tâm, dạy bảo hành giả lấy đó làm tướng tu hành chánh pháp.

Chân đế là chân thật. Niết-bàn, Trung Hoa dịch là tịch diệt, nghĩa là chỗ chân thật. Tội, chú xưa nói là vọng tưởng.

Ý Phật rằng: Phàm có phân biệt đều không chân thật. Chỉ có một pháp là chỗ chân thật, nghĩa là tâm thể vắng lặng không vọng tưởng.

Vì đường ngôn ngữ dứt, chỗ tâm hành diệt, là chỗ rất chân thật.

Chỉ một việc này thật, có hai ắt không phải chân.

Nếu rõ chân thật này mà trụ chỗ như thật, thì có thể xem xét tất cả thế gian thân tâm vọng tưởng phân biệt đều như huyễn, mộng, cây chuối, đều chẳng thật. Huyễn mộng dụ cho tâm thức tứ uẩn, cây chuối dụ cho sắc uẩn. Đã có thể biết thân tâm này không thật, thì ngã chấp liền không, ngã chấp đã không, thì dù có tánh tham sân si, mà không có tác giả, cũng không có người thọ. Nên nói: Mà thật không có người. Đã không tạo, không nhận, thì tâm cảnh đều quên, tức ngay vọng thân ngũ uẩn do ái sanh này, tuy có đó mà ứng xử đều như huyễn mộng. Đó là chỗ Lăng Nghiêm nói: “Quán sát kỹ thế gian, cũng như việc trong mộng, Ma-đăng-già trong mộng, ai hay giữ hình ông?”. Nếu có thể quán sát như thế, há lại dùng chỗ không giữ tánh tham sân si cho là đắc ư?

Quán như thế gọi là chánh quán, nếu quán khác gọi là tà quán. Đây chính là thiết lập tướng tu hành chánh pháp. Tức ngay đây có thể chuyển phiền não thành Bồ-đề, chuyển sanh tử thành Niết-bàn. Thế thì ngay thân tâm phiền não năm uẩn này, ngay đó liền được hai quả chuyển y thường trụ. Xin người trí xem kỹ.

• Từ quyển đầu chương hỏi về năm pháp ba tự tánh đến đây, là biện biệt chung về hành tướng nhân quả lý hạnh nhất thừa đã xong.

• Từ đây về sau nói rõ y cứ vào lý hạnh ở trước chỉ thẳng tướng nhân quả của đoạn chứng.

Chia hai: Phần đầu hiển bày nhân của hạnh.

Chia hai: * Phần đầu: Tự lợi* Kế: Lợi tha. Trong phần đầu này chia làm bốn:

D₂ - Y cứ vào lý hạnh ở trước, chỉ thẳng tướng nhân quả của đoạn chứng. Có 2:

E₁ - Hiển bày nhân của hạnh

E₂ - Chánh hiển quả đức, có 2:

E₁ - Hiển bày nhân của hạnh. Có 2:

G₁ - Quả chuyển y Niết-bàn

G₂ - Quả chuyển y bồ-đề

G₁ - Tự lợi công viên. Có 4:

H₁ - Nói vọng tưởng không thật để phá ngã chấp, cắt đứt phiền não chướng

H₂ - Nói ngôn thuyết tánh không để phá pháp chấp dứt trừ sở tri chướng

H₃ - Dẹp cả hai trí và cảnh để rõ vô trí vô đắc

H₄ - Quên lời thuận chứng để hiển bày quả hải lìa duyên

H₁ - Nói vọng tưởng không thật để phá ngã chấp, đoạn phiền não chướng

GIẢI

Từ trước biện chung hành tướng nhân quả lý hạnh của Nhất thừa đã xong. Sau đây nói rõ nương vào hạnh thiết lập thứ lớp tu đoạn hoặc chứng chơn.

Bởi do chương Quả Đức trước nói rằng: Biết nhân pháp vô ngã, biết rõ hai chướng, lìa hai thứ tử, đoạn hai phiền não, đó gọi là tri giác Phật. Nay sắp nói rõ về nương hạnh tiến tu, trước phá hai chấp, đoạn hai chướng là cần yếu.

✅ Đây hỏi về vọng tưởng… là trước đoạn phiền não chướng, phá ngã chấp.

Hỏi vọng tưởng là vì tất cả chúng sanh và ngoại đạo xiển-đề ác kiến, đều nhân vọng tưởng mà có. Lại nói vọng tưởng vô tánh, lại nói không vọng tưởng tức là chỗ chân thật vắng lặng. Ý Đại Huệ rằng: Ngay khi nói vọng tưởng không thật, không biết thế nào là vọng tưởng? Hơn nữa không vọng tưởng tức là chỗ chân thật vắng lặng không sanh. Không biết vọng tưởng này vì sao sanh? Gì là sở sanh? Nhân gì mà sanh? Từ chỗ nào sanh? Bởi vọng tưởng là cội gốc của phiền não, nên phần này gọi là phá phiền não chướng.

GIẢI

✅ Đây đáp về tướng vọng tưởng và vọng tưởng sanh.

Các thứ, là tất cả các pháp chân vọng ở thế gian xuất thế gian thuộc về tâm cảnh của phàm thánh. Nghĩa, là danh tướng. Nghĩa là đối với các pháp này không rõ biết duy tâm, trong đó khởi phân biệt hư vọng tức gọi là vọng tưởng. Chỉ một niệm chấp trước, tức vọng tưởng sanh.

✅ Đây đáp chung nghĩa câu hỏi, văn sau giải thích lý do.

GIẢI

✅ Đây giải thích lý do thành lập vọng tưởng.

Đường dịch: “Tất cả chúng sanh đối với các cảnh không thể rõ biết do tâm hiện, so đo năng thủ sở thủ, chấp trước hư vọng, khởi các phân biệt, rơi vào kiến chấp hữu vô, tăng trưởng tập khí vọng kiến ngoại đạo. Khi tâm và tâm sở tương ưng nổi lên, chấp có các thứ nghĩa bên ngoài khả đắc, chấp trước về ngã và ngã sở, thế nên gọi là phân biệt hư vọng”.

Ý nói rằng vô minh là nhân của vọng tưởng, do vô minh không biết tự tâm hiện lượng, nên thấy dường như có cảnh bên ngoài, chấp cho đó là thật, chấp trước hư vọng về năng thủ sở thủ, phân biệt có không, đó gọi là vọng tưởng. Nghĩa, là danh tướng của vọng tưởng, y sĩ thích. Ngã, ngã sở kia là chỗ sanh của vọng tưởng, là vọng tưởng của danh tướng, y chủ thích. Do tâm cảnh hỗ tương làm duyên khởi nên tập khí vọng tưởng đều là phiền não chướng. Chấp ngã ngã sở đều là ngã chấp. Tâm và tâm sở là, tâm là tám thức tâm vương, số là năm mươi mốt pháp tâm sở, là pháp sở hữu của tâm.

Chia làm 6 vị:

1. Biến hành có năm;
2. Biệt cảnh có năm;
3. Thiện có mười một;
4. Căn bản phiền não có sáu;
5. Tùy phiền não có hai mươi;
6. Bất định có bốn.

8 thức đều có đủ, tùy theo chia nhiều ít, Thành Duy Thức Luận có nói đủ.

GIẢI

Đại Huệ lặp lại lời Phật ở trên, để đưa ra nạn vấn sau. Bản Đường dịch không có câu này.

GIẢI

Sắp nói rõ chỗ dùng tâm bất sanh diệt làm gốc tu nhân, nên ở đây hỏi về vọng tưởng sanh chẳng sanh.

✅ Đây nhân ở trước Thế Tôn nói vọng tưởng không thật từ sự chấp trước các thứ nghĩa chẳng thật mà sanh, nên Đại Huệ theo chỗ đã nói mà bắt bẻ Thế Tôn cũng rơi vào hai kiến chấp có không để sẽ biện minh về tâm bất sanh diệt.

Ý rằng: Nếu vọng tưởng từ các thứ nghĩa tướng chẳng thật của thế đế kia mà sanh khởi, thì thế đế ấy đã rơi vào kiến chấp về tứ cú có không, mà Thế Tôn luôn luôn nói rằng thể của các pháp lìa tánh và phi tánh, lìa kiến chấp tứ cú.

Lìa tứ cú tức ngay thế đế ấy là đệ nhất nghĩa đế vậy. Kinh nói rằng: Các nhân và lượng ở thế gian, không thể tìm thấy lỗi. Nên nói Đệ nhất nghĩa đế cũng như vậy, lìa các tướng lượng, căn, phần, thí, nhân.

Hai đế đã bình đẳng không hai, vì sao Thế Tôn nghiêng về thế đế nói rằng sanh vọng tưởng, còn bên đệ nhất nghĩa đế mà không nói sanh vọng tưởng sao? Chẳng lẽ Thế Tôn nói luận tà nhân ư? Bởi hai đế đồng lìa có không, vì sao một bên nói sanh, một bên nói không sanh?

✅ Đây là chỗ Thế Tôn cũng giống hàng ngu phu khởi lên hai thứ chấp trước, rơi vào luận tà nhân.

GIẢI

✅ Đây giải thích lý do không rơi vào hai kiến chấp.

Phật nói: Ta không chấp bên thế đế sanh vọng tưởng, cũng không chấp bên đệ nhất nghĩa đế chẳng sanh vọng tưởng.

Vì sao? Vì ta không khởi tâm phân biệt có không, vì không thấy có tướng thế đế, nên nói ngoại hiện tánh phi tánh.

Do vì đã biết các pháp ấy chỉ duy tự tâm hiện, nên chẳng sanh phân biệt, nên nói giác tự tâm hiện lượng, vọng tưởng chẳng sanh.

GIẢI

✅ Đây giải thích lý do nói ngu phu vọng tưởng.

Nghĩa là chỗ ta nói, chẳng phải là nói nơi thế đế hay sanh vọng tưởng, chỉ nói ngu phu tự tâm sanh các thứ vọng tưởng thôi.

Do ngu phu kia vọng thấy các thứ sự nghiệp hiện tiền, không rõ là duy tâm, nên chấp lấy cho là thật, vọng sanh các thứ phân biệt chấp trước nên ta nói là vọng tưởng sanh.

Đó là “Cảnh duyên không tốt xấu, tốt xấu khởi nơi tâm, tâm nếu không gượng đặt tên, cảnh giới do đâu lập”. Nên phàm có chỗ phân biệt đều phân biệt tự tâm.

Kinh nói: Nếu không rõ tự tâm làm sao biết chánh đạo. Nên tùy theo thứ lớp nói cho rõ.

Làm sao cho ngu phu được lìa kiến chấp ngã ngã sở, lìa lỗi nhân duyên năng tác sở tác, biết tự tâm lượng vọng tưởng, thân tâm chuyển biến, rốt ráo hiểu rõ tất cả địa, cảnh giới tự giác của Như Lai lìa kiến chấp vọng tưởng, năm pháp ba tự tánh. Do nhân duyên ấy, nên ta nói vọng tưởng từ chấp trước các thứ nghĩa không thật sanh. Biết nghĩa như thật, được giải thoát các thứ vọng tưởng của tự tâm.

✅ Đây là Thế Tôn tự thuật bổn hoài thuyết pháp.

Nghĩa là nhân ta thấy chúng sanh đối với các pháp, sanh các thứ chấp trước phân biệt, chấp cứng không bỏ. Người ngu như thế làm sao có thể lìa được tà kiến chấp trước về ngã ngã sở? Làm sao có thể lìa lỗi nguy hiểm sanh tử, nhân duyên thiện ác năng tác sở tác? Làm sao có thể giác vọng tưởng của tự tâm lượng? Làm sao có thể chuyển thân năm ấm được ý sanh thân, biến thức vô minh thành trí rốt ráo? Biết rõ tất cả địa, đến được cảnh giới tự giác của Như Lai? Lìa tướng vọng tưởng kiến chấp về năm pháp, ba tự tánh…? Ta vì thương chúng sanh ngu si ấy, do nhân duyên đó nên ta nói vọng tưởng từ chấp trước các thứ nghĩa chẳng thật sanh. Muốn khiến chúng sanh biết nghĩa như thật, qua được, giải thoát khỏi các thứ vọng tưởng không thật trong tự tâm. Ta vì muốn mỗi mỗi chúng sanh liễu ngộ tự tâm, chẳng phải là nói nơi thế đế hay sanh vọng tưởng vậy. Câu Lìa kiến chấp vọng tưởng năm pháp, ba tự tánh ấy nghĩa là: Do năm pháp, ba tự tánh là việc bên mê ngộ, nếu tự giác thánh trí cứu cánh thì cả thảy đều lìa.

Lúc bấy giờ Thế Tôn muốn trùng tuyên lại nghĩa trên bèn nói kệ:

Các nhân cùng với duyên — Từ đó sanh thế gian Vọng tưởng chấp tứ cú — Chẳng biết chỗ ta thông.

✅ Đây trách ngu phu không biết ý Phật, theo lời sanh hiểu.

Nghĩa là ta nói nhân duyên sanh thế gian vì ý muốn hiển bày các pháp vốn vô sanh, mà ngu phu không rõ, lại y cứ nhân duyên khởi lên vọng kiến phân biệt về tứ cú. Đấy là nghĩa của câu chẳng biết chỗ ta thông.

Thế gian không có sanh — Cũng lại không chẳng sanh Không từ có, không sanh — Cũng chẳng không có, không. Các nhân cùng với duyên — Vì sao ngu phu tưởng Chẳng có cũng chẳng không — Cũng lại chẳng có không. Quán thế gian như thế — Tâm chuyển được vô ngã.

✅ Đây tụng các pháp vốn tự vô sanh.

Nghĩa là các pháp thế gian, không lệ thuộc vào tứ cú Có, Không mà sanh khởi, nên ta nói nhân duyên để hiển bày ý vô sanh ấy. Tại sao người ngu ở trong pháp nhân duyên lại khởi lên vọng tưởng tạo ra kiến chấp về tứ cú Có, Không? Nếu có thể lìa tứ cú mà quan sát các pháp thì ngay đó tâm chuyển được vô ngã.

Tất cả tánh chẳng sanh — Vì do từ duyên sanh Tất cả do duyên tạo — Duyên tạo chẳng tự có.

✅ Đây tụng giải thích về lý do các pháp vô sanh.

Nghĩa là tất cả pháp vốn tự vô sanh, vì do từ duyên sanh. Đã từ duyên sanh, thì sanh là duyên sanh, chẳng phải tự sanh. Tạo tác đã là duyên tạo, chẳng phải tự tạo, cho nên nói Duyên tạo chẳng tự có. Vì tự thể không có, nên không sanh vậy.

Sự chẳng tự sanh sự — Vì lỗi có hai sự Vì không lỗi hai sự — Chẳng có tánh khả đắc.

✅ Đây tụng do nhân duyên nên hiển bày bất sanh.

Đường dịch: Quả chẳng tự sanh quả, vì lỗi có hai quả. Vì không có hai quả, chẳng có tánh khả đắc.

Bởi, sự mà nói là quả là đều nói về duyên. Nghĩa là duyên chẳng tự duyên, ắt phải do nhân. Như quả chẳng tự là quả, ắt phải do nơi hoa, nếu chẳng đợi hoa mà có quả thì quả bị lỗi có hai quả, thế là vô nhân… nên duyên không do nhân mà duyên tự sanh, đó là thế gian chấp tứ đại năng sanh, rơi vào lỗi vô nhân. Như từ nhân duyên sanh thì không bị lỗi có hai quả. Song duyên phải đợi nhân, là duyên chẳng sanh, nhân phải đợi duyên, là nhân chẳng sanh, nhân duyên đều chẳng sanh, ắt pháp sở sanh cũng không có tự tánh khả đắc. Vì không có tánh khả đắc nên sanh vốn không, vì vậy nói là chẳng sanh.

Quán các pháp hữu vi — Lìa phan duyên sở duyên Tâm lượng của vô tâm — Ta nói là tâm lượng. Lượng là chỗ tự tánh — Duyên, tánh cả hai lìa Tánh rốt ráo diệu tịnh — Ta nói là tâm lượng.

Bài tụng này chỉ bày quán tự tâm hiện lượng.

Do ở trước nói người ngu đối với nghĩa chẳng thật của các pháp, khởi lên các thứ vọng tưởng phân biệt chẳng thật, vì không rõ biết duy tâm hiện lượng. Lại sợ người nghe không biết thế nào là tự tâm hiện lượng, nên ở đây đặc biệt nêu ra rằng: Nếu chính khi đang quán các pháp hữu vi mà không khởi tâm phân biệt, đối với cảnh sở duyên không có niệm thứ hai, chỉ là nhất tâm, tức ngay nơi tâm ly niệm này liền là hiện lượng của tự tâm. Vì vậy kệ nói: Tâm lượng của vô tâm, ta nói là tâm lượng.

Hiện lượng, là năm thức lúc sơ khởi đồng với minh liễu ý thức, khi soi rọi cảnh thật của ngũ trần, hiển hiện rõ ràng không chút lầm lẫn, không khởi niệm phân biệt thứ hai, đây gọi là hiện lượng. Nếu khoảng sát-na trôi vào đất ý, khi vừa khởi tâm phân biệt những pháp giả ấy dài ngắn vuông tròn xanh vàng… liền đó là tâm tỷ lượng.

✅ Đây nói các pháp hữu vi tức là cảnh ngũ trần, phan duyên tức đệ lục ý thức tâm hay phân biệt, sở duyên tức các pháp kia là cảnh bị phân biệt, lìa tức là dứt tuyệt.

Vô tâm là không có tâm phân biệt đệ nhị niệm, nên Ngụy dịch: “Lìa niệm và sở niệm”. Nghĩa là khi quán pháp hữu vi, chỉ chẳng khởi tâm phân biệt, tự nhiên tâm cảnh đều dứt, tịch mà linh tri.

Kinh nói: Thí như nhãn quang chiếu rõ tiền cảnh, mắt sáng viên mãn không yêu ghét, do niệm không yêu ghét nên nói là vô tâm. Luận nói: “Tâm thể lìa niệm, tướng lìa niệm ấy đồng với hư không”. Ở đây gọi là tâm lượng vô tâm. Bởi tự thể của lượng, năng sở đều dứt, tâm cảnh đều lìa, cứu cánh diệu tịnh, nên nói có tự tâm hiện lượng.

Dựng lập ngã thế đế — Đó là việc không thật Dựng lập các ấm thân — Vô sự cũng như thế. Có 4 thứ bình đẳng — Tướng và nhân tánh sanh Thứ ba là vô ngã… — Thứ tư tu, pháp tu.

✅ Đây là nói quán thành tựu được lợi ích.

Ngã thế đế là tất cả chúng sanh đều chấp năm ấm là ngã. Các ấm, là đối năm ấm bên trong tự chấp là ngã, gọi chung các pháp hữu vi đều là cảnh bị duyên. Nghĩa là nếu khi quán thân mình thân người đều chẳng khởi tâm phân biệt mập ốm tốt xấu thì tâm thể vắng lặng rỗng rang, tự nhiên niệm yêu ghét không khởi. Như nói, giống tợ người gỗ ngắm hoa chim. Thế là một tâm chẳng sanh, muôn cảnh đều tịch diệt. Bởi cảnh bị quán chỉ như bóng trong gương không thể chia riêng, nên thân ta thân người thảy đều không thật. Không thật thì tự nhiên bình đẳng như như.

Tướng tức là thân mình và người; nhân là sanh nhân; tánh là tánh bất sanh; tu là người tu, tu giả là pháp tu. Nói bình đẳng ấy là tướng và vô tướng, sanh và vô sanh, ngã và vô ngã, hoặc người hoặc pháp, hết thảy đều bình đẳng, vì vậy kệ nói Có bốn thứ bình đẳng. Thành tựu của pháp quán duy tâm hiện lượng này, pháp nhĩ như thế.

Vọng tưởng tập khí chuyển — Có các thứ tâm sanh Cảnh giới hiện bên ngoài — Là tâm lượng thế tục.

✅ Đây nói hai thức đệ lục và đệ thất chuyển biến dường như ngoại cảnh, là tâm lượng thế tục.

Vọng tưởng là thức thứ sáu, tập khí là thức thứ bảy nhiễm ô vô tri. Nghĩa là thức thứ sáu y cứ vào thức mạt-na nhiễm ô, dẫn khởi chủng tử tập khí hàm chứa trong thức thứ tám, huân phát chuyển biến, mà có các thứ tâm phân biệt sanh dường như ngoại cảnh hiện, chấp cho là thật ngã thật pháp, không lìa duy tâm chỉ là vọng kiến thôi, nên kệ nói là tâm lượng thế tục.

Ngoại hiện mà chẳng có — Tâm thấy các thứ kia Dựng lập nên thân tài — Ta nói là tâm lượng.

✅ Đây nói tâm lượng của tiền ngũ thức.

Nghĩa là ngoại cảnh tuy hiện, kỳ thật chẳng có, chúng là tướng phần gần gũi của thức thứ 8, chỉ vì vọng kiến chấp thủ mà tạo nên sự nghiệp các pháp, lấy đó làm tài sản của mình, y cứ vào đó dựng lập thân tài của ngũ thức. Song cả thảy chẳng lìa duy tâm, nên ta cũng nói là tâm lượng.

Lìa tất cả các kiến — Và lìa tưởng, sở tưởng Không được cũng không sanh — Ta nói là tâm lượng.

✅ Đây nói chuyển thức thành trí, để cho rõ duy tâm hiện lượng chân thật.

Nghĩa là chủ thể hay phân biệt là kiến phần của bát thức, đối tượng bị phân biệt là tướng phần của bát thức.

Song tự tánh chân như, tâm cảnh đều dứt tuyệt, tất cả đều lìa, nên nói lìa tất cả kiến, và lìa tưởng sở tưởng. Đến đây dứt hết không nương gá, mà tự cũng bất khả đắc, đương thể độc lập tịch diệt vô sanh, nên ta nói đây là duy tâm hiện lượng chân thật.

Chẳng tánh chẳng phi tánh — Tánh phi tánh đều lìa Gọi tâm ấy giải thoát — Ta nói là tâm lượng. Như như và không, tế — Niết-bàn và pháp giới Các thứ ý sanh thân — Ta nói là tâm lượng.

✅ Đây nói chân như nhất tâm hiện lượng, chân vọng đều dứt, để rõ nghĩa rốt ráo chân vô ngã.

Do tâm cảnh đều dứt nên chẳng tánh, chân cũng chẳng lập, nên chẳng phi tánh. Do chân vọng đều lìa mới là tịch diệt nhất tâm cứu cánh giải thoát nên ta nói đây gọi là tự tâm hiện lượng.

Thế thì phàm nói như như, nói không, nói thật tế, nói Niết-bàn, nói pháp giới, nói các thứ ý sanh thân… đều là tên khác của nhất tâm hiện lượng này.

Vì trong Như Lai tạng, tìm kiếm đến đi, mê ngộ, sanh tử trọn không thể được. Thế thì năm pháp, ba tự tánh đều lìa, tám thức hai vô ngã đều dẹp, mới gọi là cảnh giới cứu cánh của Như Lai tự giác thánh trí.

Người tu hành phải quán sát như thế, mới có thể biết được nghĩa như thật, mới giải thoát được những thứ phiền não vọng tưởng của tự tâm nên ta nói là tự tâm hiện lượng.

• Phần trên nói về vọng tưởng chẳng thật để phá ngã chấp, dứt phiền não chướng đã xong.

• Phần sau nói về ngôn thuyết tánh không để phá pháp chấp, dứt trừ sở tri chướng.

• Ban đầu nói ngôn thuyết là căn bản của pháp chấp.

H₂ - Nói ngôn thuyết tánh không để phá pháp chấp dứt trừ sở tri chướng. Có 4:

I₁ - Nói ngôn thuyết gốc pháp chấp

I₂ - Chỉ trí và thức là nguồn của cột và mở

I₃ - Tức tướng chuyển biến để rõ sinh diệt vốn chẳng động

I₄ - Đoạn tâm tương tục để hiển bày sanh vô sanh

I₁ - Nói ngôn thuyết gốc pháp chấp

GIẢI

✅ Đây là theo lời trước mà đặt câu hỏi, sắp phá pháp chấp, dứt sở tri chướng vậy.

Ban đầu giảng rõ ngôn thuyết là gốc của pháp chấp, bởi vì pháp thế gian và xuất thế gian đều y cứ vào ngôn thuyết phân biệt chấp là thật có, nên lấy ngữ nghĩa làm pháp chấp, gọi là sở tri chướng.

Do ở trước Thế Tôn răn dạy rằng: Nên y cứ vào nghĩa, đừng kẹt vào ngôn thuyết.

Kế đó, vì không rành về nghĩa và ngữ, theo lời nói sanh kiến giải, đến nỗi rơi lầm vào nhị kiến, khởi lên lỗi “bác không”, đều là sở tri chướng là pháp chấp.

Nên kế đó dạy tướng nhị thông, lại nói nương nghĩa như thật thì có thể giải thoát các vọng tưởng tự tâm. Do không khéo biết nghĩa và ngữ nên sanh ra nhiều lỗi.

Đại Huệ nhân đây hỏi: “Không biết thế nào là khéo rành về nghĩa ngữ?”.

✅ Đây là hỏi về phương tiện giỏi ngữ nghĩa, dùng đó để phá pháp chấp.

Còn câu: Không biết thế nào là ngữ? Thế nào là nghĩa? là hỏi về tướng trạng của chúng.

GIẢI

✅ Đây nêu tướng của ngôn ngữ.

Đường dịch: Ngữ, là tập khí phân biệt làm nhân, nương yết hầu, lưỡi, môi, răng hỗ trợ mà phát ra các thứ âm thanh văn tự, đàm luận tương đối, gọi là Ngữ.

GIẢI

✅ Đây nêu tướng của nghĩa.

Nghĩa là đường ngôn ngữ dứt, chỗ tâm hành diệt tức là tướng nghĩa, nên nói lìa, lìa cũng có nghĩa là không kẹt.

Đại Huệ! Đại Bồ tát đối với nghĩa như thế, ở riêng chỗ vắng, văn tư tu huệ, duyên tự giác hướng thành Niết-bàn, tập khí tự thân chuyển biến rồi, cảnh giới tự giác (Đường dịch: Dùng văn tư tu huệ, tư duy quán sát, hướng về đạo Niết-bàn, cảnh giới tự trí, chuyển các tập khí). Quán tướng nghĩa thắng tấn của mỗi mỗi địa.

✅ Đây gọi là Đại Bồ tát rành về nghĩa.

✅ Đây nêu phương tiện khéo rành về nghĩa.

Văn tư tu là tam huệ. Nghĩa là từ nghe mà suy nghĩ rồi thực hành, do nương ánh sáng giáo nghĩa đại trí được tri thức diễn bày, từ tai nghe mà đạt tâm, từ âm thanh vào tâm thông, dẹp lời được nghĩa, an tâm quán chiếu, tư duy thẩm xét, cảnh giới tịch diệt chân như tự tri, niệm niệm thâm nhập, dùng đó để huân tu dần dần khiến tập khí chuyển biến diệt trừ vô minh u tối, phát ánh sáng trí tuệ. Đến khi đường tâm trí dứt, một niệm tương ưng, gọi là được vào cảnh giới tự giác thánh trí. Đây là phương tiện khéo biết nghĩa, người trí nên quán như thế.

Lại nữa Đại Huệ! Bậc Đại Bồ tát khéo biết về ngữ và nghĩa, quán ngữ cùng với nghĩa chẳng khác chẳng không khác, quán nghĩa cùng với ngữ cũng lại như thế. Nếu ngữ và nghĩa khác nhau, thì không nhân nơi ngữ mà biện được nghĩa, nhưng đây do ngữ hiểu nghĩa như đèn chiếu sắc.

✅ Đây nêu nhân lời nói hiển bày nghĩa, để nói rõ ngữ nghĩa đều giỏi.

Do ở trên nói nghĩa vốn ly ngôn, lại sợ người ngu chấp cho là đoạn diệt, nên đây nêu chỗ nhân ngữ vào nghĩa. Chính là “tuy lại chẳng y đường ngôn ngữ, cũng chẳng kẹt chỗ không nói năng”. Tổng trì không văn tự, văn tự hiển tổng trì. Vì “Chân giáo thể của phương này, thanh tịnh tại âm thanh”. Chỉ cần đối với ngữ nghĩa đừng khởi lên kiến chấp một khác, như đèn chiếu sắc. Bởi nhân đèn mà thấy sắc, nên không thể nói là khác, nhưng sắc chẳng phải là đèn, nên không thể nói là một. Đây cũng là dạy dùng phương tiện để khéo biết ngữ nghĩa.

Lại nữa Đại Huệ! Chẳng sanh chẳng diệt, tự tánh, Niết-bàn, tam thừa nhất thừa, tâm tự tánh… như duyên nơi ngôn thuyết chấp trước nghĩa, rơi vào kiến chấp dựng lập và phỉ báng, dựng lập khác, vọng tưởng khác, các thứ vọng tưởng như huyễn hiện, thí như các thứ huyễn, chúng sanh phàm ngu khởi vọng tưởng khác, chẳng phải thánh hiền.

✅ Đây trách ngoại đạo vọng chấp danh ngôn thành sở tri chướng, vì thế dạy đối với ngữ nghĩa nên quán như thật, không nên theo ngữ sanh kiến giải.

Đường dịch: “Nếu đối bất sanh bất diệt, tự tánh Niết-bàn, tam thừa nhất thừa, năm pháp, ba tự tánh… theo lời nói chấp nghĩa, ắt rơi vào kiến chấp dựng lập và phỉ báng.

Vì cho cái này khác với cái kia mà khởi phân biệt. Như thấy việc huyễn chấp cho là thật, là kiến chấp của người ngu, chẳng phải thánh hiền”. Nghĩa là nếu đối với các pháp nhiễm tịnh bất sanh diệt… theo lời nói chấp giữ nghĩa, chấp trước ngôn thuyết và nghĩa là một, gọi là dựng lập; chấp trước ngôn thuyết khác nghĩa gọi là phỉ báng.

Do đối các thứ ngôn thuyết khởi các thứ phân biệt, nên nói dựng lập khác, vọng tưởng khác, đều cho đó là thật, vì vậy nói: “Các thứ vọng tưởng như huyễn hiện”.

Do chấp trước các thứ huyễn sự, lấy đó cho là thật, chính là kiến chấp của người ngu. Người xưa nói “Sở tri chẳng phải chướng. Bị chướng làm chướng sở tri”.

Bởi sở tri là chân đế tịch diệt, há là chướng ư? Chỉ vì chấp trước danh ngôn bị nó làm chướng ngại, không thể chứng nhập, đó gọi là tứ tướng ẩn mật, chẳng phải giác chống cự không cho chứng nhập.

Lúc bấy giờ Thế Tôn muốn trùng tuyên lại nghĩa này bèn nói kệ:

Ngôn thuyết vọng tưởng kia — Lập bày ra các pháp Bởi vì chúng lập bày — Chết rơi vào địa ngục.

✅ Đây tụng chấp trước các pháp ngôn thuyết là thật, lỗi của ác kiến.

Nghĩa là Phật nói tất cả các pháp nhiễm tịnh, vì đối trị tâm bệnh vọng tưởng của tất cả chúng sanh, là nhân có việc mới thiết lập, vốn chẳng phải pháp thật, tuy nhân lời nói hiển bày nghĩa, mà nghĩa chẳng ở nơi lời.

Nếu chấp các thứ pháp chân vọng mỗi mỗi đều là thật có, là ác kiến, nên nói chết rơi vào địa ngục.

GIẢI

✅ Đây dùng ngũ ấm thí dụ nghĩa ngôn thuyết của các pháp.

Do chỉ có ngôn thuyết đều không thật nghĩa, nên như trong ấm không có ngã. Nghĩa vốn lìa lời, lời chẳng phải là nghĩa, nên như ấm chẳng tức là ngã. Ngôn thuyết về các pháp vốn chẳng thật có, nên chẳng như vọng tưởng kia. Chấp ấm là ngã tuy chẳng thật có, chẳng rơi vào đoạn diệt, nên như ấm kia cũng chẳng phải vô ngã. Như thế quán ngữ và nghĩa, ắt không rơi vào kiến chấp một khác có không.

Tất cả thảy có tánh — Như vọng tưởng phàm ngu Nếu như chỗ họ thấy — Tất cả nên thấy thật. Tất cả pháp vô tánh — Nhơ sạch thảy không có Không thật như họ thấy — Cũng không phải không có.

✅ Đây dùng pháp hợp với thí dụ trên.

Bài kệ đầu hiển bày ngược lại các pháp vốn chẳng thật có. Nghĩa là nếu tất cả các pháp quả nhiên thật có tự tánh như chỗ phân biệt của người ngu, thì mỗi mỗi phải thấy được chỗ chân thật. Nay chỉ có ngữ ngôn, chưa thấy được nghĩa thật, như nói lửa miệng không nóng, nói băng đá răng không lạnh. Theo đây đủ chứng minh rằng tất cả các pháp ngôn thuyết đều không có tánh. Do vì đều không tánh, nên nói nhơ nói sạch, chẳng thật có vậy.

Bởi Thánh nhân thấy các pháp không khác với phàm ngu, chỉ vì phàm ngu chấp cho là thật, Thánh nhân thấy như huyễn hóa, nên nói Không thật như họ thấy, cũng không phải không có.

Trước nói ngôn thuyết là gốc của pháp chấp xong.Sau đây chỉ trí và thức là nguồn của buộc và mở.

I₂ - Chỉ trí và thức là nguồn của cột và mở

GIẢI

✅ Đây nhân ở trước dạy các Bồ tát nên khéo giỏi về ngữ nghĩa, nên đặc biệt nói về tướng trí và thức, ý muốn nương trí đừng nương thức. Bởi vì có phân biệt là thức, không phân biệt là trí. Y thức ắt tai họa, y trí ắt gồm thiện, vì thức là sanh diệt trí là bất sanh diệt. Chỉ cần dùng trí quán thì danh ngôn tự dứt.

GIẢI

✅ Đây kể ra tướng trí có 3 thứ. Còn về thức, tức là chỗ đoạn trước nói lược có ba thứ, nói rộng có 8 nên đây không kể ra.

GIẢI

✅ Đây là trí thế gian, tức là trí tướng trong lục thô.

Ngoại đạo tự xưng là Nhất thiết trí, ở Trung Hoa gọi là Nhân trí, Lão gọi là Khí trí, đều là trí này. Phật nói thế trí biện thông là một nạn, vì y trí này không được vào lý vô sanh, nên nói chấp trước có, không.

GIẢI

✅ Đây là Trí thiên không của hàng Nhị thừa.

Vì Thanh văn biết khổ, đoạn tập, tu đạo, chứng diệt, pháp loại nhẫn trí, và Duyên giác suy xét về nhân, tìm cầu về nhân, bảy mươi bảy trí, do thấy có ba cõi năm ấm sanh tử đáng chán, không rõ duy tâm, nên nói rơi vào tự tướng cộng tướng, do chấp có Niết-bàn chứng đắc nên nói chấp trước hy vọng. Sở dĩ chấp trước vì chưa lìa thức tánh, không rõ vô minh.

GIẢI

✅ Đây là trí xuất thế gian thượng thượng.

Hàng Thánh nhân Bát địa chứng chân như vô tướng, khai mở được trí này, nên nói quán vô sở hữu. Bởi biết bất sanh diệt, chỉ Phật với Phật mới có thể đến cùng tận, nên nói duyên tự đắc sanh, nghĩa là từ cảnh giới thánh trí tự giác mà sanh.

GIẢI

Tướng hữu vô là nhị kiến đoạn thường; các thứ nhân tướng, nhân tức sanh nhân, là Thắng diệu…

GIẢI

Trưởng dưỡng là nghĩa tương tục, nghĩa là nhóm các chủng tử, khởi các hiện hành, nên tương tục chẳng đoạn dứt.

Bởi đây biện biệt tướng thức trí, để nói rõ quán sát thể thức trí không hai, chỉ phân chia chỗ sanh cùng bất sanh, đọa cùng chẳng đọa, cốt yếu muốn khiến tức thức thành trí. Sở dĩ trí thức chẳng hai, như ngay khi nghe âm thanh ngữ ngôn nói pháp, một niệm tối sơ, được tự tánh của thanh, là cảnh hiện lượng, tức là căn bản trí chiếu, không thuộc sanh diệt, không rơi trong hữu vô, ngay đó thường trụ. Nếu khoảng sát-na trôi vào đất ý, phân biệt nghĩa lý, khởi niệm thứ hai, tức là sanh diệt, liền rơi vào có không thì tiếp nối chẳng dừng tùy theo ngữ ngôn kia mà lưu chuyển, tức trí chuyển thành thức. Đó là đại trí ở ngay trước mắt mà đổi làm cảnh danh tướng.

Cổ Đức nói: Đại chúng thấy nghe, chỉ có thể một lần, ai có thể được chỗ này? Tôi xem Tào Sơn ba chỗ rơi; khen rằng: Chẳng phải là bậc Nhất thiết trí, Vô sư trí niệm niệm hiện tiền, làm sao được chỗ này! Xin mời bậc trí xem kỹ, tự sẽ rành về ngữ nghĩa.

GIẢI

✅ Đây là Như Lai tự thuật tự giác thánh trí, để nói rõ về trí xuất thế gian thượng thượng.

Nghĩa là phàm phu ngoại đạo không biết sanh diệt nên chấp trước có không. Nhị thừa không biết cộng tướng tự tướng, nên rơi vào tự cộng tướng. Bồ tát Tam hiền không biết bất sanh diệt, nên mặc tình trưởng dưỡng, không thể vượt qua kiến chấp về phàm và thánh, rơi trong thức tình. Phật nói rằng tự giác thánh trí của ta không phải cái gì khác, chỉ là biết ba trí này mà thôi. Do vì vượt quá lượng phàm thánh, nên là trí xuất thế gian thượng thượng.